حسن بن عبدالله عسکری

آشنایی اجمالی

ابو احمد حسن بن عبدالله بن سعید بن حسن بن اسماعیل بن حکیم عسکری^[۱]، از اهالی عسکر مکرم در منطقه خوزستان بود که در آنجا به تدریس ادبیات می‌پرداخت. او در طبقه نهم راویان قرار دارد و به دلیل تولد در سال ۲۹۳ قمری و در دوران غیبت صغرا، زمان امامان معصوم(ع) را درک نکرده و روایاتش از آن بزرگواران کاملاً باواسطه است^[۲]. حسن بن عبدالله افزون بر سفر به شهرهایی چون بغداد، بصره و اصفهان برای فراگیری دانش، از محدثانی همچون محمد بن الحسن بن درید، عبدالعزیز بن یحیی الجلودی و محمد بن جریر الطبری حدیث آموخته و روایت کرده است^[۳]. او دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که در کتب شیعه، شیخ صدوق است و روایات بسیاری از او گزارش کرده است^[۴]؛ در میان اهل سنت نیز افرادی مانند ابونعیم حافظ و ابوسعد مالینی از وی روایت نموده‌اند^[۵].

درباره مذهب و جایگاه حدیثی حسن بن عبدالله، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: نام او در کتب رجالی متقدم شیعه ذکر نشده و بزرگانی چون ابن طاووس او را از سران مخالفان اهل‌بیت(ع) و از بزرگان مذاهب چهارگانه اهل سنت دانسته است^[۶]. در مقابل، برخی علمای متأخر چون سید امین بر شیعه بودن او تأکید کرده^[۷] و رجالیانی مانند جابلقی و شیخ موسی زنجانی با استناد به کثرت روایات شیخ صدوق از او، بر اعتبار و وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۸]. علما و تراجم‌نویسان اهل سنت نیز بر جلالت قدر او تأکید فراوان داشته‌اند^[۹]. طبق روایتی که صدوق نقل می‌کند، حسن بن عبدالله به درخواست وی به تفسیر خطبه شقشقیه و سخنان حضرت زهرا(س) پرداخته است که نشانه امانت‌داری او در نقل به شمار می‌رود^[۱۰].

وی به سال ۳۸۲ هجری قمری درگذشت^[۱۱] و کتاب‌های «المواعظ و الزواجر»، «الحکم و الأمثال»، «التصحیف و راحة الأرواح» از آثار اوست^[۱۲].^[۱۳]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷

پانویس

↑ طرائف المقال، ج۱، ص۱۶۵، ش۸۴۶؛ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۳۶۹، ش۲۹۱۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۴۲۳، ش۳۶۴۱؛ قاموس الرجال، ج۳، ص۲۷۸، ش۱۹۳۶؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۱۲، ص۶۰؛ مستدرک الوسائل، ج۳، ص۱۶۵؛ اعیان الشیعه، ج۵، ص۱۴۵؛ الکنی والألقاب، ج۱، ص۱۸۲؛ تاریخ الاسلام، ج۲۷، ص۴۹؛ الأنساب، سمعانی، ج۹، ص۲۹۸؛ البدایة والنهایه، ج۱۱، ص۳۱۲؛ سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۳، ش۳۰۱؛ الکامل فی التاریخ، ج۹، ص١٣٧؛ وفیات الأعیان، ج۲، ص۸۳، ش۱۶۴؛ شذرات الذهب، ج۴، ص۴۳۰؛ ذکر اخبار اصبهان، ج۱، ص۲۷۲؛ خزانة الادب، ج۱، ص۲۰۴؛ الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۴۹؛ ج۲۰، ص۷۴؛ لسان المیزان، ج۲، ص۲۱۷، ش۹۵۷؛ کشف الظنون، ج۱، ص۶۷۵؛ ایضاح المکنون، ج۲، ص۳۳۲؛ هدیة العارفین، ج۱، ص۲۷۲؛ الأعلام، ج۴، ص۲۳۳؛ اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۲، ص۳۴۰؛ معجم المؤلفین، ج۳، ص۲۳۹.
↑ الأمالی، صدوق، ص۴۰ - ۴۱، ح۱۲.
↑ الأمالی، صدوق، ص۲، (ح۴)، ۳۲، (ح۱)، ۵۸، (ح۴)، ۲۲۸، (ح۱۰)، ۲۲۹، (ح۱۱)، ۳۸۶، (ح ۶) و ۶۱۹، (ح۶)؛ الخصال، ج۱، ص۱۳۳، (ح۱۴۴)، ۱۶۳، (ح۲۱۴)، ۲۰۱، (ح۱۵)، ۲۵۴، (ح۱۲۹)؛ ج۲، ص۴۴۶، (ح۴۶)، ۴۶۵، (ح۵)، ۵۰۰، (ح۱)؛ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۳۱۵، ح۱؛ ج۲، ص۱۷۶، ح۴؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۱۶۷، ح۲۳؛ الأمالی، صدوق، ص۶۱۸، ح۵؛ سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۳-۴۱۴، ش۳۰۱.
↑ الموسوعة الرجالیه، ج۵، ص۲۶۱، ۲۶۳، ۲۷۹ و ۲۸۲.
↑ سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۴، ش۳۰۱.
↑ الطرائف، ج۲، ص۴۱۷ و ۴۱۹.
معرفی راوی در مقدمه بحار الأنوار، ج۱، ص۵۹: العسکری: هو الحسن ابن عبدالله بن سعید أستاد الصدوق و
در معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۳۶۹، ش۲۹۱۴: الحسن بن عبدالله بن سعید العسکری: أبو أحمد من مشایخ الصدوق و
در مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۴۲۳، ش۳۶۴۱: الحسن بن عبدالله بن سعید بن الحسن بن إسماعیل بن حکیم العسکری، أبو أحمد: لم یذکروه. و هو من مشایخ الصدوق فی القرن الرابع و قد روی الصدوق عنه فی کتبه التوحید و الخصال و العیون و نقل عنه تفسیر الخطبة الشقشقیة و تفسیر خطبة الصدیقة فی فدک و غصب الخلافة. و له کتاب الزواجر و المواعظ و منه نسخة تاریخ کتابتها فی ذیالقعدة سنة ۴۷۳ و
در قاموس الرجال، ج۳، ص۲۷۸، ش۱۹۳۶: الحسن بن عبدالله بن سعید أبو أحمد العسکری نقل الصدوق فی علله و معانیه (فی البابین ۱۲۲ و ۲۲۰) تفسیر الخطبة الشقشقیة عنه و نقل فی ٢١٧ من المعانی تفسیر خطبة الصدیقة - صلوات الله علیها - فی فدک و غصب الخلافة عنه و روی عنه أیضاً فی المجلس ۶۱ من أمالیه رافعا نسبه هکذا الحسن بن عبدالله بن سعید بن الحسن بن إسماعیل بن حکیم العسکری و
در الجامع فی الرجال، ج۳، ص۱۸۳، ش۳۳۹۲: الرجل یروی عن جماعة کثیرة من الفریقین، روی عنه الصدوق أحادیث کثیرة فی کتبه و جلها فی المناقب و سئل عنه تفسیر لقد تقمصها أخوتیم کما عن معانی الأخبار.
↑ أعیان الشیعه، ج۵، ص۱۴۶.
صاحب بن عباد (م ۳۸۵) نامش ابوالقاسم اسماعیل بن عباد است و از وزیران آل بویه و در زمان شیخ صدوق (رحمه الله) زندگی می‌کرد. اشعارش که درباره مقام بلند امام رضا(ع) سروده بود جناب صدوق را واداشت تا به قلم دست برده و کتاب نفیس و ارزشمند عیون أخبار الرضا(ع) را بنگارد. جمله‌های او جایگاه صاحب بن عباد را نشان می‌دهد: وقع إلی قصیدتان من قصاید الصاحب الجلیل کافی الکفاة أبی القاسم إسماعیل بن عباد-أطال الله بقائه و أدام دولته و نعمائه و سلطانه- و أعلاه فی إهداء السلام إلی الرضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب(ع) فصنف هذا الکتاب لخزانته المعمورة ببقائه إذ لم أجد شیئا آثر عنده و أحسن موقعا لدیه من علوم أهل البیت(ع) لتعلقه بحبهم و استمساکه بولایتهم و اعتقاده بفرض طاعتهم و قوله بإمامتهم و إکرامه لذریتهم. (عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۳)
این کلمات نشانه امامیبودن صاحب بن عباد و باور عمیقش به مذهب تشیع است. صاحب که نامش اسماعیل است در زمان ریاستش با اشتیاق فراوان برای دیدار با ابواحمد عسکری و بهره بردن از دانش و ذوق ادبی و قریحه شعری او به شهر شوشتر و محل زندگی عسکری سفر می‌‌کند.
دو بیت از صاحب بن عباد:
لو شق قلبی لرأوا وسطه *** سطر بن قد خطا بلا کاتب
العدل و التوحید فی جانب *** و حب أهل البیت فی جانب
الأمالی، سید مرتضی، ج۱، ص۴۰۰.
↑ طرائف المقال، ج۱، ص۱۶۵، ش۸۴۶؛ الجامع فی الرجال، ج۳، ص۱۸۳، ش۳۳۹۲.
↑ الکامل فی التاریخ، ج۹، ص۱۳۷.
↑ معانی الأخبار، ص۳۶۲-۳۶۵.
↑ سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۵، ش۳۰۱؛ هدیة العارفین، ج۱، ص۲۷۲؛ شذرات الذهب، ج۴، ص۴۳۰؛ معجم الأدباء، ج۲، ص۹۱۱، ش۳۲۲.
↑ سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۳ - ۴۱۴، ش۳۰۱.
همچنین در تاریخ الاسلام، ج۲۷، ص۴۹-۵۰: الحسن بن عبدالله بن سعید، أبو أحمد العسکری الإمام الأدیب،...، قلت: أخبرنا بنسبه أبو علی بن الخلال، أنا جعفر، أنا السلفی، أنا أبو الحسین بن الطیوری، أنا أبو سعید الحسن بن علی السقطی بالبصرة، ثنا أبو أحمد الحسن بن عبدالله بن سعید بن إسماعیل بن زید بن حکیم العسکری إملاء سنة ثمانین وثلاثمائة بتستر. قال السلفی: فذکر مجالس من أمالیه هی عندی.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۱۳۸-۱۶۶.

[1] طرائف المقال، ج۱، ص۱۶۵، ش۸۴۶؛ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۳۶۹، ش۲۹۱۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۴۲۳، ش۳۶۴۱؛ قاموس الرجال، ج۳، ص۲۷۸، ش۱۹۳۶؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۱۲، ص۶۰؛ مستدرک الوسائل، ج۳، ص۱۶۵؛ اعیان الشیعه، ج۵، ص۱۴۵؛ الکنی والألقاب، ج۱، ص۱۸۲؛ تاریخ الاسلام، ج۲۷، ص۴۹؛ الأنساب، سمعانی، ج۹، ص۲۹۸؛ البدایة والنهایه، ج۱۱، ص۳۱۲؛ سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۳، ش۳۰۱؛ الکامل فی التاریخ، ج۹، ص١٣٧؛ وفیات الأعیان، ج۲، ص۸۳، ش۱۶۴؛ شذرات الذهب، ج۴، ص۴۳۰؛ ذکر اخبار اصبهان، ج۱، ص۲۷۲؛ خزانة الادب، ج۱، ص۲۰۴؛ الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۴۹؛ ج۲۰، ص۷۴؛ لسان المیزان، ج۲، ص۲۱۷، ش۹۵۷؛ کشف الظنون، ج۱، ص۶۷۵؛ ایضاح المکنون، ج۲، ص۳۳۲؛ هدیة العارفین، ج۱، ص۲۷۲؛ الأعلام، ج۴، ص۲۳۳؛ اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۲، ص۳۴۰؛ معجم المؤلفین، ج۳، ص۲۳۹.

[2] الأمالی، صدوق، ص۴۰ - ۴۱، ح۱۲.

[3] الأمالی، صدوق، ص۲، (ح۴)، ۳۲، (ح۱)، ۵۸، (ح۴)، ۲۲۸، (ح۱۰)، ۲۲۹، (ح۱۱)، ۳۸۶، (ح ۶) و ۶۱۹، (ح۶)؛ الخصال، ج۱، ص۱۳۳، (ح۱۴۴)، ۱۶۳، (ح۲۱۴)، ۲۰۱، (ح۱۵)، ۲۵۴، (ح۱۲۹)؛ ج۲، ص۴۴۶، (ح۴۶)، ۴۶۵، (ح۵)، ۵۰۰، (ح۱)؛ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۳۱۵، ح۱؛ ج۲، ص۱۷۶، ح۴؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۱۶۷، ح۲۳؛ الأمالی، صدوق، ص۶۱۸، ح۵؛ سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۳-۴۱۴، ش۳۰۱.

[4] الموسوعة الرجالیه، ج۵، ص۲۶۱، ۲۶۳، ۲۷۹ و ۲۸۲.

[5] سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۴، ش۳۰۱.

[6] الطرائف، ج۲، ص۴۱۷ و ۴۱۹.
معرفی راوی در مقدمه بحار الأنوار، ج۱، ص۵۹: العسکری: هو الحسن ابن عبدالله بن سعید أستاد الصدوق و
در معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۳۶۹، ش۲۹۱۴: الحسن بن عبدالله بن سعید العسکری: أبو أحمد من مشایخ الصدوق و
در مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۴۲۳، ش۳۶۴۱: الحسن بن عبدالله بن سعید بن الحسن بن إسماعیل بن حکیم العسکری، أبو أحمد: لم یذکروه. و هو من مشایخ الصدوق فی القرن الرابع و قد روی الصدوق عنه فی کتبه التوحید و الخصال و العیون و نقل عنه تفسیر الخطبة الشقشقیة و تفسیر خطبة الصدیقة فی فدک و غصب الخلافة. و له کتاب الزواجر و المواعظ و منه نسخة تاریخ کتابتها فی ذیالقعدة سنة ۴۷۳ و
در قاموس الرجال، ج۳، ص۲۷۸، ش۱۹۳۶: الحسن بن عبدالله بن سعید أبو أحمد العسکری نقل الصدوق فی علله و معانیه (فی البابین ۱۲۲ و ۲۲۰) تفسیر الخطبة الشقشقیة عنه و نقل فی ٢١٧ من المعانی تفسیر خطبة الصدیقة - صلوات الله علیها - فی فدک و غصب الخلافة عنه و روی عنه أیضاً فی المجلس ۶۱ من أمالیه رافعا نسبه هکذا الحسن بن عبدالله بن سعید بن الحسن بن إسماعیل بن حکیم العسکری و
در الجامع فی الرجال، ج۳، ص۱۸۳، ش۳۳۹۲: الرجل یروی عن جماعة کثیرة من الفریقین، روی عنه الصدوق أحادیث کثیرة فی کتبه و جلها فی المناقب و سئل عنه تفسیر لقد تقمصها أخوتیم کما عن معانی الأخبار.

[7] أعیان الشیعه، ج۵، ص۱۴۶.
صاحب بن عباد (م ۳۸۵) نامش ابوالقاسم اسماعیل بن عباد است و از وزیران آل بویه و در زمان شیخ صدوق (رحمه الله) زندگی می‌کرد. اشعارش که درباره مقام بلند امام رضا(ع) سروده بود جناب صدوق را واداشت تا به قلم دست برده و کتاب نفیس و ارزشمند عیون أخبار الرضا(ع) را بنگارد. جمله‌های او جایگاه صاحب بن عباد را نشان می‌دهد: وقع إلی قصیدتان من قصاید الصاحب الجلیل کافی الکفاة أبی القاسم إسماعیل بن عباد-أطال الله بقائه و أدام دولته و نعمائه و سلطانه- و أعلاه فی إهداء السلام إلی الرضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب(ع) فصنف هذا الکتاب لخزانته المعمورة ببقائه إذ لم أجد شیئا آثر عنده و أحسن موقعا لدیه من علوم أهل البیت(ع) لتعلقه بحبهم و استمساکه بولایتهم و اعتقاده بفرض طاعتهم و قوله بإمامتهم و إکرامه لذریتهم. (عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۳)
این کلمات نشانه امامیبودن صاحب بن عباد و باور عمیقش به مذهب تشیع است. صاحب که نامش اسماعیل است در زمان ریاستش با اشتیاق فراوان برای دیدار با ابواحمد عسکری و بهره بردن از دانش و ذوق ادبی و قریحه شعری او به شهر شوشتر و محل زندگی عسکری سفر می‌‌کند.
دو بیت از صاحب بن عباد:
لو شق قلبی لرأوا وسطه *** سطر بن قد خطا بلا کاتب
العدل و التوحید فی جانب *** و حب أهل البیت فی جانب
الأمالی، سید مرتضی، ج۱، ص۴۰۰.

[8] طرائف المقال، ج۱، ص۱۶۵، ش۸۴۶؛ الجامع فی الرجال، ج۳، ص۱۸۳، ش۳۳۹۲.

[9] الکامل فی التاریخ، ج۹، ص۱۳۷.

[10] معانی الأخبار، ص۳۶۲-۳۶۵.

[11] سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۵، ش۳۰۱؛ هدیة العارفین، ج۱، ص۲۷۲؛ شذرات الذهب، ج۴، ص۴۳۰؛ معجم الأدباء، ج۲، ص۹۱۱، ش۳۲۲.

[12] سیر اعلام النبلاء، ج۱۶، ص۴۱۳ - ۴۱۴، ش۳۰۱.
همچنین در تاریخ الاسلام، ج۲۷، ص۴۹-۵۰: الحسن بن عبدالله بن سعید، أبو أحمد العسکری الإمام الأدیب،...، قلت: أخبرنا بنسبه أبو علی بن الخلال، أنا جعفر، أنا السلفی، أنا أبو الحسین بن الطیوری، أنا أبو سعید الحسن بن علی السقطی بالبصرة، ثنا أبو أحمد الحسن بن عبدالله بن سعید بن إسماعیل بن زید بن حکیم العسکری إملاء سنة ثمانین وثلاثمائة بتستر. قال السلفی: فذکر مجالس من أمالیه هی عندی.

[13] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۱۳۸-۱۶۶.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]