زیاد بن حنظله تمیمی در تاریخ اسلامی

آشنایی اجمالی

وی از بنی‌تمیم، از بنی مر بن اد بن طابخه، از قیس عیلان بن مضر است^[۱]. نسبت او را عمری هم آورده‌اند^[۲]. زیاد با بنی عبد بن قصی^[۳] یا بنی عدی بن کعب از قریش^[۴] هم‌پیمان بود. صحابه‌نگاران معروف^[۵] وی را در شمار صحابه^[۶] دانسته‌اند، اما عسکری^[۷]، زیاد را از صحابیان ساختگی سیف بن عمر دانسته است. اصلی‌ترین دلیل وی، منحصر بودن یادکرد از زیاد، تنها از سوی سیف بن عمر تمیمی است که در منابع رجالی به‌شدت تضعیف شده و با الفاظی مانند متروک‌الحدیث^[۸] متهم به دروغگویی است^[۹]. دلیل دیگر وی، یاد از حوادث و مکان‌هایی است که به گفته سیف بن عمر، زیاد بن حنظله در آنها حضور داشته، اما هیچ اثری از آنها در دیگر روایات تاریخی که از غیر طریق سیف نقل شده، نیامده است؛ مواردی مانند حکومت کوتاه‌مدت زیاد بن حنظله بر مناطقی در اطراف کوفه در دوره عمر؛ یا حضور شجاعانه زیاد در فتوحات و اشعار وی در این زمینه^[۱۰]. دلیل دیگر عسکری در اثبات ساختگی بودن شخصیت زیاد بن حنظله، سلسله سند مطالب سیف درباره زیاد است که شامل شخصیت‌هایی ناشناخته است.

مواردی که در منابع تاریخی به نقل از سیف درباره زیاد بن حنظله آمده‌اند، به ترتیب عبارت‌اند از: ارسال زیاد از سوی رسول خدا(ص) به سوی زبرقان بن بدر و قیس بن عاصم برای یاری آنان بر ضد مسیلمه کذاب و طلیحه (مدعیان پیامبری)؛ حضور زیاد در جنگ‌های رده و نیز اشعاری که وی در این جنگ‌ها سروده^[۱۱]؛ فرماندهی وی بر قسمتی از سپاه مسلمانان در واقعه یرموک (به سال ۱۳)^[۱۲]؛ حضور در نبرد با رومیان به عنوان نخستین کسی که پس از گریختن هرقل از «رها»^[۱۳] به آنجا رسیده^[۱۴] و اشعاری که در این واقعه سروده است^[۱۵]؛ همچنین طبری به نقل از سیف می‌گوید: عمر، زیاد را در سال ۲۱ به عنوان حاکم کوفه منصوب کرد، اما خود زیاد با اصرار پس از مدتی از این مسئولیت استعفا داد و عمر نیز عمار یاسر را به عنوان جانشین وی برگزید^[۱۶]. باز به گفته طبری به نقل از سیف، در سال ۲۲ عمر، حبیب بن مسلمه را برای یاری سپاهی که برای فتح سرزمین باب^[۱۷] رفته بودند فرستاد و زیاد را به جای او در جزیره (واقع در شمال عراق) گماشت^[۱۸]. به نقل از سیف در سال ۳۶، زیاد که از خواص امام علی(ع) بود، از جانب مردم مدینه برای دانستن نظر آن حضرت درباره مخالفت طلحه و زبیر و نیز مخالفت معاویه به دیدار وی رفت که آن حضرت نظر صریح خود را درباره جنگ با اهل شام به وی اعلام کرد^[۱۹]. همچنین هنگامی که زیاد، کندی مردم در همراهی با امام علی(ع) را دید نزد آن حضرت رفت و گفت: هر کس در همراهی تو کندی کند، ما همراه تو هستیم و در کنار تو می‌جنگیم^[۲۰].

با توجه به کثرت مواردی که از سیف بن عمر درباره زیاد بن حنظله که خود هم قبیله سیف است، نقل شده و نیز مضمون این روایات که همگی بیانگر شجاعت و نقش برجسته وی در رویدادهای مختلف است و اینکه تقریباً همه آنچه از زیاد در منابع تاریخی یافت می‌شود، تنها مستند به نقل سیف بن عمر است، به نظر می‌رسد دلایل عسکری در ساختگی بودن زیاد، دلایلی محکم و قابل قبول هستند. البته در موارد اندکی، نقل‌هایی درباره زیاد در منابع دیده می‌شود که بدون تصریح به ذکر منبع و به صورت مرسل نقل شده‌اند، که می‌توان گفت منبع این موارد نیز سیف بن عمر است؛ زیرا مضمون این مطالب در منابع دیگر به نقل از سیف آمده است. مانند مطالب ابن عبدالبر^[۲۱] که بدون اشاره به نام سیف بن عمر، خلاصه مطالبی را که طبری از سیف نقل کرده، درباره زیاد آورده است. ابن اعثم^[۲۲] هم از زیاد اشعاری در ستایش و طرفداری از امام علی(ع) در هنگام بیعت با ایشان، بدون ذکر منبع نقل کرده است که با توجه به مطالب بالا می‌توان آن را نیز به نقل از سیف دانست.^[۲۳]

جستارهای وابسته

منابع

خانجانی، قاسم و قلیچ، رسول، مقاله «زیاد بن حنظله تمیمی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

↑ ر.ک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۲۰۸.
↑ طبری، تاریخ، ج۳، ص۱۸۷.
↑ طبری، تاریخ، ج۳، ص۶۰۲.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۸۱.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۰۶؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۳۴؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۸۲.
↑ حتی از مهاجران، ر.ک: طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۳۸.
↑ عسکری، یکصد و پنجاه صحابی ساختگی، ج۲، ص۱۱۷-۱۳۴.
↑ ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۵۷۹.
↑ ر.ک: ابن حبان، المجروحین، ج۱، ص۳۴۵؛ ابونعیم، کتاب الضعفاء، ص۹۲.
↑ بنگرید: ادامه مدخل.
↑ ر.ک: طبری، تاریخ، ج۳، ص۱۸۷ و ص۲۴۷.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۸۲.
↑ شهری میان موصل و شام، ر.ک: یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۱۰۶.
↑ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۹، ص۱۴۲.
↑ طبری، تاریخ، ج۳، ص۶۱۲.
↑ طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۳۸.
↑ منطقه‌ای در ده میلی حلب، ر.ک: یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۳۰۳.
↑ طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۵۶.
↑ مسکویه، تجارب الامم، ج۱، ص۴۶۷.
↑ طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۴۸.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۰۶ و به نقل از وی، ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۳۴.
↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۴۴۲.
↑ خانجانی، قاسم و قلیچ، رسول، مقاله «زیاد بن حنظله تمیمی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۴۱۰-۴۱۱.

[1] ر.ک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۲۰۸.

[2] طبری، تاریخ، ج۳، ص۱۸۷.

[3] طبری، تاریخ، ج۳، ص۶۰۲.

[4] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۸۱.

[5] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۰۶؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۳۴؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۸۲.

[6] حتی از مهاجران، ر.ک: طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۳۸.

[7] عسکری، یکصد و پنجاه صحابی ساختگی، ج۲، ص۱۱۷-۱۳۴.

[8] ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۵۷۹.

[9] ر.ک: ابن حبان، المجروحین، ج۱، ص۳۴۵؛ ابونعیم، کتاب الضعفاء، ص۹۲.

[10] بنگرید: ادامه مدخل.

[11] ر.ک: طبری، تاریخ، ج۳، ص۱۸۷ و ص۲۴۷.

[12] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۸۲.

[13] شهری میان موصل و شام، ر.ک: یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۱۰۶.

[14] ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۹، ص۱۴۲.

[15] طبری، تاریخ، ج۳، ص۶۱۲.

[16] طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۳۸.

[17] منطقه‌ای در ده میلی حلب، ر.ک: یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۳۰۳.

[18] طبری، تاریخ، ج۴، ص۱۵۶.

[19] مسکویه، تجارب الامم، ج۱، ص۴۶۷.

[20] طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۴۸.

[21] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۰۶ و به نقل از وی، ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۳۴.

[22] ابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۴۴۲.

[23] خانجانی، قاسم و قلیچ، رسول، مقاله «زیاد بن حنظله تمیمی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۴۱۰-۴۱۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]