ربیعة بن حارث بن عبدالمطلب در تاریخ اسلامی

مقدمه

کنیه‌اش ابواروی^[۱] و برادر تنی «نوفل» و «ابوسفیان» و دو سال بزرگتر از عمویش «عباس» است^[۲]. مادرش «عزه بنت قیس بن طریف»^[۳] و همسرش «ام‌حکم بنت زبیر» است^[۴]. ربیعه قبل از اسلام، تاجر^[۵] و شریک تجاری عثمان بن عفان بود^[۶] و احتمالاً در ایام غزوه بدر برای تجارت در شام حضور داشت و به هنگام بیرون رفتن مشرکان قریش از مکه برای جنگ بدر همراه آنان نبود^[۷].

برخی فرزندان ربیعه به جهت سابقه همکاری تجاری عثمان و ربیعه در جاهلیت از عطایای عثمان در ایام خلافت او بهره‌مند شدند^[۸]. تاریخ دقیق مسلمان شدن ربیعه معلوم نیست، ذهبی^[۹]، او را از مسلمانان فتح مکه دانسته است، اما بر پایه برخی گزارش‌های تاریخی او اسلام خود را حدود سال پنجم از هجرت آشکار کرده است. ابن سعد^[۱۰] می‌‌گوید: در ایام جنگ خندق، عباس بن عبدالمطلب و نوفل برای هجرت به حضور رسول خدا(ص) حرکت کردند و ربیعه آن دو را تا منطقه ابواء بدرقه کرد، اما همین که بعد از بدرقه خواست به مکه برگردد، آن دو از ربیعه خواستند تا خانه شرک را ترک و نزد رسول خدا(ص) که در این زمان نیرومند و یاران آن حضرت فزون گشته بود، هجرت کند. ربیعه همراه آنان به مدینه رفت و در محله بنی‌حدیله برای خود خانه ساخت^[۱۱]. او پس از هجرت به مدینه در جنگ‌های آن حضرت حضور داشت و ظاهراً نخستین غزوه‌ای که شرکت کرد، غزوه خییر است که رسول خدا(ص) برای او سالانه صد خروار از محصول خیبر را مقرر کرد^[۱۲]. او پس از خیبر در فتح مکه و جنگ حنین و طائف همراه رسول خدا(ص) بود و روز حنین همراه تعداد اندکی پایداری کرد^[۱۳].

ربیعه و عباس از رسول خدا(ص) خواستند تا فرزندانشان را به سرپرستی جمع‌آوری زکات بگمارد تا از این طریق مانند برخی دیگر سودی به ایشان برسد. رسول خدا(ص) به آنان فرمود: زکات و صدقه شایسته محمد و خاندان او نیست، بلکه صدقه مانند پلیدی‌ها و چرک‌های دست مردم است که آن را می‌‌شویند، اما فضل بن عباس و عبدالمطلب بن ربیعه را زن داد و کابین زنان آن دو را از خمس پرداخت^[۱۴]. ربیعه به روزگار حکومت خلیفه دوم و پس از مرگ دو برادرش نوفل و ابوسفیان در مدینه درگذشت^[۱۵]. تاریخ درگذشت او را بیشتر به سال ۲۳ آورده‌اند^[۱۶]. فرزندانی از او باقی ماندند که نامشان چنین است: «محمد»، «عبدالله»، «عباس»، «حارث»، «امیة»، «عبدشمس» و «عبدالمطلب» و نیز «اروی» یا هند بزرگ و هند کوچک که مادر ایشان ام‌حکیم بنت زبیر بن عبدالمطلب است و اروی کوچک که مادرش کنیزی بوده است و نیز بچه‌ای به نام «آدم» بود که دوران شیرخواری و کودکی خود را میان قبیله هذیل سپری می‌کرد و در جنگ میان بنی‌لیث با هذیل، سنگی به آن کودک که جلوی خیمه‌ها بود خورد و کشته شد^[۱۷]. آدم از فرزندان ربیعه همان کسی است که رسول خدا(ص) روز فتح مکه فرمود: همانا تمام خون‌های دوره جاهلی زیر پاست و نخستین خونی که از بهای آن صرف نظر می‌‌شود، خون پسر ربیعة بن حارث بن عبدالمطلب است^[۱۸]. البته در نام فرزند ربیعه که در قبیله هذیل کشته شد اختلاف است. به نقل ابن سعد^[۱۹]، هشام بن محمد بن سائب می‌گوید: پدرم و بنی‌هاشم نام این کودک را در کتاب خود نیاورده‌اند، بلکه همین اندازه گفته‌اند که پسرک کوچکی بود و نام او ثبت نشده است و خیال می‌‌کنیم کسانی که نام او را آدم نوشته‌اند در کتاب‌ها خوانده‌اند که پیامبر(ص) فرموده است: دم (خون) پسر ربیعه (دم ابن‌ربیعه) را رها می‌‌کنم و «آ» به اول «دم» افزوده‌اند و پنداشته‌اند «آدم بن ربیعه» صحیح است. ذهبی^[۲۰] می‌گوید: نام فرزند ربیعه به جهت سن کم او حفظ نشده است. ابن عبدالبر^[۲۱] می‌گوید: حماد بن سلمه نام او را از ایاس به آدم تصحیف کرده است. نام‌های دیگری مانند حارث، تمام، عامر نیز برای فرزند ربیعه ذکر شده است^[۲۲]. ربیعه از رسول خدا(ص) روایت نقل کرده است. فرزندش عبدالمطلب از او روایت دارد^[۲۳]. از روایات او درباره ماهیت صدقه و ذکر خواندن در نماز و اوراد رکوع و سجود است^[۲۴]. همچنین ربیعه می‌گوید: به رسول خدا(ص) خبر رسید که قریش به نسب او طعن می‌‌زنند، آن حضرت ناراحت شد و فرمود: ای مردم، خداوند روزی که مخلوقات و خلق را آفرید، ایشان را به دو گروه تقسیم کرد و مرا در گروه بهتر جای داد^[۲۵]. وی لباس و موهای بلندی داشته است که رسول خدا(ص) درباره او فرمود: «نِعمَ الرَّجل ربیعة لو قَصّر شَعْرَهُ و شَمَّرَ ثوبَهُ؛ ربیعه چه مرد نیکویی است، اگر موی خود را کوتاه کند و دامن به کمر درآورد»^[۲۶]. برخی اشعاری را که بعد از سقیفه در دفاع از امام علی(ع) سروده شد به وی نسبت داده‌اند^[۲۷].^[۲۸]

جستارهای وابسته

منابع

محمدی، رمضان، مقاله «ربيعة بن حارث بن عبدالمطلب هاشمی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۹؛ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ج۱، ص۲۵۷.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۵؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۸۴.
↑ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۸۵؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۵۹.
↑ ابن حبیب، المحبر، ص۶۴؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۲۰.
↑ ابن کثیر، البدایه النهایه، ج۵، ص۷۲؛ شامی، سبل الهدی والرشاد، ج۵، ص۲۹۳.
↑ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۵۹؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ۳۸۴.
↑ طبری، تاریخ، ج۱۱، ص۵۲۸.
↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۱۵۱؛ طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۰۴.
↑ ذهبی، تاریخ، ج۲، ص۲۸۷.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۸۴.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶؛ بیهقی، ج۵، ص۱۲۷.
↑ احمد بن حنبل، المسند، ج۴، ص۱۶۶؛ واقدی، المغازی، ج۲، ص۶۹۶؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۵، ص۳۷۹.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶؛ خلیفة بن خیاط، تاریخ، ص۸۷.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۹؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۸۴.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۵؛ بلاذری، الانساب الاشراف، ج۱۱، ص۲۵۰؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۲۷.
↑ ابن هشام، السیره النبویه، ج۴، ص۲۵۱؛ واقدی، المغازی، ج۳، ص۱۱۱۱؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۲، ص۱۱۲ و ص۱۱۸.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۵.
↑ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ج۱، ص۲۵۹.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۹ و به تبع او ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۵۹.
↑ ر.ک: مدخل ادم بن ربیعه.
↑ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۵۹.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۹.
↑ بیهقی، دلائل النبوه، ج۱، ص۱۶۸.
↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۲۷.
↑ بنگرید: امینی، الغدیر، ج۳، ص۳۲۹ و ج۷، ص۳۷۹.
↑ محمدی، رمضان، مقاله «ربيعة بن حارث بن عبدالمطلب هاشمی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۲۲-۳۲۳.

[1] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۹؛ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ج۱، ص۲۵۷.

[2] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۵؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۸۴.

[3] ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۸۵؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۵۹.

[4] ابن حبیب، المحبر، ص۶۴؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۲۰.

[5] ابن کثیر، البدایه النهایه، ج۵، ص۷۲؛ شامی، سبل الهدی والرشاد، ج۵، ص۲۹۳.

[6] ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۵۹؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ۳۸۴.

[7] طبری، تاریخ، ج۱۱، ص۵۲۸.

[8] بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۱۵۱؛ طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۰۴.

[9] ذهبی، تاریخ، ج۲، ص۲۸۷.

[10] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶.

[11] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶.

[12] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۸۴.

[13] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶؛ بیهقی، ج۵، ص۱۲۷.

[14] احمد بن حنبل، المسند، ج۴، ص۱۶۶؛ واقدی، المغازی، ج۲، ص۶۹۶؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۵، ص۳۷۹.

[15] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۶؛ خلیفة بن خیاط، تاریخ، ص۸۷.

[16] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۹؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۸۴.

[17] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۵؛ بلاذری، الانساب الاشراف، ج۱۱، ص۲۵۰؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۲۷.

[18] ابن هشام، السیره النبویه، ج۴، ص۲۵۱؛ واقدی، المغازی، ج۳، ص۱۱۱۱؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۲، ص۱۱۲ و ص۱۱۸.

[19] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۳۵.

[20] ذهبی، سیر اعلام النبلا، ج۱، ص۲۵۹.

[21] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۹ و به تبع او ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۵۹.

[22] ر.ک: مدخل ادم بن ربیعه.

[23] ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۵۹.

[24] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۹.

[25] بیهقی، دلائل النبوه، ج۱، ص۱۶۸.

[26] ابن قتیبه، المعارف، ص۱۲۷.

[27] بنگرید: امینی، الغدیر، ج۳، ص۳۲۹ و ج۷، ص۳۷۹.

[28] محمدی، رمضان، مقاله «ربيعة بن حارث بن عبدالمطلب هاشمی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۲۲-۳۲۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]