غبطه در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث غبطه است. غبطه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: غبطه در قرآن - غبطه در حدیث - غبطه در نهج البلاغه - غبطه در اخلاق اسلامی - غبطه در معارف دعا و زیارات - پرسش‌های مرتبط

آیات مربوطه

1. ﴿وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ﴾؛
2. ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ﴾؛
3. ﴿أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً﴾؛
4. ﴿فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ * فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلَّا إِبْلِيسَ﴾؛
5. ﴿إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ﴾؛
6. ﴿فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا﴾؛
7. ﴿وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ﴾.

غبطه در فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲

منظور تمام مواردی است که زمینه حسرت، و افسوس خوردن را دارد و خدا پیامبر را از مواردی از آن آگاه می‌سازد؛ بلکه به پیامبر هشدار می‌دهد و در مواردی نهی می‌کند. البته غبطه به جز حسد است و تنها در اموال هم نیست، گاه در علم است، گاه در قدرت و گاه در موفقیت و کسب موقعیت و یا توفیق در کارها و یا عبادت است، هر چند در چند جای دیگر در میان اقوام پیشین در مال به کار رفته است. مانند آن‌چه باعث غبطه قوم موسی در ثروت فرعون و پیروان او شد: ﴿وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالًا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ﴾ یا نگرانی غبطه‌ای که از ثروت قارون به وجود میآید: (﴿فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ﴾. و مواردی که با تعبیر لیت و لیتنی برای بیان غبطه نقل شده است. اما در این مدخل تنها آن دسته‌ای مد نظر است که خداوند پیامبر خود را راهنمایی و تربیت می‌کند.

1. ﴿لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ﴾.
2. ﴿وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى﴾.
3. ﴿لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ * مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ﴾
4. ﴿إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾.
5. ﴿لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ﴾.

نکات:

1. جمله: ﴿لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ﴾ که خطاب به پیامبر و جنبه تعلیمی و تربیتی و صیانت ایشان در تحقق اهداف وحی دارد، می‌گوید: به آن‌چه ما دسته‌هایی از آنان [[[کافران]]] را بدان برخوردار ساخته‌ایم چشم مدوز، و بر ایشان اندوه مخور، و بال خویش برای مؤمنان فرو گستر. اگر این جمله خطاب به پیامبر نباشد، عبارت: ﴿وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ﴾ لغو میشد؛
2. در این جمله بعدی که با همین کلمات بیان شده، نیز خطاب به پیامبر می‌شود و از غبطه خوردن او برحذر می‌دارد، که: “و زنهار به سوی آن‌چه اصنافی از ایشان را از آن برخوردار کردیم [و فقط] زیور زندگی دنیاست تا ایشان را در آن بیازماییم، دیدگان خود مدوز، و [بدان که] روزیِ پروردگار تو بهتر و پایدارتر است”؛
3. تعبیر دیگر: ﴿لَا يَغُرَّنَّكَ﴾ خطاب به پیغمبر است، هر چند برخی گفته‌اند، با این بیان مراد دیگرانند. در حالی که می‌تواند نوعی هشدار به خود پیامبر و نوعی پیشگیری از خطا باشد، چنان‌که در آیات پیشین چنین بود. هر چند تذکر و تنبه شخص آن حضرت، درسی به دیگران هم خواهد بود. و باز گفته‌اند: یعنی ای انسان مغرورت نکند، ﴿تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا﴾ - تصرف و سیر و گشت کافران، ﴿فِي الْبِلَادِ﴾ در شهرها سالم و سودمند و بی‌آنکه بر جرائم خود مؤاخذه شوند، زیرا خدا می‌داند که این امر قابل غبطه و حسرت بردن نیست؛ زیرا سرنوشت و جایگاه ابدی این کفار آتش است، به واسطه کفری که دارند، هیچ امری که سرانجامش و پایانش دوزخ باشد خیر نخواهد بود. ﴿مَتَاعٌ قَلِيلٌ﴾ سفر و تجارت و سودشان اندک و برای مدتی کوتاه است. ﴿ثُمَّ مَأْوَاهُمْ﴾ و سپس سرنوشتشان ﴿جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ﴾ دوزخ است و بد جایگاهی است؛
4. جمله: ﴿وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ﴾ مقابل اولی است، و صدا زدن رسول مسلمانان را، آن هم از آخر آنها می‌فهماند که لشکر از پیرامون آن جناب متفرق شده بودند، و بدون اینکه توجه به این سو و آن سو کنند، چه اول و چه آخر جمعیتشان راه فرار را پیش گرفته بودند و می‌رفتند و رسول از پشت سر صداشان می‌زده، ولی آنان رسول خدا (ص) را در بین مشرکین رها کرده، از ترس کشته شدن راه بیابان را پیش گرفته بودند. جمله: ﴿فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ﴾ ناظر به این نکته است که کمبود و دادن غم در زندگی نوعی ایجاد بیداری و هشدار برای غبطه‌های بی‌جا است. لذا می‌گوید: یاد کنید هنگامی را که در حال گریز از کوه بالا می‌رفتید و به هیچ کس توجه نمی‌کردید و پیامبر، شما را از پشت سرتان فرا می‌خواند. پس خداوند به سزای [این بی‌انضباطی] غمی بر غمتان [افزود]، تا سرانجام بر آن‌چه از کف داده‌اید و برای آن‌چه به شما رسیده است اندوهگین نشوید، و خداوند از آن‌چه می‌کنید آگاه است. یعنی خدای تعالی به تلافی و پاداش غمی که داشتید (که چرا غنیمت‌ها از دستمان رفت‌؟ و چرا این همه کشته دادیم)؟ غمی دیگر به شما داد و آن اندوه از این بود که چرا به مال دنیا طمع بستیم‌؟ و رسول را یاری نکردیم‌؟ این اندوه را به شما داد تا از آن اندوه منصرف شوید؛
5. این آیه یکی از نکات مهم برای تربیت نفس را در برابر حب به دنیا نشان می‌دهد: ﴿لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ﴾ تا بر آن‌چه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آن‌چه به شما داده است، شادمانی نکنید.

منابع

1. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی ج۲
2. سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم