نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن (کتاب)

نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن تشابه‌ها، تفاوت‌ها و تعارض‌های گزارش‌های تاریخی قرآن با منابع منتخب (بررسی موردی غزوه بدر،احد و تبوک)
زبان	فارسی
نویسنده	محمد حسین دانش‌کیا
موضوع	قرآن تاریخ
مذهب	شیعه
ناشر	انتشارات دفتر نشر معارف
محل نشر	قم، ایران
سال نشر	۱۳۹۷ ش
تعداد صفحه	۴۴۰
شابک	‏‫‭۹۷۸-۹۶۴-۵۳۱-۷۴۰-۷‬‬
شماره ملی	۳۶۴۲۹۴۰

نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن (تشابه‌ها، تفاوت‌ها و تعارض‌های گزارش‌های تاریخی قرآن با منابع منتخب (بررسی موردی غزوه بدر،احد و تبوک))، کتابی است با زبان فارسی که به بررسی وقایع تاریخی قرآن مانند غزوه بدر، غزوه احد و غزوه تبوک می‌پردازد. این مجموعه اثر محمد حسین دانش‌کیا می‌باشد و دفتر نشر معارف انتشار آن را به عهده داشته است.

دربارهٔ کتاب

نویسنده در مقدمه این کتاب می‌ نویسد: «کتاب حاضر در مورد وقایع تاریخی قرآن مانند غزوه بدر، غزوه احد و غزوه تبوک که با توجه به گزارش‌های تاریخی قرآن تهیه و تدوین شده است. در این تحقیق نخست غزوه بدر در قرآن و منابع تاریخی تحلیل‌شده و گزارشات این جنگ در منابعی مانند سیره ابن هشام و تاریخ طبری و مغازی واقدی مورد تعلیق قرار داده شده است. در ادامه نگارنده به تحلیل و تطبیق غزوه احد در قرآن و منابع تاریخی پرداخته و گونه‌شناسی مسلمانان در این جنگ را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. پایان این مجموعه به غزوه تبوک در گزارش‌های قرآن و نیز در منابع تاریخی اختصاص داشته و تشابه‌ها و تفاوت‌های موضوعی با قرآن را بررسی نموده است. موارد تعارض گزارش‌ها منابع تاریخی با قرآن در این نوشتار از مطالب قابل ذکر می‌باشد».

فهرست کتاب

فصل اول: کلیات

1. بیان مسئله
2. پرسش اصلی، پرسش‌های فرعی، فرضیه و پیش فرض
3. روش پژوهش
4. اهداف پژوهش
5. پیشینه پژوهش
   1. کتاب‌ها
   2. مقالات
6. تحدید واژگان و مفهوم‌شناسی
7. معرفی و ارزیابی منابع
   1. قرآن
   2. منابع تفسیری
   3. منابع علوم قرآنی
   4. منابع تاریخی
8. اهداف و ویژگی‌های تاریخ‌نگاری قرآن
   1. برخی اهداف قرآن در بازگویی تاریخ
   2. ویژگی‌های گزارش‌های تاریخی قرآن
      1. ویژگی‌های محتوایی
      2. ویژگی‌های روشی

فصل دوم: تحلیل و تطبیق غزوه بدر در قرآن و منابع تاریخی

• مقدمه

1. غزوه بدر در گزارش‌های قرآن
   1. غنائم بدر
   2. گزارشی از دشواری اطاعت از خدا و رسول او
   3. ابراز کراهت مؤمنان و مجادله با پیامبر(ص)
   4. وعده الهی
   5. درخواست کمک از خدا (امداد غیبی)
   6. برنامه کاری (دستورالعمل) جنگی خداوند برای مؤمنان
   7. تحلیل علل پیروزی
   8. درخواست فتح یا داوری از خدا
   9. پیش‌بینی آینده با توجه به آسیب‌شناسی
   10. یادآوری گذشته تاریخی برای پاسداشت نعمت‌های او
   11. یادآوری دیگر از گذشته تاریخی
   12. هزینه مالی مشرکان برای نبرد و پیامد آن برای دو طرف
   13. پیامی به جبهه کفر
   14. بحثی از غنائم
   15. وضعیت زمین و آرایش نظامی
   16. دستور‌های جنگی
   17. روان‌شناسی مشرکان در آغاز غزوه بدر
   18. منافقان، از حاضران در «بدر»
   19. واقعیت میدان نبرد در پس غزوه بدر
   20. تکرار تاریخ
   21. دستور‌هایی درباره آینده
   22. دستور‌های نظامی تکمیلی
   23. اسیر گرفتن در غزوه بدر
   24. هزینه انتخاب دنیا
   25. دستورالعمل روابط خاص بین گروه‌های مسلمان
2. تحلیل موضوع‌های قرآنی در غزوه بدر
   1. موضوع‌های مورد توجه در گزارش‌های قرآنی
   2. نتایج تحلیل جداول موضوعی
      1. ویژگی‌های محتوایی
      2. ویژگی‌های چینشی و ارتباطی
      3. الگوی قرآنی گزارش‌های تاریخی
3. گزارش غزوه بدر در منابع تاریخی
   1. مغازی واقدی
      1. موضوع‌های مورد توجه در مغازی واقدی
      2. تنوع موضوعی در مغازی واقدی
      3. الگوی موضوعی در مغازی واقدی
   2. سیره ابن هشام
      1. موضوع‌های مورد توجه در سیره ابن هشام
      2. تنوع موضوعی در سیره ابن هشام
      3. الگوی موضوعی در سیره ابن هشام
   3. تاریخ طبری
      1. موضوع‌های مورد توجه در تاریخ طبری
      2. تنوع موضوعی در تاریخ طبری
      3. الگوی موضوعی در تاریخ طبری
4. مقایسه منابع با قرآن
   1. تشابه‌ها و تفاوت‌های موضوعی با قرآن
      1. تفاوت‌های کتاب مغازی با قرآن
      2. تفاوت‌های کتاب سیره ابن هشام با قرآن
      3. تفاوت‌های کتاب تاریخ طبری با قرآن
   2. تعارض گزارش‌های منابع تاریخی با مفاد قرآنی
      1. مغازی
      2. سیره ابن هشام
      3. تاریخ طبری
   3. تفاوت‌های الگویی
5. جمع‌بندی فصل

فصل سوم: تحلیل و تطبیق غزوه احد در قرآن و منابع تاریخی

• مقدمه

1. غزوه احد در گزارش‌های قرآن
   1. حرکت پیامبر برای صف‌آرایی
   2. تصمیم دو قبیله به انصراف از جنگ
   3. یادآوری گذشته تاریخی
   4. نقش خدا
   5. دستور‌هایی برای رهایی از آسیب‌های منجر به شکست
   6. توصیه‌ای برای شکست‌خوردگان
   7. افشای تصوری اشتباه
   8. آزمایش خواستاران جهاد
   9. گونه‌شناسی مسلمانان در غزوه احد
   10. باور نادرست مسلمانان
   11. بازگویی تاریخ و معرفی الگو
   12. پیامد پیروی از کفار
   13. رخداد‌های احد
   14. یادآوری فرار از میدان تا دوردست
   15. ناراحتی روحی در پی فرار
   16. گونه‌شناسی فراریان
   17. تصحیح باور مسلمانان فراری
   18. نقش شیطان
   19. جنگ روانی دشمن پس از شکست و توصیه فرماندهی کل
   20. خرده‌گیری به فرماندهی جنگ
   21. سنت نصرت و خوار کردن
   22. پیامد اعمال دنیوی
   23. یادآوری نعمت الهی، بیدارباشی به سپاه غافل
   24. شکست احد، بازتاب عمل مسمانان در بدر
   25. تحرکات منافقان پیش و پس از جنگ
   26. خنثی‌سازی جنگ روانی دشمن
   27. غزوه‌ای در پی احد و تحقق یکی از سنت‌های الهی
   28. توصیه‌ای برای مقابله با جنگ روانی
   29. تسلی پیامبر(ص) از سوی خداوند
   30. تاثیر سنت ابتلا در تحلیل رویداد‌های تاریخی
2. تحلیل موضوع‌های قرآنی در غزوه احد
   1. موضوع‌های مورد توجه در گزارش‌های قرآنی
   2. نتایج تحلیل جداول موضوعی
      1. ویژگی‌های محتوایی
      2. ویژگی‌های چینشی و ارتباطی
      3. الگوی قرآنی در گزارش وقایع تاریخی
3. گزارش غزوه احد در منابع تاریخی
   1. مغازی واقدی
      1. موضوع‌های مورد توجه در مغازی واقدی
      2. تنوع موضوعی در مغازی واقدی
      3. الگوی موضوعی در مغازی واقدی
   2. سیره ابن هشام
      1. موضوع‌های مورد توجه در سیره ابن هشام
      2. تنوع موضوعی در سیره ابن هشام
      3. الگوی موضوعی در سیره ابن هشام
   3. تاریخ طبری
      1. موضوع‌های مورد توجه در تاریخ طبری
      2. تنوع موضوعی در تاریخ طبری
      3. الگوی موضوعی در تاریخ طبری
4. مقایسه منابع با قرآن
   1. تشابه‌ها و تفاوت‌های موضوعی با قرآن
      1. تفاوت‌های کتاب مغازی با قرآن
      2. تفاوت‌های کتاب سیره ابن هشام با قرآن
      3. تفاوت‌های کتاب تاریخ طبری با قرآن
   2. تعارض گزارش‌های منابع تاریخی با مفاد قرآنی
      1. مغازی
      2. سیره ابن هشام
      3. تاریخ طبری
   3. تفاوت‌های الگویی
5. جمع‌بندی فصل

فصل چهارم: تحلیل و تطبیق غزوه تبوک در قرآن و منابع تاریخی

• مقدمه

1. غزوه تبوک در گزارش‌های قرآن
   1. توبیخ مؤمنان از سوی فرمانده کل (خداوند)
   2. یادآوری حادثه هجرت پیامبر(ص)
   3. دستور فرماندهی کل برای حرکت
   4. افشای عملکرد منافقان
   5. رفتارشناسی منافقان
   6. تحلیل تصمیم نبی اعظم(ص) در صدور مجوز معافیت از جنگ
   7. سابقه تاریخی منافقان (بازگشت به گذشته تاریخی)
   8. عذر برخی از قاعدین
   9. گونه‌ای دیگر از رفتارشناسی منافقان و مقابله با آن
   10. وضعیت منافقان در جامعه ایمانی
   11. رفتارشناسی اقتصادی، توصیه‌ای برای اصلاح الگوی رفتاری
   12. منافقان و تخریب شخصیت نبی اعظم(ص)
   13. سوءقصد به رسول الله(ص) (ماجرای عقبه)
   14. مقابله مدیر جریان رسالت (خداوند) با توطئه شوم
   15. گذشته تاریخی، عبرت آیندگان
   16. رفتار اقتصادی، رفتارشناسی منافقان
   17. برنامه کاری مواجهه با منافقان
   18. وضعیت روحی منافقان قاعد
   19. رفتارشناسی منافقان برخوردار
   20. معاف شدگان از رزم
   21. پیشگویی رفتار منافقان
   22. گونه‌شناسی مردم مقارن غزوه تبوک
   23. برخورد شدید با نماد فرهنگی و سیاسی نفاق در مدینه
   24. ترغیب جامعه مؤمنان به جهاد در راه خدا
   25. دستور‌های تکمیلی فرماندهی کل
   26. عفو عمومی
   27. رفتارشناسی منافقان در مواجهه با آیات قرآنی
   28. ارزیابی شخصیت نبی اعظم(ص)
2. تحلیل موضوع‌های قرآنی در غزوه تبوک
   1. موضوع‌های مورد توجه در گزارش‌های قرآنی
   2. نتایج تحلیل جداول موضوعی
      1. ویژگی‌های محتوایی
      2. ویژگی‌های چینشی و ارتباطی
      3. ویژگی‌های الگوی طرح گزارش‌ها در قرآن
3. گزارش غزوه تبوک در منابع تاریخی
   1. مغازی واقدی
      1. موضوع‌های مورد توجه در مغازی واقدی
      2. تنوع موضوعی در مغازی واقدی
      3. الگوی موضوعی مغازی واقدی
   2. سیره ابن هشام
      1. موضوع‌های مورد توجه در سیره ابن هشام
      2. تنوع موضوعی در سیره ابن هشام
      3. الگوی موضوعی سیره ابن هشام
   3. تاریخ طبری
      1. موضوع‌های مورد توجه در تاریخ طبری
      2. تنوع موضوعی در تاریخ طبری
      3. الگوی موضوعی تاریخ طبری
4. مقایسه منابع با قرآن
   1. تشابه‌ها و تفاوت‌های موضوعی با قرآن
      1. تفاوت‌های کتاب مغازی با قرآن
      2. تفاوت‌های کتاب سیره ابن هشام با قرآن
      3. تفاوت‌های کتاب تاریخ طبری با قرآن
   2. تعارض گزارش‌های منابع تاریخی با مفاد قرآنی
      1. مغازی
      2. ابن هشام
      3. طبری
   3. تفاوت‌های الگویی
5. جمع‌بندی فصل

فصل پنجم: نتیجه‌گیری

1. مقدمه
2. تشابه‌ها
3. تفاوت‌ها
   1. موضوع‌های نزدیک به هم با تفاوت در رویکرد
   2. تفاوت در محتوا
   3. تفاوت در چینش‌ها و ارتباط موضوع‌ها
   4. تفاوت در الگوها
      1. مغازی واقدی
      2. سیره ابن هشام
      3. تاریخ طبری
   5. ویژگی الگوهای قرآنی
      1. استفاده از الگوی شناور یا نامرتب با تأکید بر تنوع موضوعی
      2. استفاده از الگو‌های مرتب در ابعاد کوچک
      3. استفاده از ‌الگو‌های اختصاصی قابل برداشت از هر یک از غزوه‌ها در قرآن
4. تعارض‌ها
   1. جمع‌بندی سه جدول یاد شده
5. موضوع تاریخ در قرآن
6. ویژگی‌های تاریخ‌نگاری قرآن
   1. ویژگی‌های محتوایی
   2. ویژگی‌های روشی
7. پی‌نوشت‌های نتیجه‌گیری
   1. موضوع‌های مشترک میان سه غزوه در قرآن
   2. موضوعات مشترک بین دو غزوه در قرآن
   3. موضوعات اختصاصی غزوات در قرآن

منابع و مآخذ

1. کتاب‌های فارسی
2. کتاب‌های عربی
3. مقالات
4. سایت‌ها

دربارهٔ پدیدآورنده

محمد حسین دانش‌کیا

آقای دکتر محمد حسین دانش‌کیا (متولد ۱۳۴۰)، علاوه بر دروس متداول حوزوی، تحصیلات دانشگاهی خود را در مقطع دکتری مدرسی معارف اسلامی در دانشگاه معارف اسلامی به اتمام رساند. استادیار و مدیر گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی دانشگاه معارف اسلامی از جمله فعالیت های اجرایی وی می‌باشد. او تاکنون چندین جلد کتاب به رشته تحریر درآورده است. «انتقال و سقوط تعهد»، «تاریخ اسلام به روایت امام علی»، «نگاهی دیگر به تاریخ در قرآن»، «جمال کعبه» برخی از این آثار است.