اسلم بن عمرو ترکی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
(۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
خط ۴۹: | خط ۴۹: | ||
}} | }} | ||
'''اسلم بن عمرو ترکی''' یکی از [[شهدای کربلا]]، وی [[غلام]] [[ | '''اسلم بن عمرو ترکی''' یکی از [[شهدای کربلا]]، وی [[غلام]] [[سید الشهدا]] {{ع}} و ترک زبان بود، تیر انداز و کماندار بود و کاتب [[امام حسین]] به شمار میرفت. [[قاری]] [[قرآن]] و آشنا به عربی بود. [[روز عاشورا]] [[اذن میدان]] گرفت و دلاورانه جنگید و بر [[زمین]] افتاد. [[امام]] به بالین او آمد و گریست و چهره بر چهرهاش نهاد. [[اسلم]]، [[چشم]] گشود و [[امام حسین|حسین]] را بر بالین خود دید، تبسمی کرد و [[جان]] داد. | ||
== مقدمه == | |||
«اسلم» فرزند «عمرو» [[غلام]] [[امام حسین]] {{ع}}<ref> تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵؛ ابصار العین، ص۹۵-۹۶، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة؛ ذخیرة الدارین، ص۲۶۶؛ وسیلة الدارین، ص۴۲۸؛ انصار الحسین {{ع}}، ص۷۳-۷۴، دارالاسلامیة؛ اعیان الشیعة؛ ج۳، ص۳۰۳-۳۰۴؛ فرسان الهیجاء، ج۱، ص۳۴-۳۵. در مناقب ابن شهرآشوب، ج۴، ص۱۰۴ آورده که اسلم غلام حر بن یزید ریاحی بوده است. این قول مؤیدی ندارد و صحیح همان قول در متن است.</ref> و از ترکان [[دیلم]] بود<ref>ابصارالعین، ص۸۹.</ref>. البته در برخی منابع او را «واضح» گفتهاند<ref>در اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۲۳ آورده است، که اسلم بن عمرو ترکی غیر از واضح ترک میباشد. تسمیة من قتل مع الحسین {{ع}}، ش۶۹؛ الحدائق الوریة، ص۱۰۴؛ اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۱۲؛ وسیلة الدارین، ص۲۰۰؛ ابصار العین، ص۱۴۴-۱۴۵، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة؛ فرسان الهیجاء، ج۲، ص۱۳۴-۱۳۵.</ref>. | |||
گروهی او را از آنِ [[امام حسین]] {{ع}}<ref>مقتل الحسین {{ع}}، خوارزمی، ج۲، ص۲۸، انوارالهدی، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۰؛ عوالم العلوم، ج۱۷، ص۲۷۳؛ برخی از منابع متأخر نقل کردهاند که پس از شهادت امام حسن، امام حسین {{عم}} این غلام را خریداری و به فرزند خود، امام سجاد {{ع}} بخشیدند. (ر. ک: تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵؛ ذخیرة الدارین، ص۲۶۶). </ref> و گروهی از آنِ [[جنادة بن حارث سلمانی]]<ref>تسمیة من قتل، ش۶۹؛ الحدائق الوردیة، نیز ر. ک: ابصار العین، ص۱۴۴-۱۴۵، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة؛ وسیلة الدارین، ص۲۰۰؛ اعیان الشیعة؛ ج۱، ص۶۱۲؛ فرسان الهیجاء، ج۲، ص۱۳۴-۱۳۵.</ref> و [[ابن شهرآشوب]] وی را از آنِ [[حر بن یزید ریاحی|حُرّ]]<ref>مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۱۳؛ نفس المهموم، ص۲۶۶ (پاورقی)، دارالمحجة البیضاء.</ref> دانسته است<ref>جمعی از نویسندگان، [[پژوهشی پیرامون شهدای کربلا (کتاب)|پژوهشی پیرامون شهدای کربلا]]، ص:۹۵.</ref> | |||
در برخی از [[تواریخ]] آمده: [[امام حسین]] {{ع}} بعد از [[شهادت]] برادرش [[امام حسن مجتبی]] {{ع}} اسلم را که [[غلام]] بود خریداری کرد و به فرزندش [[علی بن الحسین]] {{ع}} بخشید<ref>تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵ و اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۰۳.</ref>. | در برخی از [[تواریخ]] آمده: [[امام حسین]] {{ع}} بعد از [[شهادت]] برادرش [[امام حسن مجتبی]] {{ع}} اسلم را که [[غلام]] بود خریداری کرد و به فرزندش [[علی بن الحسین]] {{ع}} بخشید<ref>تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵ و اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۰۳.</ref>. | ||
طبق نقل برخی از | طبق نقل برخی از مورخان، وی مردی [[شجاع]] و [[قاری]] [[قرآن]]، دانای به زبان عربی و در مواقعی کاتب امام حسین {{ع}} بود و هنگامی که امام حسین {{ع}} از [[مدینه]] به [[مکه]] و از آنجا به [[کربلا]] حرکت کرد اسلم همراه آن حضرت بود<ref>[[سید اصغر ناظمزاده|ناظمزاده، سید اصغر]]، [[اصحاب امام حسین - ناظمزاده (کتاب)|اصحاب امام حسین]]، ص۳۱۳-۳۱۶.</ref>. | ||
[[روز عاشورا]] از [[امام]] {{ع}} [[اذن میدان]] گرفت و آهنگ [[پیکار]] کرد<ref>تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵؛ نیز ر. ک: ابصارالعین، ص۹۵ - ۹۶؛ ذخیرة الدارین، ص۲۶۶ و وسیلة الدارین، ص۱۰۰ و ۲۰۰.</ref> | == اسلم در روز عاشورا == | ||
[[روز عاشورا]] از [[امام]] {{ع}} [[اذن میدان]] گرفت و آهنگ [[پیکار]] کرد<ref>تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵؛ نیز ر. ک: ابصارالعین، ص۹۵ - ۹۶؛ ذخیرة الدارین، ص۲۶۶ و وسیلة الدارین، ص۱۰۰ و ۲۰۰.</ref> سماوی [[رجز]] زیر را به این [[غلام]] نسبت داده است: | |||
{{شعر}} | {{شعر}} | ||
{{ب|''أَميري حُسَیْن وَنِعْمَ الْاَمير''|2=''سُرورُ فُؤادَ البَشيرِ النَّذير''<ref>ابصار العین، ص۹۵-۹۶، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة.</ref>}} | {{ب|''أَميري حُسَیْن وَنِعْمَ الْاَمير''|2=''سُرورُ فُؤادَ البَشيرِ النَّذير''<ref>ابصار العین، ص۹۵-۹۶، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة.</ref>}} | ||
خط ۷۵: | خط ۷۷: | ||
:دریا از ضربت نیزه و شمشیرم میجوشد، و [[آسمان]] از تیرم پر میشود. آنگاه که تیغ در کفم آشکار شود، [[قلب]] [[حسود]] [[متکبر]] شکافته میشود<ref>فرهنگ عاشورا، ص۴۹.</ref> | :دریا از ضربت نیزه و شمشیرم میجوشد، و [[آسمان]] از تیرم پر میشود. آنگاه که تیغ در کفم آشکار شود، [[قلب]] [[حسود]] [[متکبر]] شکافته میشود<ref>فرهنگ عاشورا، ص۴۹.</ref> | ||
[[غلام]] پس از مبارزهای شجاعانه و کشتن شماری از آن [[قوم]] | [[غلام]] پس از مبارزهای شجاعانه و کشتن شماری از آن [[قوم]] تبهکار، سرانجام بر اثر جراحات بسیار بر [[زمین]] افتاد و با اندک توانی که در بدن داشت به سوی [[امام حسین]] {{ع}} اشاره کرد. | ||
حضرت با سرعت به بالین وی آمد و دست در گردنش انداخت و صورت بر صورت او گذاشت و گریست. همان کاری که بالین [[جوان]] رشیدش [[علی اکبر]] {{ع}} کرد با [[اسلم]] این غلام کرد.<ref>{{عربی|"فَجَاءَهُ الْحُسَيْنُ {{ع}} فَبَکَی وَ وَضَعَ خَدَّهُ عَلَى خَدِّهِ"}}؛ همین تعبیر برای اسلم بن عمرو ترکی و جون غلام ابی ذر.</ref>. | |||
غلام، این مردی که هیچ حسب و نسب و فامیلی در آن [[سپاه]] نداشت، هرگز [[باور]] نمیداشت لحظه آخر کسی سر او را به دامن بگیرد. اما در آخرین لحظات [[جان]] دادن ناگهان چشم گشود، سر خود را در دامن مولا و مقتدایش [[فرزند فاطمه]] {{ع}} و [[علی]] {{ع}} دید، با دیدن [[امام]] {{ع}} که به همه آرزوهای باورنکردنی خود رسیده دید، بر رخسار منور [[سرور]] و سالارش امام حسین {{ع}} تبسمی کرد و گفت: {{عربی|مثلي فابن رسول الله وضع خده على خدي}} و در همان دم، جان به جان آفرین [[تسلیم]] کرد و به درجه رفیع [[شهادت]] نائل آمد<ref>اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۰۳ و تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵.</ref>. | |||
از امتیاز [[مکتب اسلام]] و حرکت هدایتگرانه [[پیامبر]] {{صل}} و [[اهل بیت]] آن حضرت {{ع}} این است که در این حرکت [[الهی]] پیر و جوان، [[زن]] و مرد، عالی و دانی، ارباب و غلام همه و همه در یک صف و در یک ردیف با هماند، و بر همین اساس، در [[قیام حسینی]] و [[شهدای کربلا]] فرمانده لشکر با غلام سیاه و یا غلام ترک کنار هم در [[خیمه]] یکدیگر و در صفی واحد مقابل [[دشمن]] ایستادند و هرکدام طبق [[وظیفه]] خود عمل میکردند، و از نظر [[معنوی]] و ارزشی تفاوتی به چشم نمیخورد. | |||
آری فرمانده سپاه کارش [[فرماندهی]] بود و دیگران از جمله [[غلام]] سیاه و غلام ترک کارش همان بود که مولایش به او [[فرمان]] داده بود و لذا در این صحنه [[کارزار]]، [[شاهد]] هستیم که [[امام حسین]] {{ع}} و [[سرور]] [[جوانان]] [[بهشت]] و [[امیر]] [[لشکر]] در هفت مورد به بالین [[شهدا]] وارد معرکه [[نبرد]] شد، و سه نوبت بالین چند نفر از خاندانش مثل برادرش [[عباس]] {{ع}}، فرزندش [[علی اکبر]] {{ع}} و فرزند برادرش قاسم و چهار نفر از یارانش چون [[مسلم بن عوسجه]]، و [[حر بن یزید ریاحی]]، و [[جون بن حوی]] غلام سیاه، و بالین همین اسلم غلام ترک [[دیلم]] حاضر شد<ref>بدون تردید، عدم حضور امام {{ع}} بالین سر سایر شهداء از باب بیتوجهی و یا بیاعتنایی به مقام شامخ آنان نبوده است؛ زیرا که همه شهدا در مقام قرب ربوبی از منزلت والایی برخوردار بودهاند اگر چه برخی از نظر تحمل سختی و جراحت بیشتر یا از نظر سابقه فداکاری و غیره متفاوتند که تنها خدا به آن آگاهی دارد، پس نیآمدن امام {{ع}} بالین سر همه شهدا از این جهت نبوده است بلکه یا شرایط جنگی اقتضا نمیکرده یا امکان چنین حضوری برای آمدن بالین سر همه شهدا نبوده است و یا جهت دیگر.</ref>.<ref>[[سید اصغر ناظمزاده|ناظمزاده، سید اصغر]]، [[اصحاب امام حسین - ناظمزاده (کتاب)|اصحاب امام حسین]]، ص۳۱۳-۳۱۶؛ [[علی راجی|راجی، علی]]، [[مظلومیت سیدالشهداء ج۲ (کتاب)| مظلومیت سیدالشهداء ج۲]]، ص ۷۷.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
خط ۹۳: | خط ۹۲: | ||
# [[پرونده:13681024.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ عاشورا (کتاب)|'''فرهنگ عاشورا''']] | # [[پرونده:13681024.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ عاشورا (کتاب)|'''فرهنگ عاشورا''']] | ||
# [[پرونده:360818579.jpg|22px]] جمعی از نویسندگان، [[پژوهشی پیرامون شهدای کربلا (کتاب)| '''پژوهشی پیرامون شهدای کربلا''']] | # [[پرونده:360818579.jpg|22px]] جمعی از نویسندگان، [[پژوهشی پیرامون شهدای کربلا (کتاب)| '''پژوهشی پیرامون شهدای کربلا''']] | ||
# [[پرونده:IM010744.jpg|22px]] [[علی راجی|راجی، علی]]، [[مظلومیت سیدالشهداء ج۲ (کتاب)|'''مظلومیت سیدالشهداء ج۲''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۴۶
اسلم بن عمرو ترکی یکی از شهدای کربلا، وی غلام سید الشهدا (ع) و ترک زبان بود، تیر انداز و کماندار بود و کاتب امام حسین به شمار میرفت. قاری قرآن و آشنا به عربی بود. روز عاشورا اذن میدان گرفت و دلاورانه جنگید و بر زمین افتاد. امام به بالین او آمد و گریست و چهره بر چهرهاش نهاد. اسلم، چشم گشود و حسین را بر بالین خود دید، تبسمی کرد و جان داد.
اسلم بن عمرو ترکی | |
---|---|
![]() آرامگاه شهدای کربلا | |
نام کامل | اسلم بن عمرو ترکی |
جنسیت | مرد |
محل زندگی | |
تاریخ شهادت | ۶۱ هجری |
محل شهادت | کربلا |
محل آرامگاه | کربلا |
از اصحاب | امام حسین |
حضور در جنگ | واقعه کربلا |
علت شهرت | غلام امام حسین (ع) |
علت شهادت | شهادت در رکاب امام حسین (ع) |
مقدمه
«اسلم» فرزند «عمرو» غلام امام حسین (ع)[۱] و از ترکان دیلم بود[۲]. البته در برخی منابع او را «واضح» گفتهاند[۳].
گروهی او را از آنِ امام حسین (ع)[۴] و گروهی از آنِ جنادة بن حارث سلمانی[۵] و ابن شهرآشوب وی را از آنِ حُرّ[۶] دانسته است[۷]
در برخی از تواریخ آمده: امام حسین (ع) بعد از شهادت برادرش امام حسن مجتبی (ع) اسلم را که غلام بود خریداری کرد و به فرزندش علی بن الحسین (ع) بخشید[۸].
طبق نقل برخی از مورخان، وی مردی شجاع و قاری قرآن، دانای به زبان عربی و در مواقعی کاتب امام حسین (ع) بود و هنگامی که امام حسین (ع) از مدینه به مکه و از آنجا به کربلا حرکت کرد اسلم همراه آن حضرت بود[۹].
اسلم در روز عاشورا
روز عاشورا از امام (ع) اذن میدان گرفت و آهنگ پیکار کرد[۱۰] سماوی رجز زیر را به این غلام نسبت داده است:
أَميري حُسَیْن وَنِعْمَ الْاَمير | سُرورُ فُؤادَ البَشيرِ النَّذير[۱۱] |
اما بعضی دیگر مثل ابنشهرآشوب و خوارزمی رجز مذکور را از آن جوانی که روز عاشورا پدرش شهید شده بود و به تشویق مادرش وارد میدان نبرد گردید دانستهاند[۱۲].
و پارهای از مآخذ رجزی را که در پی میآید، برای این غلام ذکر کردهاند:
الْبَحْرُ مِنْ ضَرْبِي وَطَعْنِي يَصْطَلِي | وَالْجَوُّ مِنْ سَهْمِي وَ نَبْلي يَمْتَلِي | |
إذا حُسامِي في يَميني يَنْجَلِي | يَنْشَقُّ قَلْبُ الْحاسِدِ الْمُبَجَّلِي[۱۳] |
- دریا از ضربت نیزه و شمشیرم میجوشد، و آسمان از تیرم پر میشود. آنگاه که تیغ در کفم آشکار شود، قلب حسود متکبر شکافته میشود[۱۴]
غلام پس از مبارزهای شجاعانه و کشتن شماری از آن قوم تبهکار، سرانجام بر اثر جراحات بسیار بر زمین افتاد و با اندک توانی که در بدن داشت به سوی امام حسین (ع) اشاره کرد.
حضرت با سرعت به بالین وی آمد و دست در گردنش انداخت و صورت بر صورت او گذاشت و گریست. همان کاری که بالین جوان رشیدش علی اکبر (ع) کرد با اسلم این غلام کرد.[۱۵].
غلام، این مردی که هیچ حسب و نسب و فامیلی در آن سپاه نداشت، هرگز باور نمیداشت لحظه آخر کسی سر او را به دامن بگیرد. اما در آخرین لحظات جان دادن ناگهان چشم گشود، سر خود را در دامن مولا و مقتدایش فرزند فاطمه (ع) و علی (ع) دید، با دیدن امام (ع) که به همه آرزوهای باورنکردنی خود رسیده دید، بر رخسار منور سرور و سالارش امام حسین (ع) تبسمی کرد و گفت: مثلي فابن رسول الله وضع خده على خدي و در همان دم، جان به جان آفرین تسلیم کرد و به درجه رفیع شهادت نائل آمد[۱۶].
از امتیاز مکتب اسلام و حرکت هدایتگرانه پیامبر (ص) و اهل بیت آن حضرت (ع) این است که در این حرکت الهی پیر و جوان، زن و مرد، عالی و دانی، ارباب و غلام همه و همه در یک صف و در یک ردیف با هماند، و بر همین اساس، در قیام حسینی و شهدای کربلا فرمانده لشکر با غلام سیاه و یا غلام ترک کنار هم در خیمه یکدیگر و در صفی واحد مقابل دشمن ایستادند و هرکدام طبق وظیفه خود عمل میکردند، و از نظر معنوی و ارزشی تفاوتی به چشم نمیخورد.
آری فرمانده سپاه کارش فرماندهی بود و دیگران از جمله غلام سیاه و غلام ترک کارش همان بود که مولایش به او فرمان داده بود و لذا در این صحنه کارزار، شاهد هستیم که امام حسین (ع) و سرور جوانان بهشت و امیر لشکر در هفت مورد به بالین شهدا وارد معرکه نبرد شد، و سه نوبت بالین چند نفر از خاندانش مثل برادرش عباس (ع)، فرزندش علی اکبر (ع) و فرزند برادرش قاسم و چهار نفر از یارانش چون مسلم بن عوسجه، و حر بن یزید ریاحی، و جون بن حوی غلام سیاه، و بالین همین اسلم غلام ترک دیلم حاضر شد[۱۷].[۱۸]
منابع
پانویس
- ↑ تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵؛ ابصار العین، ص۹۵-۹۶، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة؛ ذخیرة الدارین، ص۲۶۶؛ وسیلة الدارین، ص۴۲۸؛ انصار الحسین (ع)، ص۷۳-۷۴، دارالاسلامیة؛ اعیان الشیعة؛ ج۳، ص۳۰۳-۳۰۴؛ فرسان الهیجاء، ج۱، ص۳۴-۳۵. در مناقب ابن شهرآشوب، ج۴، ص۱۰۴ آورده که اسلم غلام حر بن یزید ریاحی بوده است. این قول مؤیدی ندارد و صحیح همان قول در متن است.
- ↑ ابصارالعین، ص۸۹.
- ↑ در اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۲۳ آورده است، که اسلم بن عمرو ترکی غیر از واضح ترک میباشد. تسمیة من قتل مع الحسین (ع)، ش۶۹؛ الحدائق الوریة، ص۱۰۴؛ اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۱۲؛ وسیلة الدارین، ص۲۰۰؛ ابصار العین، ص۱۴۴-۱۴۵، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة؛ فرسان الهیجاء، ج۲، ص۱۳۴-۱۳۵.
- ↑ مقتل الحسین (ع)، خوارزمی، ج۲، ص۲۸، انوارالهدی، بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۰؛ عوالم العلوم، ج۱۷، ص۲۷۳؛ برخی از منابع متأخر نقل کردهاند که پس از شهادت امام حسن، امام حسین (ع) این غلام را خریداری و به فرزند خود، امام سجاد (ع) بخشیدند. (ر. ک: تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵؛ ذخیرة الدارین، ص۲۶۶).
- ↑ تسمیة من قتل، ش۶۹؛ الحدائق الوردیة، نیز ر. ک: ابصار العین، ص۱۴۴-۱۴۵، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة؛ وسیلة الدارین، ص۲۰۰؛ اعیان الشیعة؛ ج۱، ص۶۱۲؛ فرسان الهیجاء، ج۲، ص۱۳۴-۱۳۵.
- ↑ مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۱۳؛ نفس المهموم، ص۲۶۶ (پاورقی)، دارالمحجة البیضاء.
- ↑ جمعی از نویسندگان، پژوهشی پیرامون شهدای کربلا، ص:۹۵.
- ↑ تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵ و اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۰۳.
- ↑ ناظمزاده، سید اصغر، اصحاب امام حسین، ص۳۱۳-۳۱۶.
- ↑ تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵؛ نیز ر. ک: ابصارالعین، ص۹۵ - ۹۶؛ ذخیرة الدارین، ص۲۶۶ و وسیلة الدارین، ص۱۰۰ و ۲۰۰.
- ↑ ابصار العین، ص۹۵-۹۶، مرکز الدراسات الاسلامیة لحرس الثورة.
- ↑ مناقب ابن شهرآشوب، ج۴، ص۱۰۴ و مقتل خوارزمی، ج۲، ص۲۵.
- ↑ اعیان الشیعة، ج۳، ص۳۰۳؛ بحار الأنوار، ج۴۵، ص۳۰ و عوالم العلوم، ج۱۷، ص۲۷۳.
- ↑ فرهنگ عاشورا، ص۴۹.
- ↑ "فَجَاءَهُ الْحُسَيْنُ (ع) فَبَکَی وَ وَضَعَ خَدَّهُ عَلَى خَدِّهِ"؛ همین تعبیر برای اسلم بن عمرو ترکی و جون غلام ابی ذر.
- ↑ اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۰۳ و تنقیح المقال، ج۱، ص۱۲۵.
- ↑ بدون تردید، عدم حضور امام (ع) بالین سر سایر شهداء از باب بیتوجهی و یا بیاعتنایی به مقام شامخ آنان نبوده است؛ زیرا که همه شهدا در مقام قرب ربوبی از منزلت والایی برخوردار بودهاند اگر چه برخی از نظر تحمل سختی و جراحت بیشتر یا از نظر سابقه فداکاری و غیره متفاوتند که تنها خدا به آن آگاهی دارد، پس نیآمدن امام (ع) بالین سر همه شهدا از این جهت نبوده است بلکه یا شرایط جنگی اقتضا نمیکرده یا امکان چنین حضوری برای آمدن بالین سر همه شهدا نبوده است و یا جهت دیگر.
- ↑ ناظمزاده، سید اصغر، اصحاب امام حسین، ص۳۱۳-۳۱۶؛ راجی، علی، مظلومیت سیدالشهداء ج۲، ص ۷۷.