رقیه بنت علی بن ابی‌طالب

آشنایی اجمالی

رقیه مکنی به ام‌کلثوم صغری است. مادرش صهباء مکنی به ام‌حبیب دختر ربیعه تغلبیه است. وی از زنان دانشمند و شجاع عصر خود بود که در خاندان عصمت و طهارت(ع) رشد کرده بود. او معارف دینی را از پدر و برادران بزرگوار خود آموخت. رقیه با پسرعمویش مسلم بن عقیل، سفیر امام حسین(ع) در کوفه و از مشاهیر تابعین و بزرگان و اشراف بنی‌هاشم ازدواج کرد و سه پسر به نام‌های عبدالله، علی و محمد و دختری به نام حمیده از او متولد شد^[۱].

حضور در کربلا و اسارت

رقیه به همراه فرزندان و سایر برادران خود از مدینه تا کربلا از ملتزمان رکاب امام حسین(ع) بودند. دو فرزندش عبدالله و محمد در رکاب دایی بزرگوار خود به شهادت رسیدند^[۲]. عبدالله و محمد از جوانان جنگجو و دلیر بنی‌هاشم بودند که در کربلا سیزده و چهارده سال سن داشتند^[۳].

رقیه همراه دیگر اسرا به کوفه و شام و سپس به مدینه بازگشت. طیفوری در کتاب بلاغات النساء خطبه‌ای ذکر نموده که ام‌کلثوم صغری در کوفه ایراد نمود و با خطبه حضرت زینب(س) که سید بن طاووس در اللهوف ثبت نموده است اختلاف دارد. سید بن طاووس نیز خطبه مستقل دومی را ذکر نموده و تصریح می‌کند که ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین با صدای گریه‌آلود بر مردم کوفه خواند: «يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ سَوْأَةً لَكُمْ مَا لَكُمْ خَذَلْتُمْ حُسَيْناً وَ قَتَلْتُمُوهُ وَ انْتَهَبْتُمْ أَمْوَالَهُ وَ وَرِثْتُمُوهُ وَ سَبَيْتُمْ نِسَاءَهُ وَ نَكَبْتُمُوهُ فَتَبّاً لَكُمْ وَ سُحْقاً وَيْلَكُمْ أَ تَدْرُونَ أَيَّ دَوَاهٍ دَهَتْكُمْ وَ أَيَّ وِزْرٍ عَلَى ظُهُورِكُمْ حَمَلْتُمْ وَ أَيَّ دِمَاءٍ سَفَكْتُمُوهَا وَ أَيَّ كَرِيمَةٍ أَصَبْتُمُوهَا وَ أَيَّ صِبْيَةٍ سَلَبْتُمُوهَا وَ أَيَّ أَمْوَالٍ انْتَهَبْتُمُوهَا قَتَلْتُمْ خَيْرَ رِجَالاتٍ بَعْدَ النَّبِيِّ(ص) وَ نُزِعَتِ الرَّحْمَةُ مِنْ قُلُوبِكُمْ أَلَا حِزْبُ اللَّهِ هُمُ الْفَائِزُونَ وَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخاسِرُونَ»؛ «ای اهل کوفه! بدا به حالتان، چه شد شما را که از یاری برادرم حسین(ع) دست شستید و او را کشتید و دست به تاراج اموالش گشوده، آنها را به ارث بردید و زنانش را اسیر کرده به مصیبتش کشاندید، نابود باشید. وای بر شما چه جنایاتی را مرتکب شده، چه گناهی را بر دوش خود بار کرده، چه خون‌ها ریخته، چه زنان مکرّمه را خرد کرده و اسیر نموده، چه جامگانی را از دختران به یغما بردید و چه اموالی را به غارت بردید؟ بهترین مردان بعد از پیامبر را کشتید. رحمت از دل‌هایتان رخت بربسته است، هان، حزب خدا غالب و حزب شیطان زیانکارند». سپس اشعاری خواند: قَتَلْتُمْ أَخِي صَبْراً فَوَيْلٌ لِأُمِّكُمْ *** سَتُجْزَوْنَ نَاراً حَرُّهَا يَتَوَقَّدُ سَفَكْتُمْ دِمَاءً حَرَّمَ اللَّهُ سَفْكَهَا *** وَ حَرَّمَهَا الْقُرْآنُ ثُمَّ مُحَمَّدٌ أَلَا فَابْشِرُوا بِالنَّارِ إِنَّكُمُ غَداً *** لَفِي سَقَرٍ حَقّاً يَقِيناً تُخَلَّدُوا وَ إِنِّي لَأَبْكِي فِي حَيَاتِي عَلَى أَخِي *** عَلَى خَيْرِ مَنْ بَعْدَ النَّبِيِّ سَيُولَدُ بِدَمْعٍ غَزِيرٍ مُسْتَهَلٍّ مُكَفْكَفٍ *** عَلَى الْخَدِّ مِنِّي ذَائِباً لَيْسَ يَجْمُدُ برادرم را گرفتید و کشتید وای بر مادرتان، زودا به آتشی کیفر داده شوید که حرارتش شعله گیرد. خون‌هایی را ریختید که خدا و قرآن و محمد ریختن آن را حرام کردند. الا! در فردای قیامت در قعر جهنم به شعله‌های بالنده بشارتتان باد. و من هماره در زندگی‌ام بر برادرم می‌گریم، بر کسی که بهتر از همه بعد از پیامبر اکرم(ص) بود. اشک جوشان چون باران که همواره بر گونه‌ای جاری است و خشکی نگیرد. راوی گوید: بعد از این سخنان ضجه مردم با بانگ گریه بلند شد، زنان موی پریشان کرده خاک بر سر ریخته، چهره‌ها را خراشیده، تپانچه بر گونه‌ها زده و ناله‌ها را به واویلا برداشتند، مردان نیز سخت گریسته، ریش خود را می‌کندند و چنان آن روز جمعیتی گریان از زن و مرد دیده نشد^[۴].

وفات

درباره سال وفات و محل دفن وی گزارشی در منابع تاریخی وجود ندارد. اگر مدفون قریه راویه شام ام‌کلثوم باشد چنان‌که به حسب نقل ابن‌جبیر و یاقوت حموی و ابن‌عساکر روشن است، پس باید ام‌کلثوم صغری همسر مسلم بن عقیل باشد که بعد از درگذشت زینب(س) و شهادت مسلم بن عقیل با عبدالله بن جعفر طیار ازدواج کرد. در این صورت آمدن او به شام و درگذشتش در قریه راویه هرچند امکان دارد، ولی عادتاً این مسأله بعید است. البته اگر نسبت قبر به ام‌کلثوم درست باشد. چنانچه گفته شد ما سندی در دست نداریم که صحت آن را برساند. هرچند دلیل بر نادرستی آن نیز پیدا نیست^[۵].^[۶]

جستارهای وابسته

منابع

پانویس

↑ المعارف، ص۲۰۴؛ انساب الاشراف، ج۲، ص۳۲۸؛ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۳۹۷؛ مقتل امیرالمؤمنین ص۱۴۷؛ اعلام النساء المؤمنات، ص۲۳۶.
↑ ر.ک: المعارف، ص۲۰۴؛ انساب الاشراف، ج۲، ص۳۲۸؛ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۳۹۷؛ ک: کتاب نسب قریش، ص۴۵؛ المحبر، ص۵۶؛ تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۴۵؛ المعارف، ص۲۰۴؛ تاریخ طبری، ج۵، ص۴۶۸؛ مقاتل الطالبیین، ص۹۲؛ رجال طوسی، ص۸۰؛ شرح الاخبار، ص۱۹۵؛ لباب الانساب والالقاب و الاعقاب، ج۱، ص۳۳۹.
↑ ر.ک: مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۷، ص۱۸۷؛ لباب الانساب والالقاب والاعقاب، ج۱، ص۴۰۲؛ تنقیح المقال، ص۲۰۲.
↑ ر.ک: اللهوف، ص۱۵۴-۱۵۶.
↑ أعیان الشیعه، ج۷، ص۱۴۰-۱۴۱.
↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۹۹ ـ ۱۰۱؛ مزینانی، محمد صادق، نقش زنان در حماسه عاشورا، ص۲۱۷-۲۱۸.

[1] المعارف، ص۲۰۴؛ انساب الاشراف، ج۲، ص۳۲۸؛ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۳۹۷؛ مقتل امیرالمؤمنین ص۱۴۷؛ اعلام النساء المؤمنات، ص۲۳۶.

[2] ر.ک: المعارف، ص۲۰۴؛ انساب الاشراف، ج۲، ص۳۲۸؛ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۳۹۷؛ ک: کتاب نسب قریش، ص۴۵؛ المحبر، ص۵۶؛ تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۴۵؛ المعارف، ص۲۰۴؛ تاریخ طبری، ج۵، ص۴۶۸؛ مقاتل الطالبیین، ص۹۲؛ رجال طوسی، ص۸۰؛ شرح الاخبار، ص۱۹۵؛ لباب الانساب والالقاب و الاعقاب، ج۱، ص۳۳۹.

[3] ر.ک: مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۷، ص۱۸۷؛ لباب الانساب والالقاب والاعقاب، ج۱، ص۴۰۲؛ تنقیح المقال، ص۲۰۲.

[4] ر.ک: اللهوف، ص۱۵۴-۱۵۶.

[5] أعیان الشیعه، ج۷، ص۱۴۰-۱۴۱.

[6] محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۹۹ ـ ۱۰۱؛ مزینانی، محمد صادق، نقش زنان در حماسه عاشورا، ص۲۱۷-۲۱۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]