اسماعیل بن همام: تفاوت میان نسخه‌ها

افزودن پیوند
از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
جز (جایگزینی متن - 'سلسله' به 'سلسله')
خط ۱: خط ۱:
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[اسماعیل بن همام در حدیث]] - [[اسماعیل بن همام در تاریخ اسلامی]] - [[اسماعیل بن همام در معارف و سیره رضوی]]| پرسش مرتبط  = }}
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[اسماعیل بن همام در حدیث]] - [[اسماعیل بن همام در تاریخ اسلامی]] - [[اسماعیل بن همام در معارف و سیره رضوی]]| پرسش مرتبط  = }}


==مقدمه==
== مقدمه ==
از [[اصحاب]] و [[راویان امام رضا]]{{ع}}. [[اسماعیل بن همام بن عبد الرحمن بن ابی عبدالله میمون بصری]]<ref>رجال النجاشی، ص۳۰؛ إیضاح الإشتباه، ص۹۱.</ref> و مکی<ref>منتهی المطلب، ج۲، ص۸۷۶؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴؛ وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۸۹.</ref>، مکنی به ابو [[همام]]<ref>المحاسن، ج۲، ص۴۴۲؛ الکافی، ج۲، ص۴۶۹؛ کفایة الأثر، ص۳۲۰.</ref>، از [[موالی]] کنده<ref>رجال الطوسی، ص۳۵۳؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۳۴؛ الفوائد الرجالیة، ج۱، ص۳۶۱.</ref> بود. البته روشن نیست که چرا وی را به دو [[شهر]] نسبت داده‌اند، هر چند چنین تعابیری در متون تراجم و رجالی به فراوانی دیده می‌شود که به اعتبار محل ولادت، [[آموزش]] یا فعالیت می‌تواند باشد و در اینجا، چنان چه از ظاهر اشتهار جد وی [[ابوعبدالله]] میمون بصری [[شیبانی]] [[راوی حدیث]] [[غدیر]] و [[فضایل امام علی]]{{ع}}<ref>مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۸، ص۴۸.</ref>، بر می‌آید، به لحاظ [[خانوادگی]] به دیار [[بصره]] منسوب است. در خصوص [[اسماعیل]] اطلاعات زیادی وجود ندارد، جز اینکه اکثر کتاب‌های رجالی، او را از اصحاب و راویان امام رضا{{ع}} دانسته<ref>رجال الطوسی، ص۳۵۳؛ خلاصة الأقوال، ص۵۷؛ کتاب الرجال، ابن داود، ص۵۲.</ref> که گویی با آن [[حضرت]] از نزدیک مراوده داشته است<ref>مختلف الشیعة، ج۲، ص۴۲؛ منتقی الجمان، ج۱، ص۴۰۹.</ref>. محققان به اتفاق، وی، [[پدر]] و جدش را از افراد [[ثقه]] دانسته‌اند<ref>نقد الرجال، ج۱، ص۲۳۴؛ کتاب الرجال، ابن داود، ص۵۲؛ خلاصة الأقوال، ص۵۷؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۴۰۷، ۴۰۸.</ref>. برقی البته او را در زمره [[اصحاب امام کاظم]]{{ع}} آورده است<ref>کتاب الرجال، برقی، ص۵۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹؛ ج۲۳، ص۸۹؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۶۷۵.</ref>، هر چند کس دیگری چنین نگفته و [[منابع حدیثی]] نیز روایتی از طریق او از آن حضرت در بر ندارند.
از [[اصحاب]] و [[راویان امام رضا]] {{ع}}. [[اسماعیل بن همام بن عبد الرحمن بن ابی عبدالله میمون بصری]]<ref>رجال النجاشی، ص۳۰؛ إیضاح الإشتباه، ص۹۱.</ref> و مکی<ref>منتهی المطلب، ج۲، ص۸۷۶؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴؛ وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۸۹.</ref>، مکنی به ابو [[همام]]<ref>المحاسن، ج۲، ص۴۴۲؛ الکافی، ج۲، ص۴۶۹؛ کفایة الأثر، ص۳۲۰.</ref>، از [[موالی]] کنده<ref>رجال الطوسی، ص۳۵۳؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۳۴؛ الفوائد الرجالیة، ج۱، ص۳۶۱.</ref> بود. البته روشن نیست که چرا وی را به دو [[شهر]] نسبت داده‌اند، هر چند چنین تعابیری در متون تراجم و رجالی به فراوانی دیده می‌شود که به اعتبار محل ولادت، [[آموزش]] یا فعالیت می‌تواند باشد و در اینجا، چنان چه از ظاهر اشتهار جد وی [[ابوعبدالله]] میمون بصری [[شیبانی]] [[راوی حدیث]] [[غدیر]] و [[فضایل امام علی]] {{ع}}<ref>مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۸، ص۴۸.</ref>، بر می‌آید، به لحاظ [[خانوادگی]] به دیار [[بصره]] منسوب است. در خصوص [[اسماعیل]] اطلاعات زیادی وجود ندارد، جز اینکه اکثر کتاب‌های رجالی، او را از اصحاب و راویان امام رضا {{ع}} دانسته<ref>رجال الطوسی، ص۳۵۳؛ خلاصة الأقوال، ص۵۷؛ کتاب الرجال، ابن داود، ص۵۲.</ref> که گویی با آن [[حضرت]] از نزدیک مراوده داشته است<ref>مختلف الشیعة، ج۲، ص۴۲؛ منتقی الجمان، ج۱، ص۴۰۹.</ref>. محققان به اتفاق، وی، [[پدر]] و جدش را از افراد [[ثقه]] دانسته‌اند<ref>نقد الرجال، ج۱، ص۲۳۴؛ کتاب الرجال، ابن داود، ص۵۲؛ خلاصة الأقوال، ص۵۷؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۴۰۷، ۴۰۸.</ref>. برقی البته او را در زمره [[اصحاب امام کاظم]] {{ع}} آورده است<ref>کتاب الرجال، برقی، ص۵۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹؛ ج۲۳، ص۸۹؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۶۷۵.</ref>، هر چند کس دیگری چنین نگفته و [[منابع حدیثی]] نیز روایتی از طریق او از آن حضرت در بر ندارند.


از ابن همام برخی از [[عامه]] [[نقل روایت]] کرده‌اند<ref>شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۷؛ سنن الدارقطنی، ج۲، ص۱۲۳.</ref>. او در سلسله پانزده [[حدیث]] با عنوان اسماعیل بن همام و در اسناد روایت‌های دیگری با عناوین اسماعیل بن همام، ابی‌همام و اسماعیل بن همام مکی حضور دارد<ref>معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹-۱۱۱.</ref> و غیر از [[امام رضا]]{{ع}}، از افرادی چون [[محمد بن سعید بن غزوان]]، [[عمر بن اذینه]]<ref>الخصال، ص۹، ۱۵، ۴۱.</ref>، [[حسن بن زیاد]] و [[علی بن جعفر]]<ref>جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴، ۵۶۲.</ref> [[روایت]] دارد، چنان‌چه افرادی مثل [[محمد بن عیسی]]، [[احمد بن محمد بن عیسی]]<ref>الکافی، ج۲، ۴۶۹، ۴۷۶.</ref>، [[یعقوب بن یزد]]، [[احمد بن حسین بن علی بن فضال]]، [[حکم بن بهلول]]، [[علی بن مهزیار]]، [[عباس بن معروف]]، [[ابراهیم بن هاشم]] و دیگران از او [[نقل حدیث]] کرده‌اند<ref>جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴.</ref>.
از ابن همام برخی از [[عامه]] [[نقل روایت]] کرده‌اند<ref>شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۷؛ سنن الدارقطنی، ج۲، ص۱۲۳.</ref>. او در سلسله پانزده [[حدیث]] با عنوان اسماعیل بن همام و در اسناد روایت‌های دیگری با عناوین اسماعیل بن همام، ابی‌همام و اسماعیل بن همام مکی حضور دارد<ref>معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹-۱۱۱.</ref> و غیر از [[امام رضا]] {{ع}}، از افرادی چون [[محمد بن سعید بن غزوان]]، [[عمر بن اذینه]]<ref>الخصال، ص۹، ۱۵، ۴۱.</ref>، [[حسن بن زیاد]] و [[علی بن جعفر]]<ref>جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴، ۵۶۲.</ref> [[روایت]] دارد، چنان‌چه افرادی مثل [[محمد بن عیسی]]، [[احمد بن محمد بن عیسی]]<ref>الکافی، ج۲، ۴۶۹، ۴۷۶.</ref>، [[یعقوب بن یزد]]، [[احمد بن حسین بن علی بن فضال]]، [[حکم بن بهلول]]، [[علی بن مهزیار]]، [[عباس بن معروف]]، [[ابراهیم بن هاشم]] و دیگران از او [[نقل حدیث]] کرده‌اند<ref>جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴.</ref>.


روایت‌های وی از امام رضا{{ع}} در حوزه‌های مختلف، از جمله در [[تفسیر]] پاره‌ای از [[آیات قرآن]] است. وی در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ}}<ref>«گفتند: اگر (بنیامین) دزدی می‌کند (شگفت نیست) برادری دارد که (او نیز) پیش از این دزدی کرده است؛ یوسف آن (سرزنش) را در درون خود پنهان داشت و برای آنان آشکار نکرد (و در دل) گفت: جایگاه شما از او بدتر است و خداوند به آنچه وصف می‌کنید آگاه‌تر است» سوره یوسف، آیه ۷۷.</ref>، روایتی نقل می‌کند که در متون [[تفسیری]] و [[حدیثی]] مورد استناد واقع شده است<ref>التفسیر، عیاشی، ج۲، ص۱۸۵؛ عیون أخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۷۶؛ علل الشرایع، ج۱، ص۵؛ مسند الإمام الرضا{{ع}}، ج۱، ص۶۱.</ref> و در تفسیر آیه {{متن قرآن|يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ}}<ref>«روزی که هر دسته‌ای را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم» سوره اسراء، آیه ۷۱.</ref>، از امام رضا{{ع}} نقل کرده که فرمود: در آن [[روز]] [[خداوند]] هر کسی را با آنکه دوستش دارد، طبقه‌بندی می‌کند<ref>التفسیر، عیاشی، ج۲، ص۳۰۴؛ الفصول المهمة، ج۱، ص۳۵۸.</ref>. همچنین در تفسیر {{متن قرآن|مُسَوِّمِينَ}}<ref>«نشانگذار» سوره آل عمران، آیه ۱۲۵.</ref> نیز روایت دارد که مراد از آن [[عمامه]] است<ref>التفسیر، عیاشی، ج۱، ص۱۹۷.</ref>. ولی بیشترین روایت‌هایش در حوزه [[فقه]] است؛ روایت‌هایی در باب [[نماز]] میت<ref>المعتبر فی شرح المختصر، ج۲، ص۳۴۸.</ref>، کیفیت [[وصیت]]، [[قبر]] و [[دفن]] میت<ref>المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۲۹۶.</ref>، چگونگی [[تیمم]]<ref>مختلف الشیعة، ج۱، ص۴۳۱.</ref> و بیش از همه درباره مسائل [[مسجد الحرام]] و [[احکام]] [[حج]]<ref>الکافی، ج۴، ص۱۹۵، ۲۴۸، ۴۵۷، ۴۸۲، ۵۲۹؛ عیون أخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۲۸۵؛ تهذیب الأحکام، ج۵، ص۲۷۸.</ref>. او همچنین در مقوله [[دعا]]، [[ارزش]] [[دعوت پنهانی]]<ref>الکافی، ج۲، ص۴۶۹، ۴۷۶.</ref> و در معنای [[سکینه]] که چگونه [[خداوند]] آن را بر پیامبرانش از جمله [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} نازل کرده<ref>عیون أخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۳۱۲؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۹۱؛ مسند الإمام الرضا{{ع}}، ج۱، ص۵۶.</ref>، روایت‌هایی از [[امام رضا]]{{ع}} نقل می‌کند که روایت‌هایش به فراوانی در متون [[حدیثی]] و [[دینی]] مورد توجه [[اهل]] تحقیق قرار دارد.
روایت‌های وی از امام رضا {{ع}} در حوزه‌های مختلف، از جمله در [[تفسیر]] پاره‌ای از [[آیات قرآن]] است. وی در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ}}<ref>«گفتند: اگر (بنیامین) دزدی می‌کند (شگفت نیست) برادری دارد که (او نیز) پیش از این دزدی کرده است؛ یوسف آن (سرزنش) را در درون خود پنهان داشت و برای آنان آشکار نکرد (و در دل) گفت: جایگاه شما از او بدتر است و خداوند به آنچه وصف می‌کنید آگاه‌تر است» سوره یوسف، آیه ۷۷.</ref>، روایتی نقل می‌کند که در متون [[تفسیری]] و [[حدیثی]] مورد استناد واقع شده است<ref>التفسیر، عیاشی، ج۲، ص۱۸۵؛ عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۲، ص۷۶؛ علل الشرایع، ج۱، ص۵؛ مسند الإمام الرضا {{ع}}، ج۱، ص۶۱.</ref> و در تفسیر آیه {{متن قرآن|يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ}}<ref>«روزی که هر دسته‌ای را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم» سوره اسراء، آیه ۷۱.</ref>، از امام رضا {{ع}} نقل کرده که فرمود: در آن [[روز]] [[خداوند]] هر کسی را با آنکه دوستش دارد، طبقه‌بندی می‌کند<ref>التفسیر، عیاشی، ج۲، ص۳۰۴؛ الفصول المهمة، ج۱، ص۳۵۸.</ref>. همچنین در تفسیر {{متن قرآن|مُسَوِّمِينَ}}<ref>«نشانگذار» سوره آل عمران، آیه ۱۲۵.</ref> نیز روایت دارد که مراد از آن [[عمامه]] است<ref>التفسیر، عیاشی، ج۱، ص۱۹۷.</ref>. ولی بیشترین روایت‌هایش در حوزه [[فقه]] است؛ روایت‌هایی در باب [[نماز]] میت<ref>المعتبر فی شرح المختصر، ج۲، ص۳۴۸.</ref>، کیفیت [[وصیت]]، [[قبر]] و [[دفن]] میت<ref>المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۲۹۶.</ref>، چگونگی [[تیمم]]<ref>مختلف الشیعة، ج۱، ص۴۳۱.</ref> و بیش از همه درباره مسائل [[مسجد الحرام]] و [[احکام]] [[حج]]<ref>الکافی، ج۴، ص۱۹۵، ۲۴۸، ۴۵۷، ۴۸۲، ۵۲۹؛ عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۲۸۵؛ تهذیب الأحکام، ج۵، ص۲۷۸.</ref>. او همچنین در مقوله [[دعا]]، [[ارزش]] [[دعوت پنهانی]]<ref>الکافی، ج۲، ص۴۶۹، ۴۷۶.</ref> و در معنای [[سکینه]] که چگونه [[خداوند]] آن را بر پیامبرانش از جمله [[حضرت ابراهیم]] {{ع}} نازل کرده<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۳۱۲؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۹۱؛ مسند الإمام الرضا {{ع}}، ج۱، ص۵۶.</ref>، روایت‌هایی از [[امام رضا]] {{ع}} نقل می‌کند که روایت‌هایش به فراوانی در متون [[حدیثی]] و [[دینی]] مورد توجه [[اهل]] تحقیق قرار دارد.


[[اسماعیل]] علاوه بر نقشی که در حوزه [[نقل حدیث]] دارد، کتاب یا کتاب‌هایی نیز دارد. [[نجاشی]] می‌نویسد که وی [[کتابی]] دارد که جماعتی از او [[روایت]] کرده‌اند و [[محمد بن علی]] از [[احمد بن محمد بن یحیی]] از سعاد و [[احمد بن ادریس]] از [[احمد بن محمد بن عیسی]] از او برای ما روایت کرده‌اند<ref>رجال النجاشی، ص۳۱.</ref>. آقا بزرگ از کتاب الحدیث وی یاد می‌کند که با چهار واسطه روایت شده است<ref>الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۶، ص۳۱۴؛ معجم ما کتب عن الرسول{{صل}} و أهل بیته{{عم}}، ج۱۱، ص۴۴.</ref>. از کتابی به نام مسائل برای وی به طرق گوناگون روایت شده است<ref>جامع الرواة، ج۲، ص۴۲۳؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۸۴؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹.</ref>. به رغم نقشی که اسماعیل در حوزه [[حدیث]] [[شیعی]] و [[تفسیر]] دارد، از فرجام [[حیات]] وی چیزی در [[اختیار]] نیست و از [[نسل]] وی نیز اطلاعی وجود ندارد.<ref>[[سید علی رضا واسعی|واسعی]]، [[طاهره سادات صالح شریعتی|صالح شریعتی]]، [[اسماعیل بن همام - واسعی (مقاله)|مقاله «اسماعیل بن همام»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۲ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۲]] ص ۲۵۳.</ref>
[[اسماعیل]] علاوه بر نقشی که در حوزه [[نقل حدیث]] دارد، کتاب یا کتاب‌هایی نیز دارد. [[نجاشی]] می‌نویسد که وی [[کتابی]] دارد که جماعتی از او [[روایت]] کرده‌اند و [[محمد بن علی]] از [[احمد بن محمد بن یحیی]] از سعاد و [[احمد بن ادریس]] از [[احمد بن محمد بن عیسی]] از او برای ما روایت کرده‌اند<ref>رجال النجاشی، ص۳۱.</ref>. آقا بزرگ از کتاب الحدیث وی یاد می‌کند که با چهار واسطه روایت شده است<ref>الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۶، ص۳۱۴؛ معجم ما کتب عن الرسول {{صل}} و أهل بیته {{عم}}، ج۱۱، ص۴۴.</ref>. از کتابی به نام مسائل برای وی به طرق گوناگون روایت شده است<ref>جامع الرواة، ج۲، ص۴۲۳؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۸۴؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹.</ref>. به رغم نقشی که اسماعیل در حوزه [[حدیث]] [[شیعی]] و [[تفسیر]] دارد، از فرجام [[حیات]] وی چیزی در [[اختیار]] نیست و از [[نسل]] وی نیز اطلاعی وجود ندارد.<ref>[[سید علی رضا واسعی|واسعی]]، [[طاهره سادات صالح شریعتی|صالح شریعتی]]، [[اسماعیل بن همام - واسعی (مقاله)|مقاله «اسماعیل بن همام»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۲ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۲]] ص ۲۵۳.</ref>


== منابع ==
== منابع ==

نسخهٔ ‏۲۴ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۱۸:۰۱

اسماعیل بن همام از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: اسماعیل بن همام در حدیث - اسماعیل بن همام در تاریخ اسلامی - اسماعیل بن همام در معارف و سیره رضوی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

از اصحاب و راویان امام رضا (ع). اسماعیل بن همام بن عبد الرحمن بن ابی عبدالله میمون بصری[۱] و مکی[۲]، مکنی به ابو همام[۳]، از موالی کنده[۴] بود. البته روشن نیست که چرا وی را به دو شهر نسبت داده‌اند، هر چند چنین تعابیری در متون تراجم و رجالی به فراوانی دیده می‌شود که به اعتبار محل ولادت، آموزش یا فعالیت می‌تواند باشد و در اینجا، چنان چه از ظاهر اشتهار جد وی ابوعبدالله میمون بصری شیبانی راوی حدیث غدیر و فضایل امام علی (ع)[۵]، بر می‌آید، به لحاظ خانوادگی به دیار بصره منسوب است. در خصوص اسماعیل اطلاعات زیادی وجود ندارد، جز اینکه اکثر کتاب‌های رجالی، او را از اصحاب و راویان امام رضا (ع) دانسته[۶] که گویی با آن حضرت از نزدیک مراوده داشته است[۷]. محققان به اتفاق، وی، پدر و جدش را از افراد ثقه دانسته‌اند[۸]. برقی البته او را در زمره اصحاب امام کاظم (ع) آورده است[۹]، هر چند کس دیگری چنین نگفته و منابع حدیثی نیز روایتی از طریق او از آن حضرت در بر ندارند.

از ابن همام برخی از عامه نقل روایت کرده‌اند[۱۰]. او در سلسله پانزده حدیث با عنوان اسماعیل بن همام و در اسناد روایت‌های دیگری با عناوین اسماعیل بن همام، ابی‌همام و اسماعیل بن همام مکی حضور دارد[۱۱] و غیر از امام رضا (ع)، از افرادی چون محمد بن سعید بن غزوان، عمر بن اذینه[۱۲]، حسن بن زیاد و علی بن جعفر[۱۳] روایت دارد، چنان‌چه افرادی مثل محمد بن عیسی، احمد بن محمد بن عیسی[۱۴]، یعقوب بن یزد، احمد بن حسین بن علی بن فضال، حکم بن بهلول، علی بن مهزیار، عباس بن معروف، ابراهیم بن هاشم و دیگران از او نقل حدیث کرده‌اند[۱۵].

روایت‌های وی از امام رضا (ع) در حوزه‌های مختلف، از جمله در تفسیر پاره‌ای از آیات قرآن است. وی در تفسیر آیه ﴿قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ﴾[۱۶]، روایتی نقل می‌کند که در متون تفسیری و حدیثی مورد استناد واقع شده است[۱۷] و در تفسیر آیه ﴿يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ﴾[۱۸]، از امام رضا (ع) نقل کرده که فرمود: در آن روز خداوند هر کسی را با آنکه دوستش دارد، طبقه‌بندی می‌کند[۱۹]. همچنین در تفسیر ﴿مُسَوِّمِينَ﴾[۲۰] نیز روایت دارد که مراد از آن عمامه است[۲۱]. ولی بیشترین روایت‌هایش در حوزه فقه است؛ روایت‌هایی در باب نماز میت[۲۲]، کیفیت وصیت، قبر و دفن میت[۲۳]، چگونگی تیمم[۲۴] و بیش از همه درباره مسائل مسجد الحرام و احکام حج[۲۵]. او همچنین در مقوله دعا، ارزش دعوت پنهانی[۲۶] و در معنای سکینه که چگونه خداوند آن را بر پیامبرانش از جمله حضرت ابراهیم (ع) نازل کرده[۲۷]، روایت‌هایی از امام رضا (ع) نقل می‌کند که روایت‌هایش به فراوانی در متون حدیثی و دینی مورد توجه اهل تحقیق قرار دارد.

اسماعیل علاوه بر نقشی که در حوزه نقل حدیث دارد، کتاب یا کتاب‌هایی نیز دارد. نجاشی می‌نویسد که وی کتابی دارد که جماعتی از او روایت کرده‌اند و محمد بن علی از احمد بن محمد بن یحیی از سعاد و احمد بن ادریس از احمد بن محمد بن عیسی از او برای ما روایت کرده‌اند[۲۸]. آقا بزرگ از کتاب الحدیث وی یاد می‌کند که با چهار واسطه روایت شده است[۲۹]. از کتابی به نام مسائل برای وی به طرق گوناگون روایت شده است[۳۰]. به رغم نقشی که اسماعیل در حوزه حدیث شیعی و تفسیر دارد، از فرجام حیات وی چیزی در اختیار نیست و از نسل وی نیز اطلاعی وجود ندارد.[۳۱]

منابع

  1. واسعی، صالح شریعتی، مقاله «اسماعیل بن همام»، دانشنامه امام رضا ج۲

پانویس

  1. ↑ رجال النجاشی، ص۳۰؛ إیضاح الإشتباه، ص۹۱.
  2. ↑ منتهی المطلب، ج۲، ص۸۷۶؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴؛ وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۸۹.
  3. ↑ المحاسن، ج۲، ص۴۴۲؛ الکافی، ج۲، ص۴۶۹؛ کفایة الأثر، ص۳۲۰.
  4. ↑ رجال الطوسی، ص۳۵۳؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۳۴؛ الفوائد الرجالیة، ج۱، ص۳۶۱.
  5. ↑ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۸، ص۴۸.
  6. ↑ رجال الطوسی، ص۳۵۳؛ خلاصة الأقوال، ص۵۷؛ کتاب الرجال، ابن داود، ص۵۲.
  7. ↑ مختلف الشیعة، ج۲، ص۴۲؛ منتقی الجمان، ج۱، ص۴۰۹.
  8. ↑ نقد الرجال، ج۱، ص۲۳۴؛ کتاب الرجال، ابن داود، ص۵۲؛ خلاصة الأقوال، ص۵۷؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۴۰۷، ۴۰۸.
  9. ↑ کتاب الرجال، برقی، ص۵۱؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹؛ ج۲۳، ص۸۹؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۶۷۵.
  10. ↑ شواهد التنزیل، ج۱، ص۴۷؛ سنن الدارقطنی، ج۲، ص۱۲۳.
  11. ↑ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹-۱۱۱.
  12. ↑ الخصال، ص۹، ۱۵، ۴۱.
  13. ↑ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴، ۵۶۲.
  14. ↑ الکافی، ج۲، ۴۶۹، ۴۷۶.
  15. ↑ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۴.
  16. ↑ «گفتند: اگر (بنیامین) دزدی می‌کند (شگفت نیست) برادری دارد که (او نیز) پیش از این دزدی کرده است؛ یوسف آن (سرزنش) را در درون خود پنهان داشت و برای آنان آشکار نکرد (و در دل) گفت: جایگاه شما از او بدتر است و خداوند به آنچه وصف می‌کنید آگاه‌تر است» سوره یوسف، آیه ۷۷.
  17. ↑ التفسیر، عیاشی، ج۲، ص۱۸۵؛ عیون أخبار الرضا (ع)، ج۲، ص۷۶؛ علل الشرایع، ج۱، ص۵؛ مسند الإمام الرضا (ع)، ج۱، ص۶۱.
  18. ↑ «روزی که هر دسته‌ای را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم» سوره اسراء، آیه ۷۱.
  19. ↑ التفسیر، عیاشی، ج۲، ص۳۰۴؛ الفصول المهمة، ج۱، ص۳۵۸.
  20. ↑ «نشانگذار» سوره آل عمران، آیه ۱۲۵.
  21. ↑ التفسیر، عیاشی، ج۱، ص۱۹۷.
  22. ↑ المعتبر فی شرح المختصر، ج۲، ص۳۴۸.
  23. ↑ المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۲۹۶.
  24. ↑ مختلف الشیعة، ج۱، ص۴۳۱.
  25. ↑ الکافی، ج۴، ص۱۹۵، ۲۴۸، ۴۵۷، ۴۸۲، ۵۲۹؛ عیون أخبار الرضا (ع)، ج۱، ص۲۸۵؛ تهذیب الأحکام، ج۵، ص۲۷۸.
  26. ↑ الکافی، ج۲، ص۴۶۹، ۴۷۶.
  27. ↑ عیون أخبار الرضا (ع)، ج۱، ص۳۱۲؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۳۹۱؛ مسند الإمام الرضا (ع)، ج۱، ص۵۶.
  28. ↑ رجال النجاشی، ص۳۱.
  29. ↑ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج۶، ص۳۱۴؛ معجم ما کتب عن الرسول (ص) و أهل بیته (ع)، ج۱۱، ص۴۴.
  30. ↑ جامع الرواة، ج۲، ص۴۲۳؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۸۴؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۹.
  31. ↑ واسعی، صالح شریعتی، مقاله «اسماعیل بن همام»، دانشنامه امام رضا ج۲ ص ۲۵۳.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=اسماعیل_بن_همام&oldid=1095335»