بحث:عصمت در قرآن

معناشناسی

عصمت

اصطلاح قرآنی

واژگان معادل

1. اخلاص
2. اصطفاء
3. اجتباء
4. اختیار
5. نزاهت
6. تطهیر
7. توفیق، تسدید و تأیید
8. صدق، امانت، تبلیغ، فطانت

واژگان مشابه

1. عدالت
2. ذکاء و فطانت
3. حجیت

مقدمه

عصمت در لغت به معنای حفظ و نگهداری و منع است. گفته می‌شود عصم الله فلاناً من المکروه: ای حفظه و وقاه یعنی خداوند فلانی را از مکروه حفظ کرده (عصمه) بعنی او را حفظ کرد و نگهداشت. و در تعریف اصطلاحی آن نیز گفته می‌شود. «عصمت عبارت است از ملکه اجتناب از گناه و خطا»، (در مطلب بعدی در این زمینه بیشتر بحث می‌شود).

این واژه به همین معنا در قرآن استعمال شده است. از جمله می‌فرماید: ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ﴾ ملاحظه می‌شود که واژه ﴿يَعْصِمُكَ﴾ به مفهوم نگاه می‌دارد و حفظ می‌کند در این جا به کار رفته است.

و در آیه دیگری آمده است: ﴿قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا﴾.

در این دو آیه، عصمت به مفهوم حفظ و منع را به خدا و مردم نسبت داد و در آیه دیگری آن را به جمادات نسبت می‌دهد و از قول پسر نوح می‌گوید: به کوه پناه می‌برم تا مرا از آب حفظ کند و جواب می‌شنود، عاصمی (حافظی) امروز نیست؛ مگر آنکه رحمت خدا شامل حال‌اش شود: ﴿... وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ * قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ﴾.

این معنا در آیه ۲۷ سوره یونس و ۳۳ سورة غافر نیز آمده است.

و در جای دیگر از همین ماده به صیغه «استعصم» آمده است که به مفهوم اصطلاحی عصمت نیز نزدیک است. می‌فرماید: ﴿قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ﴾

واژه عصمت در قرآن به صورت جمع (﴿عِصَم﴾) در یک‌جا آمده است. ﴿...وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ...﴾. مرحوم طبرسی در تفسیر این آیه می‌فرماید: أي لا تمسكوا بنكاح الكافرات، و أصل العصمة: المنع، و سمّي النكاح عصمة، لأن المنكوحة تكون في حبال الزوج و عصمته یعنی مفهوم ﴿...وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ...﴾ عبارت است از: به ازدواج زن‌های کافر متمسّک نشوید. و اصل لغت عصمت، عبارت است از منع، ازدواج نیز عصمت نامیده شده است، به خاطر آنکه زن ازدواج کرده در واقع زیر چتر حمایت و حفاظت شوهرش است. حاصل آن‌که کلمه عصمت در قرآن به مفهوم لغوی آن به کار رفته است و مفهوم آن عبارت است از: منع، حفظ و شبیه آن..

عصمت بر سه قسم است:

1. عصمت از خطا در تلقّی وحی
2. عصمت از خطا در تبلیغ و رسالت
3. عصمت از معصیت؛ یعنی آنچه که هتک حرمت عبودیت و مخالفت مولوی باشد و برگشت آن بالاخره به گفتار و کرداری است که منافی عبودیت است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های انبیاء و یکی از لوازم اجتناب‌ناپذیر نبوت مسئله «عصمت» است. اصل این واژه از «عَصَم» به معنای «منع» و «حفظ» و «جلوگیری از ناملایمات» است. در تعریف عصمت گفته‌اند: نیرویی است درونی که دارنده آن را از هر گونه گناه باز میدارد.

منظور از عصمت در مورد انبیاء و اوصیاء دو چیز است:

1. مصونیت از گناه.
2. مصونیت از اشتباه.

پیامبران و اوصیاء آنان باید از گناه مصونیت داشته باشند. انبیاء که برای نجات جامعه از آلودگی‌ها، فسادها، تباهی‌ها، زشتی‌ها و آگاهاندن مردم به فلسفه آفرینش و تکامل تلاش می‌کنند، اگر از این گونه مفاسد مصونیت نداشته باشند، نمی‌توانند رسالت خود را انجام دهند. پیامبران باید در «گرفتن وحی» و «ابلاغ وحی» به مردم، از اشتباه مصون باشند؛ یعنی حتی مردم نباید احتمال دهند که آنچه پیامبر به عنوان «وحی» و سخن خداوند متعال برای آنها نقل می‌کند، خطا و اشتباه باشد. دلیل این ضرورت روشن است. چون اشتباه در ابلاغ وحی قطعاً انحراف از مسیر تکامل را به دنبال دارد و بر فرض که عملاً اشتباهی رخ ندهد، عدم مصونیت پیامبر از اشتباه، کافی است که اعتماد مردم را از گفته‌های او سلب نماید. و لذا به حکم قطعی عقلی، خداوند متعال باید فرستادگان خود را از اشتباه در ابلاغ، مصون و معصوم گرداند.

فلسفه عصمت در دو چیز خلاصه می‌شود:

1. جلب اعتماد مردم
2. الگو بودن برای مردم.

برای جلب اعتماد مردم، معصوم بودن امری ضروری است وگرنه سلب اعتماد از آنها خواهد شد و در نتیجه بعثت آنان، محکوم به شکست خواهد بود. تربیت وقتی مؤثر است که شخص مربی، خود به تمام معنا عامل به تعالیم الهی بوده و لغزش و گناهی در افعال و اعمال او دیده نشود. و لازمه الگو بودن چنین انسانی، مصونیت او از خطا و گناه است.

بنابراین فایده عصمت را در دو چیز می‌‌توان خلاصه کرد:

1. اعتماد مردم به محتویات وحی.
2. اعتماد مردم به پیامبر به عنوان انسانی کامل که از هر جهت، الگوی فکری و عملی آنها واقع شود.

عصمت، دارای مراتبی است که عبارت‌اند از:

1. عصمت اعتقادی یا فکری
2. عصمت تبلیغی
3. عصمت فتوایی
4. عصمت عملی و اخلاقی.

شیعه امامیه، بروز گناه چه عمومی و چه نسیانی، چه به عنوان خطا در تأویل و چه به عنوان اسهاء از جانب پروردگار برای پیامیران جایز نمی‌داند. البته در اسهاء [فراموشانیدن] فقط صدوق و استادش محمد بن حسن بن ولید، مخالفت نموده‌اند و سهوی را که از طرف خدا بر پیامبر مسلط شود نه از جانب شیطان، بر پیامبران و امامان تجویز نموده‌اند.

ریشه عصمت به چند چیز بر می‌گردد:

1. علم به مفاسد گناه
2. ایمان کامل
3. موهبت الهی.