محمد بن اسحاق فاکهی در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث محمد بن اسحاق فاکهی است. محمد بن اسحاق فاکهی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: محمد بن اسحاق فاکهی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
ابوعبدالله محمد بن اسحاق فاکهی (۲۱۷-۲۷۲ تا ۲۷۸) از مورخان قرن سوم هجری است که نیمی از کتاب مهم او با عنوان اخبار مکه به دست ما رسیده است. این کتاب، بمانند کتاب اخبار مکه ازرقی و نیز تاریخ المدینة المنوره ابن شبه، از آثاری است که به ظاهر در شمار تواریخ محلی است، اما به دلیل آنکه مشتمل بر آگاهیهایی درباره دو شهر اصلی مکه و مدینه است باید در ردیف سایر منابع تاریخ اسلام مورد توجه قرار گیرد. شرح حال فاکهی کمتر در منابع کهن آمده و تنها فاسی در العقد الثمین و ابن حجر در تغلیق التعلیق شرح حال مختصری از وی به دست دادهاند. عبدالملک بن دهیش، مصحح ارجمند کتاب فاکهی کوشیده است تا آگاهیهای پراکندهای را که در باره وی موجود است در مقدمه کتاب بیاورد[۱]. قدیمیترین شیخ او، سعید بن منصور متوفای ۲۲۷ است که اگر او در هنگام نقل از وی دست کم ده سال میداشته باید تولد او در سال ۲۱۷ باشد. از این سو، فاسی گفته است که وی در سال ۲۷۲ زنده بوده است. به احتمال، درگذشت او میان سال ۲۷۲ تا ۲۷۸ است[۲]. از برخی از نقلها به دست میآید که با امرای مکه نشست و برخاست داشته و بنابراین شخصی معتبر و عالمی برجسته بوده است.
کتاب اخبار مکه به صورت مسند ارائه شده و او تنها در مجلد دوم کتاب خود از ۲۳۱ شیخ روایت نقل کرده است. برخی از مشایخ مهم وی عبارتند از: محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن حجاج، ابوحاتم رازی، ابوزرعه جرجانی، ابراهیم بن یعقوب جوزجانی، حسن بن عرفه عبدی و زبیر بن بکار. مصحح، نام مشایخ وی را با تعیین شمار نقلهایی که از آنها آورده، ضمن جدولی به دست داده است. اهمیت کتاب فاکهی، جدای از تلاشی که برای فراهم آوردن اخبار مهم تاریخی کرده، نگهداری متون برخی از کتابهای مفقود در آن است. وی از کتاب تاریخ مکه و مسجدالحرام عثمان بن عمرو بن ساج چهل و هفت نص را نگاه داشته است. از کتاب واقدی درباره مکه بیست و شش نص. از آثار زبیر بن بکار که اخبار مکه داشته یکصد و چهل و هفت نص. از کتاب ابوعبیدة معمر بن مثنی که کتابش درباره چاههای مکه بوده یازده نص. از المغازی موسی بن عقبه سیزده نص. همینطور از برخی از آثار حدیثی که از میان رفته، قطعاتی را حفظ کرده است[۳]. اخبار مکه شماری از فصول خود را به مسجد الحرام و اجزاء متبرکه آن مانند حجرالاسود، ملتزَم، طواف کعبه، مقام ابراهیم، زمزم، مسجدالحرام، صفا و مروه اختصاص داده و شمار دیگری از فصول خود را به تاریخ شهر مکه و تحولات و تغییرات و سیلهایی که پیش و پس از اسلام در آن آمده است[۴].
ارائه فصلی به تبیین موقعیت محلات و خانهها که با دقت هرچه تمامتر صورت گرفته از جالبترین فصلهای کتاب است. سایر آگاهیهای جغرافیایی درباره مکه اعم از چاهها، راهها، موقعیت منی و عرفات و مشعر و نیز مساجدی و منازلی که رسول خدا(ص) در آنها نماز گزارده، ضمن فصول چندی ارائه شده است. طبعاً برخی از مسائل فقهی نیز مورد توجه بوده و روایات مربوط به احکام حرم و یا احکام خرید و فروش و اجاره خانههای مکه و از این قبیل نیز ضمن فصولی خاص ارائه شده است. مصحح کتاب مینویسد: «جزء نخست کتاب که مفقود شده، مباحث مربوط به تاریخ مکه را از ابتدا تا هجرت پیامبر(ص) داشته است. شاهد آنکه بهجز آنچه در بحث از منی درباره بیعت عقبه آورده، مطالب دوره بعثت را در بخش باقی مانده نمییابیم». وی بر اساس آنچه که فاسی در العقد الثمین و دیگران از جزء اول کتاب فاکهی آوردهاند، بخشی را به عنوان «ملحق» در مجلد پنجم (از صفحه ۱۱۱ به بعد) افزوده است. روایات این بخش، نشانگر همان نظر مصحح است که جزء نخست کتاب تاریخ مکه از جاهلیت تا هجرت رسول خد(ص) به مدینه بوده است.[۵]
منابع
پانویس
- ↑ وی کتاب را در شش جلد (سه مجلد) به بهترین صورت به چاپ رسانده است. گفتنی است که بخشی از آن، پیش از این در مجموعهای که مشتمل بر بخشی از کتابهای تاریخی مربوط به شهر مکه بوده چاپ شده است. نک: تاریخ التراث العربی، التدوین التاریخی، ص۲۰۷.
- ↑ نک: مقدمه اخبار مکه، ص۳۲.
- ↑ اخبار مکه فاکهی، مقدمه، صص٣۴-٣۵.
- ↑ نک: مجله میقات، ش ۳، مقالهای در معرفی کتاب اخبار مکه فاکهی.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۲۴۱.