چشم‌زخم در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

چشم‌زخم در قرآن (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۵ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۴۶

۱۸ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۵ اوت ۲۰۲۲

جز

وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم

دیداریویکی‌متن

HeydariBot

۱۱۸٬۲۸۱

ویرایش

@@ خط ۶: / خط ۶: @@
 }}
-==مقدمه==
+== مقدمه ==
 [[چشم زخم]]، [[آزار]]، نقصان <ref>برهان قاطع، ص ۳۸۲.</ref> یا [[مرضی]] <ref>النهایه، ج ۳، ص ۳۳۲، "عین".</ref> است که از [[راه]] نگاه فرد [[شور]] چشم (چشم شور)<ref> لغت نامه، ج ۵، ص ۷۱۴۹، "چشم زخم".</ref> [[دوست]] باشد یا [[دشمن]] [[حسود]] <ref>النهایه، ج ۳، ص ۳۳۲، "عین"؛ لغت نامه، ج ۵، ص ۷۱۴۹.</ref> یا حتی حیوانات <ref>شرح نهج البلاغه، ج ۱۹، ص ۲۲۳.</ref> و [[جنّ]] <ref>زاد المعاد، ص ۷۱۹.</ref> به دیگری می‌رسد.
-[[عرب]] به کسی که چنین اثری در چشم اوست "عیّان" و به چشم خورده "معیون" می‌گوید. معادل چشم زخم در [[زبان عربی]] العین یا الاصابة بالعین است.<ref>لسان‌العرب، ج ۹، ص ۵۰۵، "عین"؛ لغت نامه، ج ۵، ص ۷۱۴۹.</ref> از میان [[فرقه‌های اسلامی]] تنها گروهی از [[معتزله]]، بدون دلیلی روشن آن را رد کرده‌اند. آنها حتی نتوانسته‌اند [[شبهه]] قابل توجهی بر آن وارد کنند.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۸، ص ۱۷۳.</ref> برخی وقایع، نظیر [[تعویذ]] [[فرزندان]] [[ابراهیم]] و فرزندان [[هارون]] از سوی ابراهیم و [[موسی]]{{ع}} <ref>مجمع‌البیان، ج ۵، ص ۳۸۰.</ref> و نیز [[گواهی]] [[تاریخ]] به وجود افرادی در میان برخی [[قبایل]] که با چشم خود تأثیر [[عینی]] برجای می‌گذاشتند <ref> کشف‌الاسرار، ج ۱۰، ص ۱۹۹.</ref> حکایت از دیرینه بودن این [[اعتقاد]] دارد. در یونان و [[روم]] باستان و در سنت‌های [[یهودی]] و [[اسلامی]] و [[آیین بودایی]] و [[هندو]] و فرهنگ‌های [[عامه]] و [[جوامع]] ابتدایی اعتقاد به چشم زخم رواج داشته و هر قومی راجع به شور چشمی داستان‌هایی آمیخته از [[حقیقت]] و افسانه دارند <ref>جاهلیت و اسلام، ص ۵۳۶.</ref>.
+[[عرب]] به کسی که چنین اثری در چشم اوست "عیّان" و به چشم خورده "معیون" می‌گوید. معادل چشم زخم در [[زبان عربی]] العین یا الاصابة بالعین است.<ref>لسان‌العرب، ج ۹، ص ۵۰۵، "عین"؛ لغت نامه، ج ۵، ص ۷۱۴۹.</ref> از میان [[فرقه‌های اسلامی]] تنها گروهی از [[معتزله]]، بدون دلیلی روشن آن را رد کرده‌اند. آنها حتی نتوانسته‌اند [[شبهه]] قابل توجهی بر آن وارد کنند.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۸، ص ۱۷۳.</ref> برخی وقایع، نظیر [[تعویذ]] [[فرزندان]] [[ابراهیم]] و فرزندان [[هارون]] از سوی ابراهیم و [[موسی]] {{ع}} <ref>مجمع‌البیان، ج ۵، ص ۳۸۰.</ref> و نیز [[گواهی]] [[تاریخ]] به وجود افرادی در میان برخی [[قبایل]] که با چشم خود تأثیر [[عینی]] برجای می‌گذاشتند <ref> کشف‌الاسرار، ج ۱۰، ص ۱۹۹.</ref> حکایت از دیرینه بودن این [[اعتقاد]] دارد. در یونان و [[روم]] باستان و در سنت‌های [[یهودی]] و [[اسلامی]] و [[آیین بودایی]] و [[هندو]] و فرهنگ‌های [[عامه]] و [[جوامع]] ابتدایی اعتقاد به چشم زخم رواج داشته و هر قومی راجع به شور چشمی داستان‌هایی آمیخته از [[حقیقت]] و افسانه دارند <ref>جاهلیت و اسلام، ص ۵۳۶.</ref>.
-در [[روایات]] فراوانی هم بر حقیقت داشتن چشم زخم تأکید شده و [[روایت]] "العین [[حق]]" از [[پیامبر]]{{صل}} بین [[مسلمانان]] [[اجماعی]] دانسته شده است.<ref>نهج‌البلاغه، حکمت ۴۰۰؛ تذکرة الموضوعات، ص ۲۰۷؛ کشف الخفاء، ج ۲، ص ۷۶.</ref> افزون بر این، بررسی چگونگی تأثیر چشم از سوی [[دانشمندان]] نیز نشان پذیرش اصل آن از سوی ایشان است. در این زمینه برخی آن را پدیده‌ای مادی دانسته و گفته‌اند: به هنگام چشم زدن اجزایی نامرئی از چشم خارج شده، به [[بدن]] شخص چشم‌خورده وارد می‌شوند؛<ref> التفسیر الکبیر، ج ۱۸، ص ۱۷۳ ـ ۱۷۴.</ref> نظیر سمی که افعی با نگاه، از خود خارج می‌کند و [[هدف]] خود را از پای درمی‌آورد.<ref>زاد المعاد، ص ۷۱۹.</ref> در [[تأیید]] این نظر به نقل اصمعی از چشم‌زنی معروف استناد شده که هرگاه چیزی خوشایند نظرم را جلب کند و این حالت در من پیدا شود [[احساس]] می‌کنم حرارتی از چشم من خارج می‌شود.<ref>زاد المعاد، ص ۷۱۹.</ref>
+در [[روایات]] فراوانی هم بر حقیقت داشتن چشم زخم تأکید شده و [[روایت]] "العین [[حق]]" از [[پیامبر]] {{صل}} بین [[مسلمانان]] [[اجماعی]] دانسته شده است.<ref>نهج‌البلاغه، حکمت ۴۰۰؛ تذکرة الموضوعات، ص ۲۰۷؛ کشف الخفاء، ج ۲، ص ۷۶.</ref> افزون بر این، بررسی چگونگی تأثیر چشم از سوی [[دانشمندان]] نیز نشان پذیرش اصل آن از سوی ایشان است. در این زمینه برخی آن را پدیده‌ای مادی دانسته و گفته‌اند: به هنگام چشم زدن اجزایی نامرئی از چشم خارج شده، به [[بدن]] شخص چشم‌خورده وارد می‌شوند؛<ref> التفسیر الکبیر، ج ۱۸، ص ۱۷۳ ـ ۱۷۴.</ref> نظیر سمی که افعی با نگاه، از خود خارج می‌کند و [[هدف]] خود را از پای درمی‌آورد.<ref>زاد المعاد، ص ۷۱۹.</ref> در [[تأیید]] این نظر به نقل اصمعی از چشم‌زنی معروف استناد شده که هرگاه چیزی خوشایند نظرم را جلب کند و این حالت در من پیدا شود [[احساس]] می‌کنم حرارتی از چشم من خارج می‌شود.<ref>زاد المعاد، ص ۷۱۹.</ref>
-بسیاری از [[دانشمندان]] کنونی نیز معتقدند در برخی [[چشم‌ها]] نیروی مغناطیسی خاصی نهفته است که [[کارایی]] زیادی دارد؛<ref> الاشارات والتنبیهات، ج ۳، ص ۴۱۷؛ مقدمه ابن خلدون، ج ۳، ص ۱۱۵۸؛ الجواهر، ج ۷، ص ۵۰.</ref> اما بیشتر دانشمندان و [[فیلسوفان]] این تأثیر را [[نفسانی]] دانسته‌اند،<ref>الاشارات والتنبیهات، ج ۳، ص ۴۱۷؛ مقدمه ابن خلدون، ج ۳ ص ۱۱۵۸؛ المیزان، ج ۱۹، ص ۳۸۸.</ref> چنان‌که بحث‌های مربوط به هیپنوتیزم و اثری که از طریق آن در شخص یافت می‌شود نشان آن است که نفس، آثاری ناشناخته دارد.<ref> الجواهر، ج ۷، ص ۵۰.</ref> برخی دانشمندان نیز با صرف نظر از مادی یا نفسانی بودن [[چشم زخم]] آن را از دیدگاه [[کلامی]] توجیه کرده‌اند؛ مانند اینکه [[مصلحت]] نظر شونده باعث شده [[خداوند متعال]] برای بعضی از چشم‌ها چنین اثری قرار دهد؛ مثلاً خداوند می‌داند اگر با چشم زخم و مانند آن [[نعمت]] را از وی سلب نکند از [[آخرت]] [[غافل]] می‌شود، هرچند خداوند عوض آن را در زمانی دیگر یا در آخرت به او خواهد داد.<ref>مجمع‌البیان، ج ۵، ص ۳۸۱.</ref> با توجه به برخی از [[منابع تفسیری]]<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۵۱۲؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۸، ص ۲۵۴؛ الدرالمنثور، ج ۶، ص ۲۵۸.</ref> برخی [[آیات]] و سور [[قرآن]] با چشم زخم مرتبط‌اند و مطالبی را چون [[واقعیت]] داشتن و تأثیر چشم‌زخم {{متن قرآن|وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ}}<ref>«و به راستی نزدیک است کافران هنگامی که این یادکرد  را می‌شنوند با چشمانشان به تو آسیب رسانند و می‌گویند بی‌گمان او دیوانه است» سوره قلم، آیه ۵۱.</ref>، شرط تأثیر چشم‌زخم {{متن قرآن|وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ}}<ref>«و گفت: فرزندانم! از یک دروازه، وارد نشوید و از دروازه‌های گوناگون درآیید! و (هر چند) من شما را از هیچ قضای خداوند باز نمی‌توانم داشت که فرمان، جز از آن خداوند نیست، بر او توکل دارم و باید توکّل کنندگان تنها بر او توکّل کنند» سوره یوسف، آیه ۶۷.</ref> و راه‌های [[مصونیت]] از چشم‌زخم {{متن قرآن|وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ}}<ref>«و گفت: فرزندانم! از یک دروازه، وارد نشوید و از دروازه‌های گوناگون درآیید! و (هر چند) من شما را از هیچ قضای خداوند باز نمی‌توانم داشت که فرمان، جز از آن خداوند نیست، بر او توکل دارم و باید توکّل کنندگان تنها بر او توکّل کنند» سوره یوسف، آیه ۶۷.</ref>؛ سوره ناس؛ سوره فلق می‌توان از آنها استفاده کرد.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
+بسیاری از [[دانشمندان]] کنونی نیز معتقدند در برخی [[چشم‌ها]] نیروی مغناطیسی خاصی نهفته است که [[کارایی]] زیادی دارد؛<ref> الاشارات والتنبیهات، ج ۳، ص ۴۱۷؛ مقدمه ابن خلدون، ج ۳، ص ۱۱۵۸؛ الجواهر، ج ۷، ص ۵۰.</ref> اما بیشتر دانشمندان و [[فیلسوفان]] این تأثیر را [[نفسانی]] دانسته‌اند،<ref>الاشارات والتنبیهات، ج ۳، ص ۴۱۷؛ مقدمه ابن خلدون، ج ۳ ص ۱۱۵۸؛ المیزان، ج ۱۹، ص ۳۸۸.</ref> چنان‌که بحث‌های مربوط به هیپنوتیزم و اثری که از طریق آن در شخص یافت می‌شود نشان آن است که نفس، آثاری ناشناخته دارد.<ref> الجواهر، ج ۷، ص ۵۰.</ref> برخی دانشمندان نیز با صرف نظر از مادی یا نفسانی بودن [[چشم زخم]] آن را از دیدگاه [[کلامی]] توجیه کرده‌اند؛ مانند اینکه [[مصلحت]] نظر شونده باعث شده [[خداوند متعال]] برای بعضی از چشم‌ها چنین اثری قرار دهد؛ مثلاً خداوند می‌داند اگر با چشم زخم و مانند آن [[نعمت]] را از وی سلب نکند از [[آخرت]] [[غافل]] می‌شود، هرچند خداوند عوض آن را در زمانی دیگر یا در آخرت به او خواهد داد.<ref>مجمع‌البیان، ج ۵، ص ۳۸۱.</ref> با توجه به برخی از [[منابع تفسیری]]<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۵۱۲؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۸، ص ۲۵۴؛ الدرالمنثور، ج ۶، ص ۲۵۸.</ref> برخی [[آیات]] و سور [[قرآن]] با چشم زخم مرتبط‌اند و مطالبی را چون [[واقعیت]] داشتن و تأثیر چشم‌زخم {{متن قرآن|وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ}}<ref>«و به راستی نزدیک است کافران هنگامی که این یادکرد را می‌شنوند با چشمانشان به تو آسیب رسانند و می‌گویند بی‌گمان او دیوانه است» سوره قلم، آیه ۵۱.</ref>، شرط تأثیر چشم‌زخم {{متن قرآن|وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ}}<ref>«و گفت: فرزندانم! از یک دروازه، وارد نشوید و از دروازه‌های گوناگون درآیید! و (هر چند) من شما را از هیچ قضای خداوند باز نمی‌توانم داشت که فرمان، جز از آن خداوند نیست، بر او توکل دارم و باید توکّل کنندگان تنها بر او توکّل کنند» سوره یوسف، آیه ۶۷.</ref> و راه‌های [[مصونیت]] از چشم‌زخم {{متن قرآن|وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ}}<ref>«و گفت: فرزندانم! از یک دروازه، وارد نشوید و از دروازه‌های گوناگون درآیید! و (هر چند) من شما را از هیچ قضای خداوند باز نمی‌توانم داشت که فرمان، جز از آن خداوند نیست، بر او توکل دارم و باید توکّل کنندگان تنها بر او توکّل کنند» سوره یوسف، آیه ۶۷.</ref>؛ سوره ناس؛ سوره فلق می‌توان از آنها استفاده کرد.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
-==تأثیر [[چشم زخم]]==
+== تأثیر [[چشم زخم]] ==
-عمده [[آیات]] یا سوری که به گونه‌ای با چشم زخم [[ارتباط]] می‌یابند به شکل ضمنی به آن اشاره دارند؛ از جمله [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ}}<ref>«و به راستی نزدیک است کافران هنگامی که این یادکرد  را می‌شنوند با چشمانشان به تو آسیب رسانند و می‌گویند بی‌گمان او دیوانه است» سوره قلم، آیه ۵۱.</ref> که به آیه چشم زخم نیز معروف و به گفته برخی داروی چشم زخم است<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۵۱۳.</ref>.
+عمده [[آیات]] یا سوری که به گونه‌ای با چشم زخم [[ارتباط]] می‌یابند به شکل ضمنی به آن اشاره دارند؛ از جمله [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ}}<ref>«و به راستی نزدیک است کافران هنگامی که این یادکرد را می‌شنوند با چشمانشان به تو آسیب رسانند و می‌گویند بی‌گمان او دیوانه است» سوره قلم، آیه ۵۱.</ref> که به آیه چشم زخم نیز معروف و به گفته برخی داروی چشم زخم است<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۵۱۳.</ref>.
-"ازلاق" که تنها در [[قرآن]] آمده به معنای لغزاندن و بر [[زمین]] زدن و کنایه از نابود کردن.<ref>مفردات، ص ۳۸۲، "زلق".</ref> برپایه [[شأن نزول]] این آیه هنگامی که [[کافران]] خواستند [[پیامبر]]{{صل}} را با چشم آسیب برسانند [[خداوند]] با [[نزول]] این آیه [[رسول]] خویش را از اثر [[سوء]] آن [[حفظ]] کرد.<ref>غرر التبیان، ص ۵۱۷؛ روض الجنان، ج ۱۹، ص ۳۷۰.</ref> در میان [[قبیله بنی اسد]] [[چشم]] [[زنان]] معروفی بودند که اگر گوشت می‌خواستند شتر یا گاو فربهی را با چشم زخم از پا در می‌آوردند و [[کنیز]] خود را برای خریدن گوشت آن می‌فرستادند.<ref>کشف‌الاسرار، ج ۱۰، ص ۱۹۹.</ref> آنان گاه برای افزایش اثر چشمشان دو یا سه [[روز]] [[غذا]] نمی‌خوردند و از سرای خود بیرون نمی‌آمدند، هنگام عبور گله‌ها گوشه [[خیمه]] را بالا زده با نظر [[استحسان]] چیزی می‌گفتند و فوراً تعدادی از حیوانات از پا در می‌آمدند <ref>اسباب النزول، ص ۲۹۳.</ref>. [[قریش]] برخی از اینان را [[اجیر]] می‌کردند تا پیامبر را چشم بزنند. آنان هنگام [[تلاوت قرآن]] به [[حضرت]] می‌نگریستند و می‌گفتند: ما کسی را مانند او ندیده‌ایم و مانند [[ادله]] او نشنیده‌ایم.<ref>غرر التبیان، ص ۵۱۷؛ روض الجنان، ج ۱۹، ص ۳۷۰.</ref> برخی نیز مراد آیه را آرزوی [[رحلت رسول خدا]]{{صل}} از سوی کافران دانسته‌اند.<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۵۱۳؛ روح المعانی، ج ۲۹، ص ۶۴.</ref>.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
+"ازلاق" که تنها در [[قرآن]] آمده به معنای لغزاندن و بر [[زمین]] زدن و کنایه از نابود کردن.<ref>مفردات، ص ۳۸۲، "زلق".</ref> برپایه [[شأن نزول]] این آیه هنگامی که [[کافران]] خواستند [[پیامبر]] {{صل}} را با چشم آسیب برسانند [[خداوند]] با [[نزول]] این آیه [[رسول]] خویش را از اثر [[سوء]] آن [[حفظ]] کرد.<ref>غرر التبیان، ص ۵۱۷؛ روض الجنان، ج ۱۹، ص ۳۷۰.</ref> در میان [[قبیله بنی اسد]] [[چشم]] [[زنان]] معروفی بودند که اگر گوشت می‌خواستند شتر یا گاو فربهی را با چشم زخم از پا در می‌آوردند و [[کنیز]] خود را برای خریدن گوشت آن می‌فرستادند.<ref>کشف‌الاسرار، ج ۱۰، ص ۱۹۹.</ref> آنان گاه برای افزایش اثر چشمشان دو یا سه [[روز]] [[غذا]] نمی‌خوردند و از سرای خود بیرون نمی‌آمدند، هنگام عبور گله‌ها گوشه [[خیمه]] را بالا زده با نظر [[استحسان]] چیزی می‌گفتند و فوراً تعدادی از حیوانات از پا در می‌آمدند <ref>اسباب النزول، ص ۲۹۳.</ref>. [[قریش]] برخی از اینان را [[اجیر]] می‌کردند تا پیامبر را چشم بزنند. آنان هنگام [[تلاوت قرآن]] به [[حضرت]] می‌نگریستند و می‌گفتند: ما کسی را مانند او ندیده‌ایم و مانند [[ادله]] او نشنیده‌ایم.<ref>غرر التبیان، ص ۵۱۷؛ روض الجنان، ج ۱۹، ص ۳۷۰.</ref> برخی نیز مراد آیه را آرزوی [[رحلت رسول خدا]] {{صل}} از سوی کافران دانسته‌اند.<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۵۱۳؛ روح المعانی، ج ۲۹، ص ۶۴.</ref>.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
-==راه‌های مصونیت از چشم زخم==
+== راه‌های مصونیت از چشم زخم ==
-===[[پرهیز]] از زمینه‌های چشم زخم===
+=== [[پرهیز]] از زمینه‌های چشم زخم ===
 از [[آیه]] {{متن قرآن|وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ}}<ref>«و گفت: فرزندانم! از یک دروازه، وارد نشوید و از دروازه‌های گوناگون درآیید! و (هر چند) من شما را از هیچ قضای خداوند باز نمی‌توانم داشت که فرمان، جز از آن خداوند نیست، بر او توکل دارم و باید توکّل کنندگان تنها بر او توکّل کنند» سوره یوسف، آیه ۶۷.</ref> استفاده می‌شود که یکی از راه‌های مصون ماندن از آسیب [[چشم زخم]] برطرف ساختن زمینه نگاه اعجاب‌آمیز [[شور]] چشم‌هاست، چنان‌که به [[اعتقاد]] برخی [[حضرت یعقوب]] به [[فرزندان]] خود توصیه کرد تا هنگام وارد شدن به [[مصر]] از دروازه‌های مختلف وارد شوند تا [[زیبایی]] اندام، بلندی قد، [[هیبت]]، [[شهرت]] و مهمان ویژه [[عزیز مصر]] بودن ایشان و اینکه همگی فرزندان یک [[پدر]] هستند چشمگیر نباش<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص ۳۸۰؛ جامع‌البیان، ج ۱۳، ص ۱۷؛ الکشاف، ج ۲، ص ۴۸۸.</ref>، گرچه برخی احتمال داده‌اند این توصیه از آن [[جهت]] بوده که [[مردم]] و [[پادشاه]] مصر از [[اجتماع]] آنان [[احساس]] خطر نکنند و در صدد آسیب رساندن به آنان برنیایند.<ref> التفسیر الکبیر، ج ۱۸، ص ۱۷۴.</ref> برخی دیگر نیز این آیه را به دلیل ذیل آن: {{متن قرآن|مَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ }} بی‌ارتباط با چشم‌زخم دانسته و گفته‌اند: این توصیه تنها از جهت [[نگرانی]] [[یعقوب]] درباره فرزندان خود بوده است.<ref>الفرقان، ج ۱۳، ص ۱۵۷.</ref> در ردّ این نظر گفته شده که این نگرانی ممکن است همان آسیب رسیدن به فرزندان وی از [[راه]] چشم زخم باشد<ref>المیزان، ج ۱۱، ص ۲۱۸.</ref>.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
-=== خواندن یا [[نوشتن]] برخی از [[آیات]] و سور===
+=== خواندن یا [[نوشتن]] برخی از [[آیات]] و سور ===
-به گفته برخی، سوره‌های معوّذتین (فلق و ناس) برای [[تعویذ]] از [[سحر]] و چشم‌زخم و با [[هدف]] [[مصونیت]] [[رسول خدا]]{{صل}} از آسیب چشم زخم [[دشمنان]] نازل شده‌اند <ref>التفسیر الکبیر، ج ۳۲، ص ۱۸۷.</ref> و تعویذ به آنها در حدی بوده که [[ابن مسعود]] [[گمان]] کرده است این دو [[سوره]]، دعای تعویذند.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲۰، ص ۱۷۲.</ref> به گفته‌ای مراد از حاسد در آیه {{متن قرآن|مِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ}}<ref>«و از بدی رشک‌آورنده هنگامی که به رشک خیزد» سوره فلق، آیه ۵.</ref> کسی است که با چشم و [[نَفْس]] خود زیان می‌رساند.<ref>کشف الاسرار، ج ۱۰، ص ۶۷۰.</ref>[[چشم]] [[زن]] و [[حسود]] هر دو دارای تأثیر [[نفسانی]] در طرف مقابل هستند؛ اما با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند؛ از جمله اینکه [[چشم زخم]] تنها در خود چشم خورده در صورتی که حاضر بوده، رو در روی چشم [[زن]] قرار داشته باشد اثر می‌گذارد، در حالی که ممکن است [[حسادت]] [[حسود]] در شخص [[غایب]] یا آنچه متعلق به اوست مانند مزرعه و حیوان وی اثر بگذارد.<ref>روح المعانی، ج ۳۰، ص ۵۰۷.</ref> برخی حاسد را برخوردار از قدرتی مخفی دانسته‌اند که بر [[زندگی]] محسود اثر می‌گذارد و چشم زدن را ابزار به‌کارگیری حسادت شناسانده‌اند<ref>کشف‌الاسرار، ج ۱۰، ص ۶۷۰؛ تفسیر هدایت، ج ۱۶، ص ۲۷۰.</ref>.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
+به گفته برخی، سوره‌های معوّذتین (فلق و ناس) برای [[تعویذ]] از [[سحر]] و چشم‌زخم و با [[هدف]] [[مصونیت]] [[رسول خدا]] {{صل}} از آسیب چشم زخم [[دشمنان]] نازل شده‌اند <ref>التفسیر الکبیر، ج ۳۲، ص ۱۸۷.</ref> و تعویذ به آنها در حدی بوده که [[ابن مسعود]] [[گمان]] کرده است این دو [[سوره]]، دعای تعویذند.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲۰، ص ۱۷۲.</ref> به گفته‌ای مراد از حاسد در آیه {{متن قرآن|مِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ}}<ref>«و از بدی رشک‌آورنده هنگامی که به رشک خیزد» سوره فلق، آیه ۵.</ref> کسی است که با چشم و [[نَفْس]] خود زیان می‌رساند.<ref>کشف الاسرار، ج ۱۰، ص ۶۷۰.</ref>[[چشم]] [[زن]] و [[حسود]] هر دو دارای تأثیر [[نفسانی]] در طرف مقابل هستند؛ اما با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند؛ از جمله اینکه [[چشم زخم]] تنها در خود چشم خورده در صورتی که حاضر بوده، رو در روی چشم [[زن]] قرار داشته باشد اثر می‌گذارد، در حالی که ممکن است [[حسادت]] [[حسود]] در شخص [[غایب]] یا آنچه متعلق به اوست مانند مزرعه و حیوان وی اثر بگذارد.<ref>روح المعانی، ج ۳۰، ص ۵۰۷.</ref> برخی حاسد را برخوردار از قدرتی مخفی دانسته‌اند که بر [[زندگی]] محسود اثر می‌گذارد و چشم زدن را ابزار به‌کارگیری حسادت شناسانده‌اند<ref>کشف‌الاسرار، ج ۱۰، ص ۶۷۰؛ تفسیر هدایت، ج ۱۶، ص ۲۷۰.</ref>.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
-===همراه داشتن [[آیه الکرسی]] و سوره‌های [[حمد]]، [[توحید]]، فلق و ناس===
+=== همراه داشتن [[آیه الکرسی]] و سوره‌های [[حمد]]، [[توحید]]، فلق و ناس ===
-همراه کردن [[آیات]] و سوره‌های یادشده با خود برای [[مصونیت]] از آسیب چشم زخم توصیه شده است.<ref> مکارم الاخلاق، ص ۳۸۶.</ref> در [[روایات]] به [[نوشتن]] برخی [[دعاها]] و به همراه داشتن آنها نیز برای دفع چشم‌زخم سفارش شده است؛ بنابر [[نقلی]] در [[بیماری پیامبر]] [[خدا]]{{صل}} [[جبرئیل]] آن [[حضرت]] را به این [[دعا]] [[تعویذ]] کرد: {{متن حدیث|بِسْمِ الله أرْقِيكَ، مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُؤْذِيكَ، مِنْ شَرِّ كُلِّ نَفْسٍ أَوْ عَيْنِ حَاسِدٍ، اللهُ يَشْفِيكَ}}، چنان که [[رسول خدا]]{{صل}} [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{ع}} را به این دعا تعویذ فرمود: {{متن حدیث|أُعِيذُ كَمَا بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التامه مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَ هامه مِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَا مَهْ }}.<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص ۳۸۰.</ref>
+همراه کردن [[آیات]] و سوره‌های یادشده با خود برای [[مصونیت]] از آسیب چشم زخم توصیه شده است.<ref> مکارم الاخلاق، ص ۳۸۶.</ref> در [[روایات]] به [[نوشتن]] برخی [[دعاها]] و به همراه داشتن آنها نیز برای دفع چشم‌زخم سفارش شده است؛ بنابر [[نقلی]] در [[بیماری پیامبر]] [[خدا]] {{صل}} [[جبرئیل]] آن [[حضرت]] را به این [[دعا]] [[تعویذ]] کرد: {{متن حدیث|بِسْمِ الله أرْقِيكَ، مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُؤْذِيكَ، مِنْ شَرِّ كُلِّ نَفْسٍ أَوْ عَيْنِ حَاسِدٍ، اللهُ يَشْفِيكَ}}، چنان که [[رسول خدا]] {{صل}} [[امام حسن]] و [[امام حسین]] {{ع}} را به این دعا تعویذ فرمود: {{متن حدیث|أُعِيذُ كَمَا بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التامه مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ وَ هامه مِنْ كُلِّ عَيْنٍ لَا مَهْ }}.<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص ۳۸۰.</ref>
-[[اسماء بنت عمیس]] می‌گوید: به [[رسول‌خدا]]{{صل}} عرض کردم [[فرزندان]] [[جعفر]] پوست سفیدی دارند و در معرض چشم زخم‌اند. آیا رُقیه‌ای برای آنها بگیرم؟ [[پیامبر]] فرمود: مانعی ندارد. اگر چیزی بر [[قضا و قدر]] پیشی گیرد چشم زخم است.<ref>مجمع‌البیان، ج ۱۰، ص ۵۱۲.</ref> افزون بر تعویذ و [[رقیه]]، گفتن جملاتی مانند "بارک [[اللّه]] ‌" نیز هنگام اعجاب سفارش شده است.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۹، ص ۱۴۹.</ref> [[توسل]] جستن به اسباب یاد شده هیچ‌گاه [[انسان]] را از [[خداوند]] [[بی‌نیاز]] نمی‌سازد، بلکه باید افزون بر بهره‌گیری از اسباب ظاهری بر او [[توکل]] کرد و دانست که تأثیر همه اسباب به [[حکم خداوند]] مسبّب‌الاسباب است،<ref>المنیر، ج ۳۰، ص ۴۷۶.</ref> بر همین اساس [[حضرت یعقوب]] پس از توصیه‌ای به [[فرزندان]] خویش برای [[مصونیت]] از [[چشم زخم]] افزود: من شما را از [[خداوند]] [[بی‌نیاز]] نمی‌دانم، زیرا در نهایت [[حکم]] از آن خداست و از این رو من بر او [[توکل]] می‌کنم و همه باید بر او توکل کنند: {{متن قرآن|وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ}}<ref>«و گفت: فرزندانم! از یک دروازه، وارد نشوید و از دروازه‌های گوناگون درآیید! و (هر چند) من شما را از هیچ قضای خداوند باز نمی‌توانم داشت که فرمان، جز از آن خداوند نیست، بر او توکل دارم و باید توکّل کنندگان تنها بر او توکّل کنند» سوره یوسف، آیه ۶۷.</ref>.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
+[[اسماء بنت عمیس]] می‌گوید: به [[رسول‌خدا]] {{صل}} عرض کردم [[فرزندان]] [[جعفر]] پوست سفیدی دارند و در معرض چشم زخم‌اند. آیا رُقیه‌ای برای آنها بگیرم؟ [[پیامبر]] فرمود: مانعی ندارد. اگر چیزی بر [[قضا و قدر]] پیشی گیرد چشم زخم است.<ref>مجمع‌البیان، ج ۱۰، ص ۵۱۲.</ref> افزون بر تعویذ و [[رقیه]]، گفتن جملاتی مانند "بارک [[اللّه]] ‌" نیز هنگام اعجاب سفارش شده است.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۹، ص ۱۴۹.</ref> [[توسل]] جستن به اسباب یاد شده هیچ‌گاه [[انسان]] را از [[خداوند]] [[بی‌نیاز]] نمی‌سازد، بلکه باید افزون بر بهره‌گیری از اسباب ظاهری بر او [[توکل]] کرد و دانست که تأثیر همه اسباب به [[حکم خداوند]] مسبّب‌الاسباب است،<ref>المنیر، ج ۳۰، ص ۴۷۶.</ref> بر همین اساس [[حضرت یعقوب]] پس از توصیه‌ای به [[فرزندان]] خویش برای [[مصونیت]] از [[چشم زخم]] افزود: من شما را از [[خداوند]] [[بی‌نیاز]] نمی‌دانم، زیرا در نهایت [[حکم]] از آن خداست و از این رو من بر او [[توکل]] می‌کنم و همه باید بر او توکل کنند: {{متن قرآن|وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ}}<ref>«و گفت: فرزندانم! از یک دروازه، وارد نشوید و از دروازه‌های گوناگون درآیید! و (هر چند) من شما را از هیچ قضای خداوند باز نمی‌توانم داشت که فرمان، جز از آن خداوند نیست، بر او توکل دارم و باید توکّل کنندگان تنها بر او توکّل کنند» سوره یوسف، آیه ۶۷.</ref>.<ref>[[سید سعید حسینی|حسینی، سید سعید]]، [[چشم زخم (مقاله)|مقاله «چشم زخم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰.</ref>
 == منابع ==