اسود بن یزید بن قیس نخعی

اسود بن یزید نخعی
اسود بن یزید نخعی
	تصویر قدیمی از مسجد کوفه
نام کامل	أسود بن یزید بن قیس بن عبدالله بن علقمة بن سلامان بن کهیل بن بکر بن عوف بن النخع
جنسیت	مرد
از قبیله	نخع
پدر	یزید بن قیس نخعی
خویشاوندان	ابراهیم بن یزید نخعی (خواهرزاده)
محل تولد	کوفه
محل زندگی	کوفه
درگذشت	۷۴ هجری، کوفه
از اصحاب	امام علی
مشخصات حدیثی
مشایخ او	أبو سعید الخدری; سعید بن جبیر الأسدی; عائشة بنت أبی بکر الصدیق; عامر الشعبی; و...;
راویان از او	أبو بکر بن عمرو الأنصاری; سعید بن جبیر الأسدی; أبو إسحاق السبیعی; علقمة بن قیس النخعی; و...;
	v; t; e;

آشنایی اجمالی

الأسود بن یزید بن قیس بن عبدالله بن مالک بن علقمة بن سلامان بن کهل بن بکر بن عوف بن النخع مکنی به «ابو عمرو» و «ابو عبدالرحمن»، از اهالی یمن که به کوفه مهاجرت کرد^[۱] و از مخضرمون^[۲] است^[۳]، از اصحاب امام علی(ع)^[۴] بود و از آن حضرت روایت کرده است. الأسود از محدثانی همچون ابو ایوب انصاری، بلال بن رباح، حذیفة بن الیمان، سلمان فارسی و عائشه حدیث آموخته و روایت کرده است^[۵]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان ابراهیم بن یزید نخعی، ابو اسحاق السبیعی و عبدالرحمان بن یزید می‌باشند^[۶]. وی از تابعین است و نام او تنها در سند یک روایت تفسیر کنز الدقائق و تأویل الآیات الظاهرة ذکر شده است^[۷]

درباره شخصیت الأسود، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: وی در ابتدا از موافقان امام علی(ع) بود و در جنگ صفین در رکاب آن حضرت حضور داشت^[۸]، اما پس از شهادت ایشان منحرف شد و در زمره مخالفانی قرار گرفت که آن حضرت را بسیار سب می‌کردند^[۹] و گرایش او به امام بیشتر سیاسی دانسته شده است^[۱۰]. در مقابل، بزرگانی از اهل سنت چون بخاری، عجلی، مزی و ذهبی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۱۱]. بخاری نوشته است: الأسود بسیار روزه‌دار، شب‌زنده‌دار و حج‌گزار بود^[۱۲]. ابن حبان نیز او را فقیه و زاهد شمرده است^[۱۳]. طبق روایتی که در رجال کشی درباره زهاد ثمانیه از فضل بن شاذان نقل شده است^[۱۴]، نام هفت نفر ذکر شده و نام یک تن از قلم افتاده که گویا راوی الأسود بن یزید است^[۱۵]. وی در عبادت بسیار تمجید شده و نمازها و روزه‌های بسیاری به جا می‌آورد^[۱۶].

وی در حدود سال ۷۴^[۱۷]، ۷۵^[۱۸] یا ۷۶^[۱۹] هجری قمری در کوفه درگذشت^[۲۰].

جستارهای وابسته

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴

پانویس

↑ ر.ک: الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۴، ش۱۹۷۶.
↑ علامه مامقانی: "و اما المخضرمون و هم الذین أدرکوا الجاهلیة و الاسلام و لم یلقوا النبی(ص) و لم یدرکوا صحبته"؛ (تنقیح المقال، ج۳، خاتمه، ص۱۱۴ (چاپ رحلی)).
↑ ر.ک: الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۵، ش۱۹۷۶.
↑ ر.ک: رجال الطوسی، ص۵۷، ش۴۷۷، ش۴۷۹ و ش۴۸۳.
شیخ طوسی دو بار از ایشان در اصحاب امام علی(ع) نام برده است؛ یک بار مطلق و بار دیگر با لقب النخعی (ر.ک: رجال الطوسی، ص۵۷، ش۴۷۹ و ۴۸۳) و احتمال دارد که اشتباهی از شیخ رخ داده باشد؛ زیرا در کتاب‌های رجالی شیعه و سنی، کس دیگری که نامش الاسود بن یزید و از صحابه امام علی(ع) نیز باشد، دیده نمی‌شود. (ر.ک: قاموس الرجال، ج۲، ص۱۳۶، ش۹۱۶).
↑ ر.ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۵، ص۳۱۸؛ تهذیب الکمال، ج۳، ص۲۳۳، ش۵۰۹.
↑ ر.ک: تهذیب الکمال، ج۳، ص۲۳۳، ش۵۰۹.
↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الطوسی، ص۵۷، ش۴۷۹ و ۴۸۳؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۶، ش۷۴۲؛ إکلیل المنهج فی تحقیق المطلب، ص۵۶۵، ش۱۴۹؛ منتهی المقال فی أحوال الرجال، ج۲، ص۹۹، ش۳۹۷؛ طرائف المقال، ج۲، ص۷۴، ش۷۳۰۴؛ أعیان الشیعه، ج۳، ص۴۴۳؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۲۴، ش۱۴۸۴؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۱۳۶، ش۹۱۶.
ب. منابع سنی: الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۴، ش۱۹۷۶؛ تاریخ ابن معین، ج۱، ص۲۸۶، ش۱۸۹۸ و ص۳۶۶، ش۲۴۷۱؛ تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۲۱۱؛ العلل (احمد بن حنبل)، ج۲، ص۱۹۵، ش۱۹۸۶ و ص۴۵۱، ش۳۰۰۷؛ التاریخ الکبیر (بخاری)، ج۱، ص۴۴۹، ش۱۴۳۷؛ معرفة الثقات (العجلی)، ج۱، ص۲۲۹، ش۱۰۴؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۲۹۱، ش۱۰۶۷؛ الثقات (ابن حبان)، ج۴، ص۳۱؛ مشاهیر علماء الامصار، ص۱۶۱، ش۷۴۲؛ التعدیل و التجریح، ج۱، ص۳۷۷، ش۱۰۶؛ الاستیعاب، ج۱، ص۹۲، ش۵۳؛ أسد الغابه، ج۱، ص۱۰۷، ش۱۵۸؛ الأنساب (سمعانی)، ج۱۳، ص۶۲، ش۴۰۹۱؛ البدایة و النهایه، ج۹، ص۱۲؛ تهذیب الکمال، ج۳، ص۲۳۳، ش۵۰۹؛ الکاشف فی معرفة من له روایة فی کتب السته، ج۱، ص۲۵۱، ش۴۲۷؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۵۰، ش۲۹؛ سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص۵۰، ش۱۳؛ تاریخ الاسلام، ج۵، ص۳۵۹؛ إکمال تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، ج۲، ص۲۱۶، ش۵۴۵؛ الإصابه، ج۱، ص۳۴۲، ش۴۶۰؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۰۲، ش۵۱۰؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۹۹، ش۶۲۵؛ الأعلام (زرکلی)، ج۱، ص۳۳۰؛ شرح نهج البلاغه (ابن أبی الحدید)، ج۴، ص۹۸؛ المعارف (ابن قتیبه)، ص۴۳۲ و ص۵۸۷؛ ربیع الأبرار و نصوص الأخبار (زمخشری)، ج۳، ص۴۶۷؛ المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک (ابن جوزی)، ج۶، ص۱۶۷، ش۴۶۱؛ الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۳۹۲؛ بغیة الطلب فی تاریخ حلب (ابن العدیم)، ج۴، ص۱۸۵۳؛ شذرات الذهب، ج۱، ص۳۱۳؛ المعرفة و التاریخ، ج۲، ص۵۵۹.
تفسیر کنز الدقائق، ج۵، ص۳۱۸ به نقل از تأویل الآیات الظاهره، ج۱، ص۱۹۸.
↑ ر.ک: بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج۴، ص۱۸۵۳.
↑ «عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ زُبَیْدٌ الْإِیَامِیُّ عَلَی امْرَأَةِ مَسْرُوقٍ بَعْدَ مَوْتِهِ فَحَدَّثَتْنَا قَالَتْ: کَانَ مَسْرُوقٌ وَ الْأَسْوَدُ بْنُ یَزِیدَ یُفْرِطَانِ فِی سَبِّ عَلِیٍّ(ع) ثُمَّ مَا مَاتَ مَسْرُوقٌ حَتَّی سمعته یصلی علیه (لحدیث سمعه عن عائشة فی فضل علی(ع))، و اما الاسود فمضی لشأنه. فسألناها لم ذلک؟ قالت شیء سمعه من عائشة ترویه عن النبی(ص) فیمن أصاب الخوارج»؛ (الغارات، ج۲، ص۵۶۲؛ شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)، ج۴، ص۹۸).
علامه سید محسن امین پس از نقل روایت سلمة بن کهیل می‌نویسد:
و ما یفیده صوم الدهر و الصوم فی الحر الشدید و ذهاب عینه من الصوم و محافظته علی الصلاة فی وقتها و حجه و اعتماره المرار الکثیرة و کثرة ختمة القرآن و هو یکثر الوقیعة فی أخی رسول الله(ص) و یفرط فی سبه و یموت مصرا علی ذلک غیر تائب منه و إنما یتقبل الله من المتقین و مسبة علی مسبة رسول الله(ص)و لا یبغضه إلا منافق بنص الرسول(ص) کما لم ینفع الخوارج کثرة صومهم و صلاتهم و اسوداد جباههم من السجود؛ (اعیان الشیعه، ج۳، ص۴۴۴).
↑ ر.ک: الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۴، ش۱۹۷۶.
↑ عجلی: "کوفی؛ تابعی؛ ثقة جاهلی؛ رجل صالح... وکانت عائشة تکرمه" العجلی، معرفة الثقات، ج۱، ص۲۲۹، ش۱۰۴.
مزی: "ثقة، من أهل الخیر؛ "کان ثقة وله أحادیث صالحة" تهذیب الکمال، ج۳، ص۲۳۴ و ۲۳۵، ش۵۰۹.
ذهبی: "مخضرم، ثقة، مکثر، فقیه" تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۰۲، ش۵۱۰.
↑ بخاری: "کان الأسود صواماً قواماً حجاجاً" التاریخ الکبیر، ج۱، ص۴۴۹، ش۱۴۳۷.
↑ ابن حبان: "کان فقیها زاهداً" الثقات، ج۴، ص۳۱.
↑ رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۳۱۳ - ۳۱۵.
↑ ر.ک: مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۴، ص۳۸۱. (بعضی به جای اسود بن یزید، جریر بن عبدالله را از زهاد ثمانیه نام بردند).
↑ "کان زاهداً، قواماً، صواماً، حجاجاً وفقیهاً" ر.ک: ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۳۱؛ الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۴-۱۳۷، ش۱۹۷۶؛ المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، ج۶، ص۱۶۷، ش۴۶۱.
↑ ر.ک: ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۳۱.
↑ ر.ک: ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۹۸؛ طرائف المقال، ج۲، ص۷۴، ش۷۳۰۴؛ التاریخ الکبیر، ج۱، ص۴۴۹، ش۱۴۳۷؛ اسد الغابه، ج۱، ص۱۰۷، ش۱۵۸؛ الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۸.
↑ ر.ک: تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۲۱۱.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۲۹۸-۳۰۵.

[1] ر.ک: الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۴، ش۱۹۷۶.

[2] علامه مامقانی: "و اما المخضرمون و هم الذین أدرکوا الجاهلیة و الاسلام و لم یلقوا النبی(ص) و لم یدرکوا صحبته"؛ (تنقیح المقال، ج۳، خاتمه، ص۱۱۴ (چاپ رحلی)).

[3] ر.ک: الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۵، ش۱۹۷۶.

[4] ر.ک: رجال الطوسی، ص۵۷، ش۴۷۷، ش۴۷۹ و ش۴۸۳.
شیخ طوسی دو بار از ایشان در اصحاب امام علی(ع) نام برده است؛ یک بار مطلق و بار دیگر با لقب النخعی (ر.ک: رجال الطوسی، ص۵۷، ش۴۷۹ و ۴۸۳) و احتمال دارد که اشتباهی از شیخ رخ داده باشد؛ زیرا در کتاب‌های رجالی شیعه و سنی، کس دیگری که نامش الاسود بن یزید و از صحابه امام علی(ع) نیز باشد، دیده نمی‌شود. (ر.ک: قاموس الرجال، ج۲، ص۱۳۶، ش۹۱۶).

[5] ر.ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۵، ص۳۱۸؛ تهذیب الکمال، ج۳، ص۲۳۳، ش۵۰۹.

[6] ر.ک: تهذیب الکمال، ج۳، ص۲۳۳، ش۵۰۹.

[7] ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الطوسی، ص۵۷، ش۴۷۹ و ۴۸۳؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۶، ش۷۴۲؛ إکلیل المنهج فی تحقیق المطلب، ص۵۶۵، ش۱۴۹؛ منتهی المقال فی أحوال الرجال، ج۲، ص۹۹، ش۳۹۷؛ طرائف المقال، ج۲، ص۷۴، ش۷۳۰۴؛ أعیان الشیعه، ج۳، ص۴۴۳؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۲۴، ش۱۴۸۴؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۱۳۶، ش۹۱۶.
ب. منابع سنی: الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۴، ش۱۹۷۶؛ تاریخ ابن معین، ج۱، ص۲۸۶، ش۱۸۹۸ و ص۳۶۶، ش۲۴۷۱؛ تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۲۱۱؛ العلل (احمد بن حنبل)، ج۲، ص۱۹۵، ش۱۹۸۶ و ص۴۵۱، ش۳۰۰۷؛ التاریخ الکبیر (بخاری)، ج۱، ص۴۴۹، ش۱۴۳۷؛ معرفة الثقات (العجلی)، ج۱، ص۲۲۹، ش۱۰۴؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۲۹۱، ش۱۰۶۷؛ الثقات (ابن حبان)، ج۴، ص۳۱؛ مشاهیر علماء الامصار، ص۱۶۱، ش۷۴۲؛ التعدیل و التجریح، ج۱، ص۳۷۷، ش۱۰۶؛ الاستیعاب، ج۱، ص۹۲، ش۵۳؛ أسد الغابه، ج۱، ص۱۰۷، ش۱۵۸؛ الأنساب (سمعانی)، ج۱۳، ص۶۲، ش۴۰۹۱؛ البدایة و النهایه، ج۹، ص۱۲؛ تهذیب الکمال، ج۳، ص۲۳۳، ش۵۰۹؛ الکاشف فی معرفة من له روایة فی کتب السته، ج۱، ص۲۵۱، ش۴۲۷؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۵۰، ش۲۹؛ سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص۵۰، ش۱۳؛ تاریخ الاسلام، ج۵، ص۳۵۹؛ إکمال تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، ج۲، ص۲۱۶، ش۵۴۵؛ الإصابه، ج۱، ص۳۴۲، ش۴۶۰؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۰۲، ش۵۱۰؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۲۹۹، ش۶۲۵؛ الأعلام (زرکلی)، ج۱، ص۳۳۰؛ شرح نهج البلاغه (ابن أبی الحدید)، ج۴، ص۹۸؛ المعارف (ابن قتیبه)، ص۴۳۲ و ص۵۸۷؛ ربیع الأبرار و نصوص الأخبار (زمخشری)، ج۳، ص۴۶۷؛ المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک (ابن جوزی)، ج۶، ص۱۶۷، ش۴۶۱؛ الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۳۹۲؛ بغیة الطلب فی تاریخ حلب (ابن العدیم)، ج۴، ص۱۸۵۳؛ شذرات الذهب، ج۱، ص۳۱۳؛ المعرفة و التاریخ، ج۲، ص۵۵۹.
تفسیر کنز الدقائق، ج۵، ص۳۱۸ به نقل از تأویل الآیات الظاهره، ج۱، ص۱۹۸.

[8] ر.ک: بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج۴، ص۱۸۵۳.

[9] «عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ زُبَیْدٌ الْإِیَامِیُّ عَلَی امْرَأَةِ مَسْرُوقٍ بَعْدَ مَوْتِهِ فَحَدَّثَتْنَا قَالَتْ: کَانَ مَسْرُوقٌ وَ الْأَسْوَدُ بْنُ یَزِیدَ یُفْرِطَانِ فِی سَبِّ عَلِیٍّ(ع) ثُمَّ مَا مَاتَ مَسْرُوقٌ حَتَّی سمعته یصلی علیه (لحدیث سمعه عن عائشة فی فضل علی(ع))، و اما الاسود فمضی لشأنه. فسألناها لم ذلک؟ قالت شیء سمعه من عائشة ترویه عن النبی(ص) فیمن أصاب الخوارج»؛ (الغارات، ج۲، ص۵۶۲؛ شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)، ج۴، ص۹۸).
علامه سید محسن امین پس از نقل روایت سلمة بن کهیل می‌نویسد:
و ما یفیده صوم الدهر و الصوم فی الحر الشدید و ذهاب عینه من الصوم و محافظته علی الصلاة فی وقتها و حجه و اعتماره المرار الکثیرة و کثرة ختمة القرآن و هو یکثر الوقیعة فی أخی رسول الله(ص) و یفرط فی سبه و یموت مصرا علی ذلک غیر تائب منه و إنما یتقبل الله من المتقین و مسبة علی مسبة رسول الله(ص)و لا یبغضه إلا منافق بنص الرسول(ص) کما لم ینفع الخوارج کثرة صومهم و صلاتهم و اسوداد جباههم من السجود؛ (اعیان الشیعه، ج۳، ص۴۴۴).

[10] ر.ک: الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۴، ش۱۹۷۶.

[11] عجلی: "کوفی؛ تابعی؛ ثقة جاهلی؛ رجل صالح... وکانت عائشة تکرمه" العجلی، معرفة الثقات، ج۱، ص۲۲۹، ش۱۰۴.
مزی: "ثقة، من أهل الخیر؛ "کان ثقة وله أحادیث صالحة" تهذیب الکمال، ج۳، ص۲۳۴ و ۲۳۵، ش۵۰۹.
ذهبی: "مخضرم، ثقة، مکثر، فقیه" تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۰۲، ش۵۱۰.

[12] بخاری: "کان الأسود صواماً قواماً حجاجاً" التاریخ الکبیر، ج۱، ص۴۴۹، ش۱۴۳۷.

[13] ابن حبان: "کان فقیها زاهداً" الثقات، ج۴، ص۳۱.

[14] رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۳۱۳ - ۳۱۵.

[15] ر.ک: مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۴، ص۳۸۱. (بعضی به جای اسود بن یزید، جریر بن عبدالله را از زهاد ثمانیه نام بردند).

[16] "کان زاهداً، قواماً، صواماً، حجاجاً وفقیهاً" ر.ک: ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۳۱؛ الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۴-۱۳۷، ش۱۹۷۶؛ المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، ج۶، ص۱۶۷، ش۴۶۱.

[17] ر.ک: ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۳۱.

[18] ر.ک: ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۹۸؛ طرائف المقال، ج۲، ص۷۴، ش۷۳۰۴؛ التاریخ الکبیر، ج۱، ص۴۴۹، ش۱۴۳۷؛ اسد الغابه، ج۱، ص۱۰۷، ش۱۵۸؛ الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۳۸.

[19] ر.ک: تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۲۱۱.

[20] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۲۹۸-۳۰۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]