سوسن
حدیث (سوسن)
همسر امام از پاکترین و پارساترین زنان زمان خود بود. درباره نام ایشان که امولد بوده، گزارشهای مختلفی وجود دارد. سخن مشهور در منابع امامی آن است که وی کنیزی با نام حدیث یا حدیثه بوده است[۱]. در یک روایت کهن از این بانو با نام عسفان یاد شده است و گفته شده امام هادی(ع) او را حدیث نام نهاد[۲]. مسعودی و حسین بن عبدالوهاب نام او را سلیل و آن را ضبط اصحاب حدیث دانسته و ترجیح داده است و با عبارت «كَانَتْ مِنَ الْعَارِفَاتِ الصَّالِحَاتِ» وی را ستودهاند[۳]. گفته شده وقتی که سلیل نزد امام هادی(ع) آمد، آن حضرت او را ستود و فرمود: «سَلِيلُ مَسْلُوِيَّةٍ مِنَ الْآفَاتِ وَ الْعَاهَاتِ وَ الْأَرْجَاسِ وَ الْأَنْجَاسِ» سلیل از آفتها، گزندها، پلیدیها و ناپاکیها محفوظ است و خطاب به او فرمود: «سَيَهَبُ اللَّهُ حُجَّتَهُ عَلَى خَلْقِهِ الَّذِي يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً كَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً» به همین زودی خدا حجت خود را به تو عطا میکند که زمین را پر از عدل و داد بنماید، آنگونه که پر از جور شده باشد[۴]. در برخی منابع و بیشتر از اهل سنت نام او سوسن آمده است[۵]. باید دانست که در منابع دیگر سوسن یکی از اقوال در نام مادر امام هادی(ع)[۶] و یا مادر امام زمان(ع)[۷] آمده است. نامهای دیگری چون سقوس[۸]، سمانه[۹]، اسماء[۱۰]، ریحانه[۱۱]، غزاله مغربیه[۱۲] و شکل النوبیه[۱۳] نیز در منابع آمده است.
برخی منابع او را از اهالی مغرب و برخی از نوبه شمردهاند[۱۴]. گفته شده او در نهایت صلاح و ورع و تقوی بوده است. جعفر بن علی، تنها برادر امام عسکری(ع) که در نزد شیعیان به نام جعفر کذّاب[۱۵] شهرت دارد، با انکار تولد امام زمان(ع)، به رغم زنده بودن مادر ایشان به عنوان تنها وارث، مدعی میراث حضرت شد[۱۶]. ابنقبه رازی مینویسد: او برخلاف نظر پدرانش(ع) عمل کرد؛ زیرا در صورت حیات مادر به برادر ارثی تعلق نمیگیرد[۱۷]. بنا به نقلی توانست آن را تصاحب کند[۱۸]. به روایت شیخ مفید، امام عسکری(ع) میخواست هرگونه فرصتی را در ردیابی امام دوازدهم از عباسیان بگیرد تا جان فرزند خود را از خطر محفوظ دارد. از اینرو نقشهای طرحریزی کرد که به موجب آن براساس وصیتنامهای آشکار تمام دارایی خود را به مادرش حدیث واگذار کرده بود[۱۹]. حدیث با وصول خبر رحلت پسر از مدینه به سامرا آمد تا ماترک او را اخذ کند، ولی دریافت که همه چیز تحت سیطره عباسیان قرار گرفته است. علاوه بر آن جعفر با او در موضوع میراث برادر درگیر شد و به حق خود بر ماترک اصرار داشت و قضیه را به مقامات دولتی که میکوشیدند با دخالت در موضوع ثابت کنند که امام عسکری(ع) پسری نداشته، گزارش داد. حدیث اعلام داشت که امام عسکری(ع) او را تنها وارث خود دانسته و بنا به فقه امامیه، جعفر هیچ حقی بر میراث برادر ندارد[۲۰]، اما سرانجام ماترک، برخلاف فقه امامیه نصف شد[۲۱].
اگرچه حضرت مهدی(ع) از نخستین روز ولادت همواره در نهان میزیست، اما در مدت پنج یا شش سال آغاز عمر او که امام عسکری(ع) در قید حیات بود، برخی از نزدیکان امام و چند تن از خواص موفق به زیارت آن حضرت شدهاند. محمد بن عثمان عمری، سفیر دوم امام دوازدهم، میگوید: امام عسکری(ع) چهل نفر از پیروان مورد اعتماد خود را گردهم آورد و پسرش را به آنها نشان داد و به آنان فرمود که پس از من او امام شما و خلیفه من در میان شماست[۲۲]. پس از آن امام عسکری(ع) تصمیم گرفت تا اقامتگاه پسرش را به جای مطمئنتری تغییر دهد تا خود بتواند فعالیتهای سیاسی و مذهبی خود را از طریق وکالت بیآنکه با مزاحمتهای عباسیان مواجه شود، رهبری کند[۲۳]. بنا به نقل صدوق، امام عسکری(ع) چهل روز پس از تولد فرزندش او را به مکان نامعلومی فرستاد و آنگاه وی به مادرش بازگردانده شد[۲۴]. همچنین گفته شده که امام نخست پسر خود را در سامرا و سپس در مدینه پنهان کرد. بنا به روایت مسعودی، امام عسکری(ع) در سال ۲۵۹ از حدیث، مادر خود درخواست کرد تا به حج مشرف شود و فرزند خود را نیز با او فرستاد[۲۵]. وی وضعیت بحرانی خود را برای مادر تشریح نمود. از آن پس حدیث و نوهاش تحت حفاظت احمد بن محمد بن مطهر یار صمیمی و نزدیک امام یازدهم به مکه رفتند. به نظر میرسد آنان پس از برگزاری مناسک حج به مدینه عزیمت کرده باشند و آن را محل اختفای امام دوازدهم قرار داده باشند. امام عسکری(ع) به عنوان تقیه، وصایت خود را تنها به مادرش، حدیث، ظاهر کرد و هیچگاه آشکارا جانشینی برای خود معرفی نکرد. بیشترین احتمال این است که امام دوازدهم بخش عمده دوران کودکی خود را در مدینه گذرانده باشد زیرا امام عسکری(ع) خطری را که در صورت اقامت فرزندش در عراق با آن مواجه میشد را تشخیص داده بود. تاریخ وفات ایشان معلوم نیست لیکن پس از رحلت فرزندش امام عسکری(ع)، یعنی پس از سال ۲۶۰ هجری زنده بوده است. بنا به وصیت ایشان او را در خانه خود و کنار همسر و فرزندش امام هادی و امام عسکری(ع) دفن کردند[۲۶].[۲۷]
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: الکافی، ج۱، ص۵۰۳؛ الارشاد، ج۲، ص۳۱۳؛ تهذیب التهذیب، ج۶، ص۹۲؛ الهدایة الکبری، ص۳۲۷؛ تاج الموالید، ص۱۳۳؛ مناقب آل ابیطالب، ج۳، ص۵۲۳؛ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۲، ص۳۶۷؛ کشف الغمه فی معرفة الائمه، ج۳، ص۱۹۸؛ دلائل الامامه، ص۴۲۴.
- ↑ فرق الشیعه، ص۹۶؛ المقالات و الفرق، ص۱۰۲.
- ↑ اثبات الوصیه، ص۲۵۸؛ عیون المعجزات، ص۱۲۳.
- ↑ ر.ک: اثبات الوصیه، ص۲۵۸؛ عیون المعجزات، ص۱۲۳؛ بحارالانوار، ج۵۰، ص۲۳۸.
- ↑ ر.ک: الکافی، ج۱، ص۵۰۳؛ تاریخ موالید الائمه ووفیاتهم، ص۱۹۹؛ کشف الغمه فی معرفة الائمه، ج۳، ص۱۹۸؛ مطالب السؤول، ج۲، ص۷۸؛ تذکرة الخواص، ص۳۶۲؛ بحارالانوار، ج۵۰، ص۳۷.
- ↑ فرق الشیعه، ص۳۶؛ المقالات و الفرق، ص۱۰۰.
- ↑ تاریخ الائمه، ص۲۶؛ تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم، ص۲۰۱؛ سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۱۲۱.
- ↑ دلائل الامامه، ص۴۲۴؛ الدر النظیم، ص۷۳۷.
- ↑ تاریخ اهل البیت، ص۱۳۴؛ تاریخ الائمه، ص۲۶.
- ↑ تاریخ اهل البیت، ص۱۳۴؛ تاریخ الائمه، ص۲۶.
- ↑ سر السلسلة العلویة، ص۲۹؛ معارج الوصول الی معرفة فضل آل رسول(ص)، ص۱۷۶.
- ↑ الهدایة الکبری، ص۳۲۷.
- ↑ دلائل الامامه، ص۴۲۴؛ الدر النظیم، ص۷۳۷.
- ↑ دلائل الامامه، ص۴۲۴؛ الدر النظیم، ص۷۳۷.
- ↑ عمدة الطالب، ص۱۹۹؛ المجدی فی انساب الطالبیین، ص۱۳۰؛ بنا به اعتقاد شیعه امامیه او متهم به سوء اخلاق بود و پیامبر اکرم(ص) او را کذاب خوانده بود. ر.ک: دلائل الامامه، ج۱، ص۲۶۸-۲۶۹.
- ↑ الارشاد، ج۲، ص۳۴۵؛ کشف الغمه فی معرفة الائمه، ج۲، ص۲۰۵؛ سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۱۲۱.
- ↑ النقض علی أبی الحسن علی بن احمد بن بشار فی الغیبه، ص۲۰۰.
- ↑ فرق الشیعه، ص۹۶؛ الارشاد، ج۲، ص۳۱۳؛ اعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۲.
- ↑ الفصول العشره، ص۱۳.
- ↑ بنا به فقه امامیه، اگر میت مادر، پسر و برادر از خود باقی گذارد، برادر هیچ حقی به اخذ هیچ چیز از دارایی وی ندارد. ر.ک: المقنع، ص۱۷۱؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۴۷، ۵۸.
- ↑ ر.ک: تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم(ع)، ص۱۲۶-۱۲۷.
- ↑ کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۴۳۵؛ الکافی، ج۱، ص۳۳۰-۳۳۱؛ الغیبه، ص۱۴۸، ۱۵۲.
- ↑ تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم(ع)، ص۱۲۳.
- ↑ کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۴۲۹.
- ↑ ر.ک: اثبات الوصیه، ص۲۴۷-۲۴۸، ۲۵۳.
- ↑ ر.ک: الکافی، ج۱، ص۶۶؛ اثبات الوصیه، ص۲۰۵؛ کشف الغمه فی معرفة الائمه، ج۳، ص۲۷۱.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۸۳.