زاهر بن اسود بن حجاج اسلمی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث صحابه است. زاهر بن اسود بن حجاج اسلمی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: زاهر بن اسود بن حجاج اسلمی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد| زاهر بن اسود بن حجاج اسلمی | |
|---|---|
| مشهور به زاهر غلام عمرو بن حمق خزاعی | |
 آرامگاه شهدای کربلا | |
| نام کامل | زاهر بن اسود بن حجاج اسلمی |
| جنسیت | مرد |
| از قبیله | بنی اسلم بن افصی از خزاعه |
| محل زندگی | کوفه |
| محل شهادت | کربلا |
| محل آرامگاه | کربلا |
| از اصحاب | |
| حضور در جنگ | واقعه کربلا |
آشنایی اجمالی
زاهر بن اسود بن حجاج بن قیس اسلمی، از قبیله بنی اسلم بن افصی، از قبایل خزاعی[۱] و کنیهاش «ابومجزأة» است[۲]. ابن سعد شرح حال او را در دو جا آورده است: نخست، در شمار صحابهای که پیش از فتح مکه مسلمان شدند[۳] و بار دیگر در شمار صحابه ساکن کوفه[۴]. چنانکه ابن حجر[۵]، شرح حال او را در قسم اول الاصابه (صحابه) آورده است. کتابهای رجال شیعه نیز وی را از جمله صحابه رسول خدا(ص) دانستهاند[۶].
زاهر در صلح حدیبیه شرکت کرد و از جمله بیعتکنندگان با رسول خدا(ص) بود. بدین منظور از وی در منابع با نام «من اصحاب الشجره» یاد میشود[۷]. وی همچنین در جنگ خیبر حضور داشت[۸] و روایتی که او از رسول خدا(ص) درباره نهی از خوردن گوشت خر نقل میکند، مربوط به حضور وی در همین نبرد است. وی میگوید زیر دیگهایی که از گوشت خر بار گذاشته شده بود را روشن میکرد که جارچی رسول خدا(ص) آنان را از خوردن آن گوشت منع کرد[۹]. زاهر بن اسود که بعدها ساکن کوفه شد و در شمار کوفیان درآمد[۱۰]، راوی حدیث دیگری از رسول خدا(ص) درباره سفارش آن حضرت به روزه عاشوراست[۱۱]. فرزند وی «مجزأة» که از شریفان کوفه بود، راوی روایت اوست و به نقل مسلم[۱۲] و دیگران[۱۳]، وی تنها کسی است که از زاهر روایت میکند.
ابن اسحاق[۱۴] و واقدی[۱۵]، وی را از یاران عمرو بن حمق خزاعی دانستهاند. گفته شده این همراهی زمانی بود که عمرو بن حمق در مصر حضور داشت. سید محسن امین[۱۶] از همراهی وی با عمرو بن حمق چنین استنباط کرده که وی شیعه بوده و به همین جهت، شرح حال او را در اعیان الشیعه آورده است. در این مورد با دو دسته از گزارشها روبهرو هستیم؛ دستهای از گزارشها ذیل عنوان «زاهر بن اسود اسلمی» درج میشوند که در کتابهای رجال شیعه از او با عنوان «زاهر الاسلمی» یاد شده و صحابهنویسان سنی نیز به وی عنوانی اختصاص دادهاند. دستهای دیگر از گزارشها ذیل عنوان «زاهر، مولی عمرو بن حمق» درج شدهاند که در کتابهای رجالی شیعه بیشتر مورد توجه قرار گرفتهاند[۱۷] و گزارش شده که وی در حادثه کربلا حضور داشت و در کنار امام حسین(ع) به شهادت رسید و نامش در زیارت ناحیه مقدسه آمده است[۱۸]. زاهر دوم که نسبش معلوم نیست، از اصحاب امام علی(ع) و ملازم عمرو بن حمق بود و از او حمایت و پشتیبانی میکرد به گونهای که تا هنگام شهادت نیز در کنار او بود و توانست پس از شهادت عمرو بن حمق وی را دفن کند[۱۹]. ابن شهر آشوب[۲۰]، نسب این زاهر را «زاهر بن عمرو» نوشته که آشکار است، نسب یاد شده با نام عمرو بن حمق آمیخته شده است و چه بسا این اشتباه مربوط به نساخ باشد. بدین گونه که «زاهر، مولی عمرو» در نسخهها تبدیل به «زاهر بن عمرو» شده باشد. بر این اشتباه، نویسندگان بعدی نیز اشاره کردهاند[۲۱]. محمد بن سنان زاهری که از روات و نویسندگان شیعه به شمار آمده و در سال ۲۲۰ درگذشته است، از نوادگان زاهر، مولی عمرو بن حمق است[۲۲].
با توجه به تفاوت ظاهری میان این دو عنوان، نظر بیشتر رجالنویسان شیعه بر تغایر این دو عنوان قرار گرفته و برای آنان، دو مدخل جداگانه اختصاص دادهاند که بیانگر دو نفر بودن ایشان است[۲۳]. اما برخی دیگر این دو عنوان را مربوط به یک نفر دانسته و «زاهر صحابی» را همان زاهری دانستهاند که در کربلا و در کنار امام حسین(ع) به شهادت رسید[۲۴]. احتمال یکی بودن این دو عنوان، پذیرفتنی است؛ به ویژه که نویسندگانی مانند ابناسحاق و واقدی[۲۵] «زاهر صحابی» را از اصحاب عمرو بن حمق دانستهاند. در این صورت وی همان کسی است که در کربلا به شهادت رسیده است؛ زیرا آن کسی که در کربلا به شهادت رسیده همان زاهر صاحب عمرو بن حمق بوده است. بنابراین، یاد نشدن از نسب زاهر در منابع شیعه بر خلاف منابع سنی و تعبیر از او با عنوان «مولی» یا «صاحب» عمرو بن حمق به معنای پیوند آن دو و همراهی و ملازمت ایشان است، نه به معنای متبادر آن واژه که به معنای «وابسته» است. از این رو، میان این دو عنوان اختلافی نیست و گزارشها مربوط به یک نفر است؛ زیرا منابع سنی و شیعه هر کدام تنها مقطعی از زندگی وی را گزارش دادهاند. منابع سنی بیشتر متمرکز بر گزارشهای مربوط به عصر نبوی وی شدهاند و منابع شیعی سابقه وی را لحاظ نکرده و تنها به همراهی وی با امام حسین(ع) تأکید کردهاند.
درباره زمان درگذشت وی نیز دو گونه اطلاع در دست است؛ ابن حجر[۲۶] در یک مورد وفات «زاهر صحابی» را در دوران خلافت معاویه نوشته و در مورد دیگری[۲۷]، با توجه به گزارشی که نشان میدهد وی از یاران عمرو بن حمق خزاعی در مصر بود، چنین نتیجه میگیرد که در خلافت امام علی(ع) زنده بوده است. به نظر میرسد دو گزارش یاد شده با یکدیگر تنافی نداشته و قابل جمع با گزارش منابع شیعی است که در آن تأکید شده شهادت وی در سال ۶۱ و در حادثه کربلا بوده است.[۲۸]
زاهر از شهدای عاشوراست. وی را از شخصیتهای کوفه و مردی سالخورده از قبیله کنده دانستهاند. غلام عمرو بن حمق خزاعی (از یاران ویژه امیر المؤمنین) بود و در حرکتهای انقلابی عمرو بن حمق (که به دست معاویه شهید شد) همدوش و همراه او و تحت تعقیب معاویه بود. در سال ۶۰ هجری به مکّه آمد و به حسین (ع) پیوست و در حمله نخست روز عاشورا به شهادت رسید[۲۹]. نامش در زیارت ناحیه مقدّسه هم آمده است[۳۰].
جستارهای وابسته
- کنده (قبیله)
- بنی اسلم بن افصی (قیبله)
- بنیخزاعه (قیبله)
- مجزأة بن زاهر بن اسود (فرزند)
- محمد بن سنان زاهری (نواده)
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۲۴۲؛ کحاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۲۶؛ نسب کامل وی و اختلاف در آن را بنگرید: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۳۸؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۰۱.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۴، ص۱۱۲.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۳۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۰۷.
- ↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۵۱.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۹؛ تفرشی، نقد الرجال، ج۲، ص۲۵۱؛ امین، اعیان الشیعه، ج۷، ص۴۱.
- ↑ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۳، ص۱۲۲۹.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۳، ص۲۶۳.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۳۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۳۸؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۸۸.
- ↑ بخاری، التاریخ الکبیر، ج۳، ص۴۴۲؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ج۵، ص۲۷۴؛ ابن ابیخیثمه، التاریخ الکبیر، ج۳، ص۱۸؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۲۳۰.
- ↑ مسلم، المنفردات والوحدان، ص۳۸.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۹، ص۲۷۱.
- ↑ ر.ک: ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۵۲.
- ↑ ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۴، ص۲۳۸؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۳، ص۱۲۲۹.
- ↑ سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج۷، ص۴۱.
- ↑ ابن غضائری، رجال ابن غضائری، ص۱۳۵.
- ↑ ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج۳، ص۷۹.
- ↑ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱۲، ص۲۲۲ و ج۱۴، ص۱۳۰؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۴۵، ص۵۰۲؛ متقی هندی، کنزالعمال، ج۱۳، ص۴۹۷؛ نوری، خاتمه المستدرک، ج۴، ص۸۸.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۱۲.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۲۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال، ص۳۲۸.
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۰۱؛ اردبیلی، جامع الرواه، ج۱، ص۳۲۴؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۲۲۱.
- ↑ نمازی، مستدرک علم رجال الحدیث، ج۳، ص۴۱۶ و نیز بنگرید: امین، اعیان الشیعه، ج۷، ص۴۱.
- ↑ ر.ک: مطالب پیشین.
- ↑ ابن حجر، تقریب التهذیب، ج۱، ص۳۰۸.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۳، ص۲۶۳.
- ↑ داداشنژاد، منصور، مقاله «زاهر بن اسود بن حجاج اسلمی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۶۴-۳۶۵.
- ↑ انصار الحسین، ص۷۲؛ عنصر شجاعت، ج۱، ص۱۴۸.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، ص ۲۱۰.