ثابت بن عبید بنانی انصاری در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث ثابت بن عبید بنانی انصاری است. ثابت بن عبید بنانی انصاری از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: ثابت بن عبید بنانی انصاری در تراجم و رجال - ثابت بن عبید بنانی انصاری در حدیث - ثابت بن عبید بنانی انصاری در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
نسبت بنانی او، از انتساب ثابت به بنی بُنانه از تیرههای بنی سعد بن لؤی قریش حکایت دارد[۱]. شیخ طوسی از او در باب «من روی عن امیرالمؤمنین(ع)» یاد کرده، کنیهاش را «ابوفضاله» عنوان کرده است[۲]. وی در ادامه، با بیان این مطلب که وی از بدریان است، از همراهی او با علی(ع) در جنگ صفین خبر داده، او را از شهدای این جنگ بزرگ شمرده است[۳]. نام و نسب این صحابی بزرگوار در منابع شیعی، «ثابت البنانی» عنوان شده[۴]، این در حالی است که در منابع اهل سنت، صحابیای با این نام و نسب با شرح حالی که برشمرده شده یافت نشد. لکن در برخی از این منابع، از فردی به نام «ثابت بن عبید انصاری» نام برده شده[۵] که ترجمه کاملاً مشابهی با عنوان مورد بحث -یعنی ثابت البنانی- دارد. مشابهت بسیار این دو ترجمه، تقویتکننده این گمان است که این دو شخصیت در واقع یک نفرند. اما آنچه باعث ضعف این گمان است، نسبت «بُنانی» یکی از آنها و نسبت «انصاری» آن دیگری است. «بنانی» -همانگونه که گفته شد- از قریش و از تیرههای بنی سعد بن لؤیاند[۶]؛ حال آنکه ثابت بن عبید انصاری به «انصار» -از شاخههای بزرگ قبیله بزرگ ازد- منتسب است. از سوی دیگر، هیچ یک از منابعی که از «ثابت بن عبید انصاری» سخن به میان آوردهاند، کنیه او را «ابوفضاله» ذکر نکردهاند. بر این اساس، این که احتمال که دو عنوان «ثابت بنانی» و «ثابت بن عبید انصاری»،علیرغم مشابهتهای بسیار، در واقع دو نفر باشند، دور از ذهن نمینماید.
در برخی منابع، از یکی بودن شخصیت «ثابت بنانی» و «ابوفضاله انصاری» خبر داده شده[۷] و با اشاره به این که ابوفضاله انصاری از شرکتکنندگان در جنگ بدر و از شهدای جنگ صفین بوده است[۸]، شخصیت او را بعینه، همان شخصیت «ثابت بنانی» معرفی کردهاند[۹]. لیکن در این گفته -همانگونه که قائل محترم این قول هم بدان اشاره کرده است-[۱۰]، اما و اگرهایی وجود دارد، که نسبت متفاوت «انصاری» و «بنانی» از جمله آن است. از اینرو، به طور قطع نمیتوان رأی به اتحاد این دو شخصیت داد.
لازم به ذکر است که یکی دانستن «ثابت بن اسلم بنانی» و «ثابت بنانی» که در برخی منابع بدان پرداخته شده است[۱۱] نیز، تصور غلطی است که جای سؤال دارد.؛ چراکه اولاً: «ثابت بن اسلم بنانی» از تابعین بوده نه از اصحاب[۱۲]. در ثانی، «ابومحمد ثابت بن اسلم بنانی» از یاران امام سجاد(ع) بود[۱۳] که پس از سال ۱۲۰ هجری درگذشت[۱۴]؛ حال آنکه «ثابت بنانی» -همانگونه که پیشتر گفتیم- از یاران امیرالمؤمنین علی(ع) بود که در سال ۳۷ هجری در صفین به شهادت رسید[۱۵]. بنا بر این شکی نیست که ثابت بنانی با ثابت بن اسلم بنانی مذکور، متفاوت است[۱۶].[۱۷]
ابوفضاله
در برخی منابع آمده که نام او دانسته نیست. وی از شرکت کنندگان در بدر است[۱۸]. فضالة بن ابیفضاله میگوید: با پدرم در یَنبع[۱۹] به عیادت علی بن ابی طالب (ع) رفتیم که بیمار بود. پدرم فضاله به او گفت: چه چیزی سبب شده است در اینجا بمانی؟ اگر اجلت برسد، در اینجا کسی جز اعراب جهینه نیست. به مدینه برو که در آنجا یارانت متولی امور تو میشوند و بر تو نماز میخوانند. حضرت فرمود: "من از این بیماری نمیمیرم، رسول خدا (ص) وعده داد که امارت مییابم، سپس ریشم از خون سرم خضاب میگردد"[۲۰]. در برخی منابع آمده، بیماری امام علی (ع) در کوفه بود و ابوفضاله در کوفه برای عیادت خدمت او رسید[۲۱]، اما از روایت پیشین که فرمود: رسول خدا (ص) وعده امارت داد، برمیآید که این دیدار در کوفه و زمان فرمانروایی آن حضرت نبوده است؛ چنانکه برخی تصریح کردهاند امام علی (ع) در ینبع مریض شده است[۲۲]. برخی او را از شهود امام علی (ع) در مناشدهای دانستهاند که برای اثبات جانشینی خود در غدیر خم، در رحبه کوفه انجام داد[۲۳]. ابوفضاله در جنگ صفین در رکاب امام علی (ع) به شهادت رسید[۲۴]. وی از امام علی (ع) روایت دارد[۲۵][۲۶]
ثابت بن عبید انصاری
به گفته ابن عبدالبر[۲۷] او در بدر با رسول خدا (ص) و در صفین کنار امیرمؤمنان علی (ع) بود و در همین نبرد به شهادت رسید. این «ثابت» غیر از ثابت بن عبید انصاری تابعی، مولای زید بن ثابت است[۲۸].[۲۹]
جستارهای وابسته
- فضالة بن ابیفضاله کوفی (فرزند)
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۱۷۵؛ سمعانی، الانساب، ج۲، ص۳۳۰..
- ↑ شیخ طوسی، رجال، ص۵۹..
- ↑ شیخ طوسی، رجال، ص۵۹؛ نیز ر.ک: علامه حلی، خلاصة الاقوال، ص۸۵؛ ابن داود، رجال، ص۵۹.
- ↑ شیخ طوسی، رجال، ص۵۹؛ ابن داود، رجال، ص۵۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۲۸۹.
- ↑ ابن عبد البر، الاستیعاب، ج۱، ص۲۰۴؛ ابن اثیر، اسد الغابه، ج۱، ص۲۷۳؛ ابن حجر، الاصابه، ج۱، ص۵۰۸.
- ↑ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۱۷۵؛ سمعانی، الانساب، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ ر.ک: محسن امین، اعیان الشیعه، ج۴، ص۸.
- ↑ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۷۲۹؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۵، ص۲۴۷. نیز ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۳۵۱.
- ↑ محسن امین، اعیان الشیعه، ج۴، ص۸.
- ↑ محسن امین، اعیان الشیعه، ج۴، ص۸.
- ↑ ر.ک: محسن امین، اعیان الشیعه، ج۴، ص۸.
- ↑ محسن امین، اعیان الشیعه، ج۴، ص۸. نیز ر.ک: شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۱؛ ابن ماکولا، اکمال الکمال، ج۱، ص۴۳۹.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۱
- ↑ ابن حبان، الثقات، ج۴، ص۸۹.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ص۵۹.
- ↑ جهت مطالعه بیشتر ر.ک: محسن امین، اعیان الشیعه، ج۴، ص۸.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ احمد بن حنبل، ج۱، ص۱۰۲؛ ابونعیم، معرفة الصحابه، ج۶، ص۲۹۸۵؛ ابن ابی حاتم، ج۷، ص۷۷؛ ابن حجر، ج۷، ص۲۶۷.
- ↑ دهی در طرف راست رضوی برای مسافری که از مدینه به دریا میرود، که به بن حسن بن علی بن ابی طالب (ع) متعلق بوده و چشمههای آب شیرین دارد؛ ر. ک: یاقوت حموی، ج۵، ص۴۵۰.
- ↑ ابن ابی عاصم، ج۱، ص۱۴۵؛ احمد بن حنبل، ج۱، ص۱۰۲؛ ابن عبدالبر، ج۴، ص۲۹۲؛ ابن حبان، ج۵، ص۲۹۶.
- ↑ علی بن یوسف حلی، ص۲۳۷؛ مجلسی، ج۴۲، ص۱۹۵.
- ↑ ابن عساکر، ج۴۲، ص۵۴۸؛ ابن اثیر، ج۵، ص۲۷۳؛ ابونعیم، ذکر اخبار، ج۲، ص۲۱۲؛ حسکانی، ج۲، ص۴۳۷.
- ↑ ابن اثیر، ج۳، ص۳۰۷ و ج۵، ص۲۰۵.
- ↑ بخاری، التاریخ الصغیر، ج۱، ص۱۰۴؛ احمد بن حنبل، ج۱، ص۱۰۲؛ ابن ابی عاصم، ج۱، ص۱۴۵؛ ابن ابی حاتم، ج۹، ص۴۲۵؛ ذهبی، ج۲، ص۱۹۳.
- ↑ بخاری، التاریخ الکبیر، ج۷، ص۱۲۵.
- ↑ محمدی، رمضان، مقاله «ابوفضاله انصاری»، دانشنامه سیره نبوی ج۱، ص:۴۷۰.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۲۷۹ و از او ابن اثیر، اسد الغابه، ج۱، ص۴۴۸؛ ابن حجر، الاصابه، ج۱، ص۵۰۸.
- ↑ ر. ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۱، ج۵، ص۶ و ج۶، ص۲۹۸.
- ↑ حسینیان مقدم، حسین، مقاله «ثابت بن عبید انصاری»، دانشنامه سیره نبوی ج۲، ص: ۳۰۰.