بحث:مسجد النبی
مقدمه
مسجد پیامبر خدا در مدینه. حضرت محمد (ص) پس از هجرت به مدینه، اولین کاری که کرد، با همکاری مردم مسجدی ساخت که محل تجمع مردم و برپایی نماز باشد. ابتدا مسجدی ساده و بیسقف بود، سپس به مرور و در دورههای بعد بر وسعت و بنای آن افزوده شد و به وضع امروز رسید که یکی از بزرگترین و با شکوهترین مساجد در جهان اسلام است و زیارتگانه مقدس به شمار میرود.
مسجد النبی فضیلت بسیار دارد و نماز در آن برابر با هزار نماز در جای دیگر است و مسافر میتواند نماز خود را در آن تمام بخواند.
قبر مطهر پیامبر (ص) هم اکنون در این مسجد قرار دارد و قبة الخضرا (گنبد سبز) بر روی مرقد اوست و بسیار توصیه شده به رفتن به آن مسجد و نماز خواندن در آن و زیارت قبر حضرت رسول (ص) در زمان آن حضرت، خانه وی و اتاقهای همسرانش و خانه امیرالمؤمنین (ع) و فاطمه (س) کنار مسجد بوده که اکنون با توسعه مسجد در داخل آن است[۱].
درهای مسجدالنبی(ص)
از هنگام بنای مسجد النبی(ص) تا کنون، تعداد درهای آن تغییر، افزایش و یا کاهش یافته است. این مسجد در زمان حیات پیامبر(ص) - تا سال یازدهم هجری - تنها سه در داشته و در دورانهای بعد به ویژه دوران اموی تعداد آنها به بیست عدد رسید. در دوران عثمانی کلیه درهای جدید بسته و تنها پنج باب به جا ماند. در دوران حکومت سعودی، شش باب دیگر به مجموع آن افزوده شد. سه بابی که در ابتدای بنای مسجد، یعنی دوران پیامبر(ص) قرار داشت، عبارت بود از:
- «باب جبرئیل» در میانه شرقی.
- «باب الرحمه» در شمال دیوار غربی.
- «باب عاتکه» در دیوار جنوبی[۲].
باب جبرئیل یکی از مهمترین درهای مسجدالنبی(ص) است که به نامهای «باب الجنائز»، «باب الجبر» و «باب عثمان» نیز معروف بوده است. وجه تسمیه آن به جبرئیل(ع) چنین است که آن مأمور امین و مُنزل وحی، از این راه به محضر پیامبر(ص) شرفیاب شده است. این فرشته الهی پس از پایان غزوه خندق در این مکان ایستاد و به رسول خدا(ص) گفت: آیا سلاح خود را افکندهاید؟ پیامبر(ص) فرمود: بلی؛ وی گفت: خداوند میفرماید: ما هرگز تو را به افکندن سلاح امر نکردهایم، باید به سوی «بنیقریظه» حرکت کنی؛ آنگاه افزود: من به سوی آنان رفته و در خانههایشان زلزله میافکنم. پس رسول خدا(ص) به بلال فرمود تا اذان سر دهد و آنگاه خطاب به مسلمانان اظهار داشتند: هر کس که از ما اطاعت میکند نباید نماز عصر را جز در سرزمین بنیقریظه بخواند. صحابه بیدرنگ مسلح و بسیج شده و همراه رسول خدا(ص) حرکت کردند. در مکانی که جبرئیل(ع) نزول فرمود، به یاد آن رسول الهی - کنار دری که به همین سبب آن را باب جبرئیل خواندند، سنگی سیاه قرار دادند.
این باب را به این سبب «باب الجنائز» گفتهاند که مکان نماز بر مردگان (مکان جنائز) در مجاورت این محل قرار داشته و همچنین پس از اقامه نماز بر میت، وی را از این باب خارج ساخته و به سوی «قبرستان بقیع» میبردهاند. این در به «باب عثمان» نیز معروف بود؛ زیرا رو به روی خانه «عثمان بن عفان» قرار داشت. باب جبرئیل(ع) اکنون در جای اولیه و اصلی خود نیست. مکان اصلی آن پشت مقبره یا حجره پیامبر(ص) در سمت شرق یعنی دقیقاً پشت باب النبی(ص) است[۳] که آن حضرت از آن در به مسجد وارد میشدند. این باب در توسعه اولیه مسجد پس از غزوه خیبر چهار متر پایینتر به سمت شمال منتقل شد که موقعیت آن اکنون منتهی الیه دیوار شرقی خانه فاطمه(س) و حجره و ضریح پیامبر(ص) است. در توسعه عثمان بن عفان از این مکان نیز حدود سه متر همراه با دیوار شرقی عقبتر رفته و لذا محل اولیه آن داخل مسجد قرار گرفت. در توسعه «عبدالمجید عثمانی» (۱۲۶۵ق) این در برای سهولت ورود و خروج زایران یا برای امکان اقامه نماز در بیرون مسجد بسته شد و در دیگری به موازات آن حدود سه الی چهار متر پایینتر، به طرف شمال در همان دیوار باز شد که امروزه این در پابرجا و به باب جبرئیل(ع) مشهور است. در مکان قبلی این باب که در دوره عثمانی تغییر یافت، پنجرهای گذاشته و بالای آن به خط زیبایی این آیه را نوشتند: ﴿إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا﴾[۴].
این کار به این دلیل انجام شد که مکان اصلی باب جبرئیل(ع) در دوره عثمان مشخص باشد. هم اکنون نیز آن آیه بالای پنجره مذکور دیده میشود و سایر پنجرهها این آیه را ندارد. روبهروی همین مکان، حدود دو الی سه متر عقبتر در داخل مسجد که اکنون دیواره شرقی ضریح است. مکان اولیه باب جبرئیل(ع) در دوران پیامبر(ص) است. البته نشانه دیگری نیز برای مکان قبلی آن در دوره عثمان وجود دارد و آن این است که بالای آیه مذکور، دایرهای مکتوب به نام «عزرائیل(ع)» به خط زیبا و در زمینه سبز دیده میشود و این دقیقاً نشانه مکان باب جبرئیل(ع) در دوران عثمان است. پنجرههای دیگری که گفته شد، از شمال این پنجره به نام اسرافیل و در جنوب نام میکائیل(ع) بالای آن دیده میشود. نام «عزرائیل» که نشانه مکان اصلی باب جبرئیل(ع) در دوره عثمان است میان این دو پنجره قرار گرفته است. اما وجه تسمیه آن به «باب الجبر» به این سبب است که خاندان میت مجبور بودهاند تا مرده خود را از این در خارج سازند. و اما خلیفه دوم در دوران خود در سمت شرق و غرب به درهای مسجدالنبی(ص) دو باب افزود. باب النساء را بعد از باب جبرئیل(ع) و باب السلام را بعد از باب الرحمه قرار داد و مکان باب عاتکه و باب جبرئیل(ع) را تغییر نداد.
«باب النساء» به «باب رَیطه» دختر سفاح عباسی مشهور بود؛ زیرا رو به روی خانه وی قرار داشت. بعضی آن را از درهای اصلی دوران پیامبر(ص) دانستهاند که عمر بن خطاب هنگام احداث مسجد با قرار دادن این در گفت هذا باب النساء و این طبق میل پیامبر(ص) بود که میخواستند دری مخصوص زنان به مسجد باز شود. اما سمهودی و دیگران زمان ساخت این در را، دوران خلیفه دوم میدانند. نام دیگر آن «باب ابی بکر» بوده است؛ زیرا «مطری» خانه ریطه راهمان خانه ابوبکر میداند[۵]. باب النساء کنونی مقداری عقبتر از مکان اصلی آن است و مکان اولیه آن به پشت «ایوان صفه» متصل بوده است. زنان اغلب از این در داخل مسجد شده و هم اکنون نیز ساعاتی از روز به آنان اختصاص دارد. شایان یادآوری است که در دوران عثمان به درهای مسجد افزوده نشد. و اما «عمر بن عبدالعزیز» عامل ولید بن عبدالملک در سال ۸۶ ق، اقدام به توسعه و ترمیم مسجدالنبی(ص) کرد. در این زمان تعداد درهای مسجد به بیست باب افزایش یافت. درهای این دوران عبارت بودند از:
درهای شرقی
- باب علی بن ابی طالب(ع).
- باب النبی(ص).
- باب جبرئیل(ع).
- باب النساء.
- باب مروان بن حکم.
- دری کنار خانه اسماء بنت الحسن بن عبدالله.
- دری مقابل کوچه مناصق.
- دری رو به روی خانه صوافی.
- دری مقابل خانه خالد بن ولید.
درهای غربی
- دری مقابل خانه ام موسی.
- دری رو به روی خانه جعفر بن خالد.
- باب عاتکه.
- باب الرحمه.
- باب السوق.
- باب الزیاده.
- باب السلام.
درهای شمالی
- دری مقابل خانه حمید بن عبدالرحمان بن عوف.
- دری رو به روی ظاهریه.
- دری مقابل خانههای خالصه.
- دری مقابل خانه منیره.
باید افزود که این درها بین سالهای (۶۶ تا ۹۶ق) ساخته شده و ابن زباله تعداد آنها را ۲۴ عدد ذکر کرده است[۶]. در دوران عثمانی، غیر از پنج باب اصلی، سایر درها بسته شد. آنها عبارت بودند: در غرب باب السلام و باب الرحمه؛ در شرق باب النساء و باب جبرئیل(ع)؛ در شمال باب التوسل یا باب المجیدی[۷].
در اوایل دوران سعودی تعداد درهای مسجد النبی(ص) به یازده عدد رسید و بر درهای گذشته، شش باب به این شرح افزوده شد:
- در شرق: باب البقیع که مقابل پای مبارک پیامبر(ص) قرار دارد و مناره رئیسیه بر آن واقع شده است.
- در غرب: ابواب صدیق (سه باب).
- در شمال: باب عثمان - باب عمر بن خطاب - باب عبدالعزیز - باب ملک سعود.
در توسعه دوم سعودی راههای ورودی زیادی به مسجد باز شد و فاصله بین ستونهای دیوارها، محل ورود به مسجد گردید که شبها به وسیله درهای آهنی بسته میشود.[۸]
منابع
پانویس
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی، ص۲۱۲-۲۱۳.
- ↑ پیامبر(ص) هنگام تغییر قبله به سوی مکه باب عاتکه را مسدود و باب دیگری که ظاهراً در شمال مسجد قرار داشت به جای آن باز فرمود.
- ↑ باب النبی(ص) یکی از درهای اصلی زمان پیامبر(ص) بوده که از منزل آن حضرت به درون مسجد باز میشده است.
- ↑ «خداوند و فرشتگانش بر پیامبر درود میفرستند، ای مؤمنان! بر او درود فرستید و به شایستگی (بدو) سلام کنید» سوره احزاب، آیه ۵۶.
- ↑ وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، سمهودی، ج۱، ص۶۹۲.
- ↑ وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، سمهودی، ج۱، ص۶۸۶ الی ۶۹۸.
- ↑ وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، سمهودی، ج۱، ص۶۸۶ الی ۶۹۸.
- ↑ تونهای، مجتبی، محمدنامه، ص ۴۸۷.