سیره: تفاوت میان نسخهها
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
منابع مهم سیره را عموماً کتابهای [[تاریخی]] میدانند و در این زمینه کمتر به منابع روایی توجه میشود و نسبت به کتابهای تاریخی در درستی مطالب آنها دقت و توجه کامل نمیشود؛ در نتیجه گاه اندیشههای ناروا و نادرستی از طریق نقل آنها به [[جامعه]] راه مییابد که گاه با [[قرآن]] و مسائل بدیهی و مسلم فقهی ناسازگاری دارد و دستاویزی برای مخالفان اسلام و دشمنان دین میشود؛ به ویژه که سیره جاذبه دارد و برای عموم قابل دریافت و فهم است. گاهی گونهای ناسازگاری بین آنچه به عنوان سیره از معصومان نقل میشود و مسائل فقهی رخ مینماید و جامعه را دچار اندیشههای ناهماهنگ و ملتهب میکند؛ لذا باید در پی راهها و روشهایی بود که ما را به سرچشمۀ زلال سیره رهنمون گردد و از آلودگیها دور سازد. ما بر این باوریم که سیره، نمونۀ متعالی [[احکام اسلامی]] است و نباید با آن در تضاد باشد<ref>[[علی اکبر ذاکری|اکبر ذاکری، علی]]، [[درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه (کتاب)|درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه]]، ص ۵۶.</ref>. | منابع مهم سیره را عموماً کتابهای [[تاریخی]] میدانند و در این زمینه کمتر به منابع روایی توجه میشود و نسبت به کتابهای تاریخی در درستی مطالب آنها دقت و توجه کامل نمیشود؛ در نتیجه گاه اندیشههای ناروا و نادرستی از طریق نقل آنها به [[جامعه]] راه مییابد که گاه با [[قرآن]] و مسائل بدیهی و مسلم فقهی ناسازگاری دارد و دستاویزی برای مخالفان اسلام و دشمنان دین میشود؛ به ویژه که سیره جاذبه دارد و برای عموم قابل دریافت و فهم است. گاهی گونهای ناسازگاری بین آنچه به عنوان سیره از معصومان نقل میشود و مسائل فقهی رخ مینماید و جامعه را دچار اندیشههای ناهماهنگ و ملتهب میکند؛ لذا باید در پی راهها و روشهایی بود که ما را به سرچشمۀ زلال سیره رهنمون گردد و از آلودگیها دور سازد. ما بر این باوریم که سیره، نمونۀ متعالی [[احکام اسلامی]] است و نباید با آن در تضاد باشد<ref>[[علی اکبر ذاکری|اکبر ذاکری، علی]]، [[درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه (کتاب)|درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه]]، ص ۵۶.</ref>. | ||
==سیره== | |||
واژه سیره در لغت از ریشه «[[سیر]]» ([[حرکت]] و پیمودن) و به مفهوم شیوه، حالت و سبک [[رفتار انسان]] یا [[حیوان]] است<ref>ابن فارس، معجم مقائیس اللغه، ج۳، ص۱۲۰-۱۲۱، ماده «سیر»؛ ابنمنظور، لسان العرب، ج۴، ص۳۸۹-۳۹۰؛ احمد بن علی فیومی، المصباح المنیر، ماده «سیر»؛ عبدالرحیم صفیپور، منتهی الإرب فی اللغة، ماده «سیر»؛ اسماعیل بن حماد جوهری، صحاح، ج۲، ص۶۹۱.</ref> و به گفته [[راغب]] [[اصفهانی]]، دوام و ماندگاری از ویژگیهای این شیوه و حالت است<ref>حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ص۴۳۳.</ref>. معنای اصطلاحی این واژه در [[علوم اسلامی]] به دو صورت بیان شده است: | |||
#شیوه عملی عرف عام و عموم عقلا در انجام دادن کاری یا ترک آن در این شیوه عملی، اگر [[مذهب]] و [[دینی]] بینقش باشد، نام رایج این معنا «بنای عقلا» یعنی سیره عقلاست؛ ولی اگر در عملکرد عرف عام [[دین]] یا مذهبی نقش داشته باشد، عنوان اصطلاحی آن «سیره متشرعه» یا «[[سیره مسلمانان]]» یا «سیره [[مسیحیان]]» است<ref>ر.ک: محمدرضا مظفر، اصول الفقه، ج۲، ص۱۵۳؛ سید محمدباقر صدر، الحلقة الثانیه، ص١٢٣-۱۲۴؛ مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگنامه اصول فقه، ص۴۹۴-۴۹۶، واژه «سیره».</ref>. | |||
#نوعی زندگینامه و شرح حال است؛ چنانکه به کتابهای مربوط به [[زندگی]] [[معصومان]] به ویژه [[پیامبر]]{{صل}} سیره گفتهاند<ref>ر.ک: احمد صدر حاج سید جوادی، دائرةالمعارف تشیع، ج۹، صص۴۷۸ و ۴۸۰.</ref>. به گفته [[فیومی]] (-۷۷۰ق)، این واژه تا [[زمان]] او نزد [[فقیهان]] برای [[جنگهای پیامبر]]{{صل}} به کار میرفت<ref>احمد بن علی فیومی، المصباح المنیر، ماده «سیر».</ref>؛ چنانکه بخش مهم کتاب [[المغازی]] [[واقدی]] درباره [[جنگها]] و سریههای آن حضرت است. | |||
مقصود از واژه سیره در اینجا سبک، راه و روش و چگونگی [[رفتار]] معصومان{{عم}} در ابعاد مختلف زندگی است و این معنا از مجموع معانی لغوی و اصطلاحی به دست میآید و در بیان [[امیرمؤمنان]]{{عم}} نیز چنین آمده است: {{متن حدیث|لَكُمْ عَلَيْنَا الْعَمَلُ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَ سِيرَةِ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} وَ الْقِيَامُ بِحَقِّهِ}}<ref>نهجالبلاغه، [[خطبه ۱۶۹]] (حقی که بر ما دارید، این است که به [[کتاب خدا]] و شیوه و [[رفتار رسول خدا]]{{صل}} عمل کنیم و حقش را به جای آوریم).</ref>. در تعبیری دیگر آمده است: {{متن حدیث|سِيرَتُهُ الْقَصْدُ وَ سُنَّتُهُ الرُّشْدُ}}<ref>نهجالبلاغه، خطبه ۹۴ (شیوه رفتاری او [پیامبر{{صل}}] میانهروی و راه و رسمش رشد بود).</ref>. [[شهید مطهری]] نیز همین معنا را برای این واژه بیان کردهاند<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱۶، ص۵۰.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۴۲.</ref>. | |||
== ساحتهای سیره معصوم == | == ساحتهای سیره معصوم == | ||
نسخهٔ ۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۲
سیره از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: سیره در لغت - سیره در کلام اسلامی - پرسشهای مرتبطسیره بهمعنای استمرار طریقه، روش و رفتار و اخلاق عملی به کار رفته است. وقتی سیره پیامبر یا امامان گفته میشود، نمونههایی از اخلاق و رفتار مستمر آنان مقصود است که در زندگی بر آن روش عمل میکردند. سیره پیامبر (ص) و معصومان یکی از راههای دریافت معارف اسلامی است.
معناشناسی
معنای لغوی
سیره در ادبیات و لغت به معنای رفتن، جریان داشتن و در حرکت بودن به کار رفته است[۱] و بر این اساس، بسیاری نیز واژه «سیره» را به نوع حرکت و شیوه جریان داشتن و یا به عبارتی نوع، سبک و شیوه رفتار و کردار تعریف کردهاند[۲]. نوعی دوام و استمرار در معنای سیره نهفته است. خداوند متعال در قرآن، سیره را به مفهوم هیئت، صورت و شکل به کار برده است: ﴿قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى﴾[۳].[۴]
معنای اصطلاحی
«سیره» در اصطلاح دینی به معانی طریقه، روش و رفتار و اخلاق عملی به کار رفته است. چنانکه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان از سیره، با عنوان نوع خاص رفتار و عملکرد انسان تعبیر میکند[۵]. وقتی سیره پیامبر یا امامان گفته میشود، نمونههایی از اخلاق و رفتار مستمر آنان مقصود است که در زندگی بر آن روش عمل میکردند. گاهی هم اخلاق و سیره و سنّت به یک معنی به کار میرود. در برخی از موارد واژه “هَدْی” بهمعنای سیره و روش و هیئت ظاهری افراد بهکار رفته است[۶]؛ یعنی اینکه افراد ظاهرالصلاح هستند یا بدعمل و بدرفتار.
از سدههای نخستین تاریخ اسلام به بعد، محققان اسلامی در خلال جمعآوری احادیث بزرگان به ویژه رسول خدا(ص) به ثبت سیره آن حضرت در مجموعههایی با عنوان مسند، سنن و غیر آن پرداختهاند و جنبههای مختلف زندگانی ایشان را مورد بررسی دقیق و موشکافانه قرار دادهاند[۷]. در توصیفهای دینی آمده است سیره پیامبر و اهل بیت آن حضرت را بشناسیم و همانگونه باشیم که آنان بودند و روش آنان را اسوه و سرمشق خویش قرار دهیم[۸].
تفاوت «سیره» با «سنّت»
«سیره» و «سنّت» از نظر لغوی به معنای روش و طریقه پیموده شده است. اما اصطلاحاً این دو باهم تفاوت مفهومی دارد؛ زیرا در اصطلاح فقهی و اصولی «سنّت» به مجموعه اقوال و افعال و تقریر معصوم (ع) گفته میشود؛ امّا «سیره» تنها بر افعال و روش عملی آن بزرگواران دلالت دارد؛ یعنی سیره معصومین (ع) ناظر به رفتارهای هدف مند و استمرار پذیری است که از معصوم (ع) در محیط فردی، اجتماعی، و تربیتی به منظور خودسازی یا اثرگذاری بر دیگران؛ سرزده است به گونهای که هر کدام در قلمرو کاربردی خود، میتواند منشأ استخراج سبک و روش کلی رفتار قرار گیرد.
از این نظر، مفهوم «سنّت» گستردهتر از «سیره» خواهد بود، اما اگر «سیره» را به معنای رفتار و عمل نوعی بدانیم، میتوان گفت: بین «سیره» و «سنّت» نسبت عموم و خصوص من وجه برقرار است؛ چراکه از یک سو هر دو در سنّت عملی، وحدت و هماهنگی دارند و از سوی دیگر سیره، برخی از گفتار پیامبر اکرم (ص) را در بر نمیگیرد و از سوی سوم گزارشهایی که در قرآن درباره رفتار پیامبر اکرم (ص) آمده است، سنّت نامیده نمیشوند.
لازم به ذکر است که در فرهنگ شیعه، اصطلاح «سنّت» اختصاص به گفتار و کردار پیامبر اکرم (ص) ندارد، بلکه گفتار و رفتار و تقریر دیگر امامان معصوم (ع) و حضرت زهرا (س) را نیز در بر میگیرد. از این رو، همان گونه که سیره نبوی، سنت به شمار میرود و حجّت است، سیره اهل بیت عصمت (ع) نیز حجت بوده و همتای قرآن شمرده میشود[۹].
اقسام و گونهها
سیره دارای انواع و اقسامی است که هر کدام در زمینه خاصی به کار میرود و در حوزه کاربرد خود، معتبر و تأثیرگذار است:
- سیره فردی: سیره فردی به رفتارهایی اطلاق میشود که بیشتر جنبه شخصی دارد و ناظر به عملکرد فرد است، نه دیگران. به عبارت دیگر، منظور از سیره فردی رفتار و مَشی است که هدف آن متوجه خود فرد است و اغلب به قصد خودسازی و تکامل روحی و معنوی فرد و یا جهت گذران زندگی صورت میگیرد؛ نظیر عبادات و یا کارهای معمول شبانهروزی.
- سیره اجتماعی: سیره اجتماعی در برابر سیره فردی قرار دارد و منظور از آن، رفتارهایی است که در ارتباط با دیگران انجام میگیرند و اگر فرد تنها باشد، به انجام آن اقدام نمیکند. تعاون و همکاری و حسن معاشرت را میتوان در زمره سیره اجتماعی شمرد؛ چراکه همکاری در صورت وجود دیگران معنی پیدا میکند و اگر انسان تنها باشد، تعاون مصداق ندارد.
- سیره اخلاقی و تربیتی: سیره در حوزه اخلاق و تربیت، با سیره در حیطه فردی و اجتماعی ارتباط نزدیک دارد. شاید با دید سطحی نتوان تفاوتی میان سیره فردی و اخلاقی و همچنین میان سیره اجتماعی و تربیتی قائل شد و تفاوت آنها را به دست آورد؛ زیرا سیره اخلاقی تفاوت چندانی با سیره فردی ندارد و هر دو ناظر به رفتارهای شخصی انسان هستند. سیره اجتماعی هم تمایز قابل توجهی از سیره تربیتی نداشته و هر دو در ارتباط با دیگران شکل میگیرند و ظرف وجودی آنها، فضای اجتماع است. تفاوت آنها در این است که سیره تربیتی به منظور دیگرسازی انجام میگیرد و سیره اجتماعی ممکن است چنین هدفی نداشته باشد. بدین ترتیب، اگر به مفهوم و کاربرد سیره در حوزههای مختلف دقت شود، تفاوتهایی هرچند جزئی میان آنها وجود دارد.
- سیره قولی و فعلی: یکی دیگر از تقسیمات سیره، تقسیم آن به قولی و فعلی است؛ زیرا سیره، اعم از گفتاری و رفتاری است و سبک و روشی که معنای خاص سیره است، در هر دو حوزه، مصداق پیدا میکند. از آنجا که گفتار، نوعی رفتار است و میتواند سبکها و روشهای گوناگون داشته باشد، وقتی سیره مورد بحث و بررسی قرار میگیرد، تنها رفتار منظور نیست، بلکه گفتار را هم شامل میشود.
- سیره عقلایی (بنای عقلا): سیره عقلا نیز از اقسام سیره است که در فقه کاربرد زیاد دارد و در علم اصول مورد بحث قرار میگیرد.
- سیره متشرعه (شرعی): رفتار پیروان یک شریعت بر عمل یا ترک یک کار، به سیره متشرعه تعبیر میشود. هر چند این اصطلاح عمومیت دارد و به همه شرایع اطلاق میگردد، ولی در مباحث فقه و اصول، به شریعت اسلام انصراف دارد. وقتی گفته میشود سیره متشرعه، سیره مسلمانان منظور است، نه سیره پیروان ادیان دیگر[۱۰].
سیره معصومان
سیره پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) یکی از راههای دریافت معارف اسلامی است. نقل سیره تأثیر زیادی بر رفتار انسانها میگذارد. مطالعه سیره و تاریخ معصومان جاذبهای ویژه دارد؛ برای همه قابل فهم است و پیام آن در اذهان ماندگارتر است. سیره معصومان راه زندگی، راه سازندگی، راه تلاش، راه تعامل اجتماعی، راه برخورد سیاسی، راه مبارزه و جهاد و راه خُلق و خوی پسندیده را نشان میدهد. سیره، روش و الگویی است برای شکیبایی در برابر ناگواریها، سختیها، بی مهریهای یاران، تهمتها و افتراها، مصیبتها و گرفتاریها و گاهی تحقیرها و پرسشهای نابجا و ناروا. سیره، شیوۀ مبارزه با کافران، منافقان، قدرتهای استبدادی، حاکمان ستمگر و گروههای فاسد و جنایتکاران جسور را به انسان میآموزد.
منابع مهم سیره را عموماً کتابهای تاریخی میدانند و در این زمینه کمتر به منابع روایی توجه میشود و نسبت به کتابهای تاریخی در درستی مطالب آنها دقت و توجه کامل نمیشود؛ در نتیجه گاه اندیشههای ناروا و نادرستی از طریق نقل آنها به جامعه راه مییابد که گاه با قرآن و مسائل بدیهی و مسلم فقهی ناسازگاری دارد و دستاویزی برای مخالفان اسلام و دشمنان دین میشود؛ به ویژه که سیره جاذبه دارد و برای عموم قابل دریافت و فهم است. گاهی گونهای ناسازگاری بین آنچه به عنوان سیره از معصومان نقل میشود و مسائل فقهی رخ مینماید و جامعه را دچار اندیشههای ناهماهنگ و ملتهب میکند؛ لذا باید در پی راهها و روشهایی بود که ما را به سرچشمۀ زلال سیره رهنمون گردد و از آلودگیها دور سازد. ما بر این باوریم که سیره، نمونۀ متعالی احکام اسلامی است و نباید با آن در تضاد باشد[۱۱].
سیره
واژه سیره در لغت از ریشه «سیر» (حرکت و پیمودن) و به مفهوم شیوه، حالت و سبک رفتار انسان یا حیوان است[۱۲] و به گفته راغب اصفهانی، دوام و ماندگاری از ویژگیهای این شیوه و حالت است[۱۳]. معنای اصطلاحی این واژه در علوم اسلامی به دو صورت بیان شده است:
- شیوه عملی عرف عام و عموم عقلا در انجام دادن کاری یا ترک آن در این شیوه عملی، اگر مذهب و دینی بینقش باشد، نام رایج این معنا «بنای عقلا» یعنی سیره عقلاست؛ ولی اگر در عملکرد عرف عام دین یا مذهبی نقش داشته باشد، عنوان اصطلاحی آن «سیره متشرعه» یا «سیره مسلمانان» یا «سیره مسیحیان» است[۱۴].
- نوعی زندگینامه و شرح حال است؛ چنانکه به کتابهای مربوط به زندگی معصومان به ویژه پیامبر(ص) سیره گفتهاند[۱۵]. به گفته فیومی (-۷۷۰ق)، این واژه تا زمان او نزد فقیهان برای جنگهای پیامبر(ص) به کار میرفت[۱۶]؛ چنانکه بخش مهم کتاب المغازی واقدی درباره جنگها و سریههای آن حضرت است.
مقصود از واژه سیره در اینجا سبک، راه و روش و چگونگی رفتار معصومان(ع) در ابعاد مختلف زندگی است و این معنا از مجموع معانی لغوی و اصطلاحی به دست میآید و در بیان امیرمؤمنان(ع) نیز چنین آمده است: «لَكُمْ عَلَيْنَا الْعَمَلُ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَ سِيرَةِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ الْقِيَامُ بِحَقِّهِ»[۱۷]. در تعبیری دیگر آمده است: «سِيرَتُهُ الْقَصْدُ وَ سُنَّتُهُ الرُّشْدُ»[۱۸]. شهید مطهری نیز همین معنا را برای این واژه بیان کردهاند[۱۹].[۲۰].
ساحتهای سیره معصوم
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: محمدمرتضی زبیدی، تاجالعروس من جواهر القاموس، ج۲، ص۵۴؛ جمالالدین محمد بن مکرم، لسانالعرب، ج۲، ص۲۵۲.
- ↑ ر.ک: ابوالحسین احمد بن فارس، معجم مقاییساللغة، ج۳، ص۱۲۰-۱۲۱؛ ابو القاسم حسن بن محمد راغب اصفهانی، مفردات، ص۷۲۴؛ جمالالدین محمد بن مکرم، لسانالعرب، ج۶، ص۴۵۴؛ فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج۳، ص۳۴۰.
- ↑ «فرمود: آن را بگیر و مترس! ما آن را به روال نخست آن، باز میگردانیم» سوره طه، آیه ۲۱.
- ↑ ملکزاده، محمد، سیره سیاسی معصومان در عصر حاکمیت جور ص ۲۷؛ ذاکری، علی اکبر، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۵۹.
- ↑ سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۱۶، ص۱۷۸.
- ↑ ابن اثیر جزری (مبارک)، النهایه فی غریب الحدیث، ج۵، ص۲۵۳؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۳۵۶: الْهَدْيُ: السّيرة و الهيئة و الطّريقة.
- ↑ برای مطالعه بیشتر در این خصوص ر.ک: فصل اول کتاب سیره سیاسی معصومان(ع) در عصر حاکمیت، اثر نگارنده.
- ↑ ملکزاده، محمد، سیره سیاسی معصومان در عصر حاکمیت جور ص۲۷؛ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی؛ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص۷۰.
- ↑ صمدی، قنبرعلی، سیره امام مهدی در عصر ظهور، ص ۱۸.
- ↑ احسانی، محمد، سیره اخلاقی و تربیتی معصومین، ص ۴۲.
- ↑ اکبر ذاکری، علی، درآمدی بر سیره معصومان در کتابهای چهارگانه شیعه، ص ۵۶.
- ↑ ابن فارس، معجم مقائیس اللغه، ج۳، ص۱۲۰-۱۲۱، ماده «سیر»؛ ابنمنظور، لسان العرب، ج۴، ص۳۸۹-۳۹۰؛ احمد بن علی فیومی، المصباح المنیر، ماده «سیر»؛ عبدالرحیم صفیپور، منتهی الإرب فی اللغة، ماده «سیر»؛ اسماعیل بن حماد جوهری، صحاح، ج۲، ص۶۹۱.
- ↑ حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ص۴۳۳.
- ↑ ر.ک: محمدرضا مظفر، اصول الفقه، ج۲، ص۱۵۳؛ سید محمدباقر صدر، الحلقة الثانیه، ص١٢٣-۱۲۴؛ مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگنامه اصول فقه، ص۴۹۴-۴۹۶، واژه «سیره».
- ↑ ر.ک: احمد صدر حاج سید جوادی، دائرةالمعارف تشیع، ج۹، صص۴۷۸ و ۴۸۰.
- ↑ احمد بن علی فیومی، المصباح المنیر، ماده «سیر».
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۱۶۹ (حقی که بر ما دارید، این است که به کتاب خدا و شیوه و رفتار رسول خدا(ص) عمل کنیم و حقش را به جای آوریم).
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۹۴ (شیوه رفتاری او [پیامبر(ص)] میانهروی و راه و رسمش رشد بود).
- ↑ مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱۶، ص۵۰.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۴۲.