باطن در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

باطن در قرآن (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۷ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۵۰

۱۳٬۱۹۵ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۷ مارس ۲۰۲۴

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۲۸۹

ویرایش

@@ خط ۳۲: / خط ۳۲: @@
 {{پایان شعر}}
 : «ای آنکس که از بسیاری نورش در پنهانی است. همان آشکار نهان در آشکاریش»<ref>شرح منظومه، ج۲، ص۴۴.</ref><ref>[[محمد سلطانی|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص ۳۵۶-۳۵۷.</ref>
+==پنهان و عالم به پنهانیها، از [[اسما]] و [[صفات الهی]]==
+[[باطن]]، اسم فاعل و از ریشه «ب ـ ط ـ ن» خلاف «ظهر» به معنای پوشیده و پنهان بودن است<ref>المصباح، ص۵۲؛ القاموس‌المحیط، ج۲، ص۱۵۵۲؛ التحقیق، ج ۱، ص۲۹۲، «بطن».</ref>. گفته شده: «بَطْن» در اصل به معنای شکم است و به جهت پایین (در برابر جهت بالا) و به هر چیز پیچیده‌ای بطن گفته می‌شود و نیز آنچه را با حواس نتوان [[ادراک]] کرد باطن می‌گویند<ref>مفردات، ص۱۳۰، «بطن».</ref>. از دیگر معانی بطن، [[علم به باطن]] و شناختن آن است<ref>المصباح، ص۵۲؛ لسان‌العرب، ج ۱۳، ص۵۵؛ مقاییس‌اللغه، ج ۱، ص۲۵۹، «بطن».</ref>. باطن از [[اسمای ذات الهی]]<ref>شرح فصوص الحکم، ص۴۵.</ref> بوده، با ذات [[حق]] و دیگر [[اسمای خداوند]]، عینیت و [[اتحاد]] دارد. باطن و ظاهر از صفات متقابل‌اند و ذات حق به سبب نامتناهی بودن قابل اتصاف به آنهاست<ref>نمونه، ج۲۳، ص۲۹۹ ـ ۳۰۰؛ شرح الاسماء الحسنی، ص۱۲۹.</ref>. شایان ذکر است که ذات حق از همان حیث که باطن است، ظاهر و از همان حیث که ظاهر است باطن است؛ زیرا [[خدا]] واحد [[حقیقی]] است و جهات گوناگون ندارد<ref>شرح فصوص الحکم، ص۴۷۷.</ref>. در روایتی [[امیرمؤمنان]]، علی{{ع}} فرموده‌اند: هر [[باطنی]] غیر از [[خداوند]] غیر ظاهر است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۶۵.</ref>، بنابراین بین باطن و ظاهر بودن خداوند منافاتی نیست. [[عارفان]] در تقسیمی باطن را به همراه سه اسم «ظاهر»، «اول» و «آخر»، امهات اسما دانسته، اسم جامع آنها را «[[الله]]» و «[[الرحمن]]» می‌دانند و معتقدند اسمائی که به بطون تعلق دارد، در اسم باطن داخل است<ref>شرح فصوص الحکم، ص۴۵.</ref>. باطن به عنوان [[اسم خدا]] در [[قرآن]] تنها یک بار به کار رفته است: {{متن قرآن|هُوَ ٱلْأَوَّلُ وَٱلْـَٔاخِرُ وَٱلظَّـٰهِرُ وَٱلْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«او، آغاز و انجام و آشکار و نهان است و به هر چیزی داناست» سوره حدید، آیه ۳.</ref> برخی سرّ ترتیب ذکر اسمای چهارگانه در این [[آیه]] را آن دانسته‌اند که هر اسم متأخری، متضمّن مفاد اسم پیشین است، بنابراین اسم [[باطن]] متضمن مفاد نامهای ظاهر، آخر و اول است<ref>رحمة من الرحمن، ج ۴، ص۲۷۰.</ref>. بر اساس [[روایات]]، باطن بودن [[خداوند]] به این معنا نیست که در چیزی پنهان شده باشد<ref>الکافی، ج ۱، ص۱۲۲؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۶۳؛ نورالثقلین، ج ۵، ص۲۳۴ ـ ۲۳۷.</ref>. باطن بودن خداوند دو گونه تبیین می‌شود:
+#چنان‌که در [[آیه]] ۲ [[حدید]]<ref>{{متن قرآن|لَهُۥ مُلْكُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ يُحْىِۦ وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ}} «فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین از آن اوست، زنده می‌گرداند و می‌میراند و او بر هر کاری تواناست» سوره حدید، آیه ۲.</ref> بیان شده، خداوند بر هر چیز مفروضی [[قادر]] است: {{متن قرآن|وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ}}، ازاین‌رو با قدرتش بر هر چیزی، از هر جهتی احاطه دارد، بنابراین هر چیزی که باطن فرض شود، خداوند از آن، باطن‌تر است؛ زیرا از ورای آن چیز بر آن احاطه دارد، در نتیجه خداوند باطن خواهد بود؛ نه آن چیز، پس باطن مطلق تنها خداوند است و هرچه جز او باطن باشد، باطن نسبی و اضافی خواهد بود و این معنای [[حصر]] موجود در آیه ۳ حدید<ref>{{متن قرآن|هُوَ ٱلْأَوَّلُ وَٱلْـَٔاخِرُ وَٱلظَّـٰهِرُ وَٱلْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ}} «او، آغاز و انجام و آشکار و نهان است و به هر چیزی داناست» سوره حدید، آیه ۳.</ref> است. از بیان فوق معلوم می‌شود که باطن از [[فروع]] اسم محیط و محیط فرع بر اطلاق [[قدرت الهی]] است. این احتمال نیز وجود دارد که باطن فرع بر احاطه وجود [[الهی]] بر هر چیزی باشد؛ زیرا خداوند نزد اوهام و [[عقول]] از هر چیز مخفی و [[باطنی]]، پنهان‌تر است؛ همچنین باطن نوعی تفرّع بر [[علم خداوند]] نیز دارد و ذیل آیه که بیانگر [[علم الهی]] به هر چیزی است: {{متن قرآن|وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ}} با این تفرّع مناسبت دارد<ref>المیزان، ج ۱۹، ص۱۵۱ ـ ۱۵۲؛ البصائر، ج ۴۴، ص۸۰ ـ ۸۱؛ نگرش وحی بر خداشناسی، ج ۲، ص۶۱.</ref>.
+#مراد از [[باطن]] بودن [[خداوند]] آن است که به همه چیز و به [[باطن اشیا]] عالم است<ref>کشف‌الاسرار، ج ۹، ص۴۷۶ ـ ۴۷۷؛ مجمع‌البیان، ج ۹، ص۳۴۷.</ref>. به این معنا در برخی از [[روایات]] نیز اشاره شده است<ref>الکافی، ج ۱، ص۱۲۲؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۸۶.</ref>. برخی این معنا را خلاف ظاهر<ref>الکشاف، ج ۴، ص۴۷۲.</ref> و برخی دیگر آن را مستلزم تکرار در ذیل [[آیه]] ـ که بیانگر [[علم الهی]] به هر چیزی است ـ دانسته و ازاین‌رو آن را [[ضعیف]] شمرده‌اند<ref>حاشیه شیخ زاده، ج ۸، ص۱۰۳.</ref>؛ اما بعضی ذیل آیه را [[مؤیّد]] این قول به [[حساب]] آورده‌اند<ref>تفسیر صدرالمتالهین، ج ۶، ص۱۵۳.</ref>. در بیان علّت پنهان بودن خداوند باید گفت که پنهان بودن خداوند از شدّت ظهور و [[غایت]] وضوح است<ref>شرح الاسماء، ص۷۲۰.</ref>؛ زیرا خداوند با ذاتش برای اشیا تجلی کرده است و چون برخی از اشیا از پذیرش این تجلّی [[حق]] قاصر است، خداوند از آنها پنهان است، پس در [[حقیقت]] حجابی وجود ندارد، مگر در محجوبان<ref>تفسیر صدرالمتالهین، ج ۶، ص۱۵۶.</ref>. برخی در توضیح چگونگی باطن بودن خداوند بر اثر شدّت ظهور گفته‌اند: هرچه در [[آسمانها]] و [[زمین]] است بر نیاز خویش به مدبّری که او را [[تدبیر]] کند، [[گواهی]] می‌دهد و اگر برخی از اشیا گواهی می‌داد و برخی گواهی نمی‌داد، همه [[انسان‌ها]] به خداوند [[یقین]] پیدا می‌کردند؛ ولی چون همه اشیا در [[گواهی دادن]] به وجود [[پروردگار]] متحدند، [[ادراک]] این گواهیها به سبب فراوانی و شدت ظهور، مخفی و پیچیده شده است<ref>شرح الاسماء الحسنی، ص۱۲۹ـ۱۳۰؛ شرح اسماء الله الحسنی، ص۳۳۴.</ref>. برخی باطن بودن خداوند را به این صورت بیان کرده‌اند که اگر از طریق [[حسّ]] و [[خیال]] [[طلب]] شود، پنهان است، چنان‌که اگر از طریق [[عقل]] و [[استدلال]] طلب شود ظاهر است<ref>شرح الاسماء الحسنی، ص۱۲۹؛ التحریر والتنویر، ج ۲۷، ص۳۶۲؛ اشتقاق اسماء اللّه، ص۳۶۳.</ref>. قابل ادراک نبودن خداوند با حواسّ ظاهری، در [[آیات]] دیگری نیز بیان شده است؛ مانند: {{متن قرآن|لَّا تُدْرِكُهُ ٱلْأَبْصَـٰرُ وَهُوَ يُدْرِكُ ٱلْأَبْصَـٰرَ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلْخَبِيرُ}}<ref>«چشم‌ها او را در نمی‌یابند و او چشم‌ها را در می‌یابد و او نازک‌بین آگاه است» سوره انعام، آیه ۱۰۳.</ref> بعضی از [[مفسّران]]، این مطلب را دلیلی بر [[باطل]] بودن این قول [[اشاعره]] به [[حساب]] آورده‌اند که [[مؤمنان]] در [[آخرت]] [[خداوند]] را با چشم می‌بینند<ref>الکشاف، ج ۴، ص۴۷۲.</ref>. برخی نیز [[باطن]] بودن خداوند را، پنهان بودن [[حقیقت ذات الهی]]، دانسته‌اند<ref>شرح اسماء الله الحسنی، ص۳۳۴؛ شرح الاسماء، ص۷۲۰.</ref>؛ زیرا [[عقول]] به آن راه ندارند<ref>حاشیه شیخ زاده، ج ۸، ص۱۰۳؛ موسوعة له الاسماء الحسنی، ج ۱، ص۳۷۰.</ref>، چنان‌که هیچ عارفی نیز نمی‌تواند ژرفای ذات [[حق]] را [[شهود]] کند.
+در توضیح باطن بودن خداوند اقوال دیگری نیز نقل شده که به برخی از آنها در [[روایات]] هم اشاره شده است و برخی دیگر هیچ‌گونه دلیل و مؤیدی ندارد. این اقوال عبارت است از:
+#اسم باطن به همراه اوّل و آخر و ظاهر، مجموعا بدین معناست که همه امور به [[دست خدا]] و تمامیّت هر چیزی به اوست<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص۳۴۷؛ تفسیر صدرالمتالهین، ج ۶، ص۱۵۴.</ref>.
+# خداوند نزدیک‌ترین چیز به هر موجودی است<ref>جامع‌البیان، مج ۱۳، ج ۲۷، ص۲۸۱؛ الدرالمنثور، ج ۸، ص۴۸.</ref>.
+# باطن است به اسمای تنزیهیّه‌اش و به اینکه مقوم [[ارواح]] است<ref>شرح الاسماء، ص۷۲۰.</ref>.
+# [[منزّه]] از کیفیت و چگونگی است<ref>شرح اسماء الله الحسنی، ص۳۲۶؛ اسما و صفات الهی، ج ۱، ص۱۲۱.</ref>.
+# باطن یعنی لطیفی که [[نور]] او در اعماق هر چیزی و [[بواطن]] هر زنده‌ای نافذ است<ref>اسما و صفات الهی، ج ۱، ص۱۲۲.</ref>.
+#از قلبهای دشمنانش پنهان است و از این رو وی را [[انکار]] می‌کنند<ref>البصائر، ج۴۴، ص۸۲؛ کشف‌الاسرار، ج۹، ص۴۷۷؛ موسوعة له الاسماء الحسنی، ج ۱، ص۳۷۲.</ref>.
+# باطن است بدون آنکه کسی او را پنهان کرده باشد و بدون آنکه از کسی بترسد، پنهان کننده هر [[باطنی]] است، باطن است به پوشاندن [[گناه]] هنگام وقوع [[معصیت]]<ref>کشف‌الاسرار، ج ۹، ص۴۷۶ ـ ۴۷۷؛ شرح اسماء الله الحسنی، ص۳۲۶ ـ ۳۲۷.</ref>.
+# [[باطن]] است بدون آنکه پوشیده باشد<ref>نمونه، ج ۲۳، ص۲۹۸ ـ ۲۹۹.</ref>.
+#با معقولات و [[محسوسات]] مشابهت ندارد، از جسمیّت و مکان داشتن و کمیّت [[منزه]] است، باطن است به [[صمدیّت]]، [[امتنان]]، فضل، [[میراندن]]، [[لطف]] و [[جمال]]، [[عنایت]]، [[رحمت]]، [[ارشاد]] و...<ref>شرح اسماءالله الحسنی، ص۳۲۵ ـ ۳۲۸؛ مجمع‌البیان، ج ۹، ص۳۴۷؛ البصائر، ج ۴۴، ص۸۱ ـ ۸۲.</ref>.<ref>[[احمد جمالی|جمالی، احمد]]، [[باطن - جمالی (مقاله)|مقاله «باطن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۵، ص ۲۸۸.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
 # [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمد سلطانی|سلطانی، محمد]]، [[باطن - سلطانی (مقاله)|مقاله «باطن»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]
+# [[پرونده:000056.jpg|22px]] [[احمد جمالی|جمالی، احمد]]، [[باطن - جمالی (مقاله)|مقاله «باطن»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۵''']]
 {{پایان منابع}}