هزینه در معارف و سیره معصوم
این مدخل زیرشاخهٔ بحث هزینه است. هزینه از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: هزینه در معارف و سیره معصوم - پرسش مرتبط نداردوضعیت هزینه
وضعیت هزینه در دورههای متفاوت زندگی معصومان(ع) با تفاوتی که داشت، ناشی از عوامل تأثیرگذار در فرایند وضعیت هزینه از جمله تفاوت اوضاع اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی آن دورهها بوده که هر معصومی با آن مواجه بوده است نه تفاوت در دیدگاهها و اهداف. در دورههای نخست اسلام، با لحاظ وضعیت دشوار اقتصادیِ مسلمانان، معصومان(ع) حتی گاهی از خوراک روزانه بهره نداشتند؛ چنانکه بر پایۀ خبر متواتر[۱]، آیۀ ﴿وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا﴾[۲] دربارۀ وضعیت مالی امیرمؤمنان(ع) و فاطمه(س) در دوران پیامبر(ص) نازل شده است که با تحمل نداری وعده غذای خود را - که به دشواری تهیه شده بود و به آن نیاز داشتند - به نیازمندان ایثار کردند[۳]؛ هرچند نقلها دربارۀ منشأ و راه تهیۀ این غذا اختلاف دارند[۴]، دربارۀ ایثار و تحمل نداری آنان توافق دارند[۵]؛ ولی در دورههای فراخ به تناسب وضعیت زمانشان از توسعۀ بر عیال دریغ نداشتند. به دیگرسخن جامعه اسلامیِ زمان پیغمبر تا هشت سال، فقط شهر کوچک چند هزار نفری مدینه بود که منطقهای محدود با فقرِ فراگیر و با ثروت و امکاناتِ بسیار محدودی را که در اختیار داشتند، تشکیل میداد. از سال هشتم که مکه و طائف را فتح کردند، تغییرات اندکی در آن پدید آمد. پس از رحلت پیامبر(ص)، بهویژه از روزی که امیرمؤمنان(ع) به حکومت رسید، از آسیای میانه تا شمال آفریقا، یعنی مصر در گسترۀ قدرت حکومت اسلام درآمده بود. ایران و روم که دو دولت بزرگِ همسایه دولت اسلامیِ آن روز بودند، ایران به کلی منهدم شده بود و سرزمین ایرانِ آن روز در اختیار اسلام درآمده بود. بخش عمدهای از سرزمین روم، یعنی شامات، فلسطین، موصل و دیگرجاها نیز در اختیار اسلام قرار گرفته بود؛ بنابراین ثروتهای فراوان پدید آمده بود؛ طلا رایج شده بود؛ پول زیاد شده بود و فقر و کمبود و کمغذایی دورۀ پیامبر(ص) در این دوره وجود نداشت؛ ازاینرو کشور اسلامی ثروتمند شده بود؛ خیلیها از رفاهِ بیش از اندازه لازم برخوردار شده بودند[۶]. هرچه زمان پیش میرفت، گزینههای معیشتی نیز هماهنگ با شرایط زمانه پیشرفتهتر میشد. بر پایۀ این شرایط، اقتضای خرد آدمی این است که رفتار معیشتی، با آن وضعیت هماهنگ شود. این، مطلبی است که آموزههای دین نیز به آن توصیه دارند و آیاتی مانند ﴿وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ﴾[۷]، ﴿أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ﴾[۸]، ﴿وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ﴾[۹] و ﴿وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ﴾[۱۰] بر آن دلالت دارند؛ چنانکه روایت صحیح کلینی از امام کاظم(ع) بر این مطلب صراحت دارد که در صورت تمکّن، بر افراد تحت تکفل خود توسعه دهید تا انتظار مرگتان را نداشته باشند[۱۱]. این مطلب در وضعیت معیشتی همۀ معصومان(ع) وجود داشته که به نمونههایی از آن در این اثر اشاره شده است[۱۲].
منابع
پانویس
- ↑ حسن بن علی بن محمد دیلمی، إرشاد القلوب الی الصواب، ج۱، ص۱۳۶؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۳۵، ص۴۲۱ («... وَ اتَّفَقَتِ الرُّوَاةُ مِنَ الفَرِيقَيْنِ الخَاصَّةِ وَ العَامَّةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ بَلِ السُّورَةُ كُلُّهَا نَزَلَتْ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ زَوْجَتِهِ فَاطِمَةَ(س)...»).
- ↑ «و خوراک را با دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر میدهند» سوره انسان، آیه ۸.
- ↑ علی بن احمد واحدی، أسباب نزول القرآن، ص۴۷۰؛ عبدالله بن عمر بیضاوی، أنوار التنزیل وأسرار التأویل (معروف به تفسیر بیضاوی)، ج۵، ص۲۷۱؛ سیدامیر ابوالفتوح حسینی جرجانی (۹۷۶ق)، آیات الأحکام (معروف به تفسیر شاهی) ج۲، ص۲۴۲؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۳۵، ص۲۵۴، ح۱۲، («عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ﴿وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا﴾ نَزَلَتْ أُنْزِلَتْ فِي عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ أَصْبَحَا وَ عِنْدَهُمْ ثَلَاثَةُ أَرْغِفَةٍ، فَأَطْعَمُوا مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً فَبَاتُوا جِيَاعاً، فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ»).
- ↑ حسین بن محمدتقی نوری در مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل (ج۱۵، ص۱۵۳، ح۱۷۸۳۶ - ۴-) شیوۀ تهیه این غذا را اعطایی پیامبر یا حذیفة بن یمان دانسته است و در این باره نقلهای دیگری نیز در منابع آمده که علی بن احمد واحدی در أسباب نزول القرآن (ص۴۷۰) این غذا را از راه اجیرشدن شبانه امیرمؤمنان(ع) برای آبیاری خرما دانسته که اجرت آن را مقداری جو گرفت و به منزل برد و سه قسمت کردند و هر قسمتی را آرد کردند و از آن خوراکی به نام «خزیره» پختند. عبدالله بن عمر بیضاوی (۶۹۱ق) در أنوار التنزیل و أسرار التأویل (ج۵، ص۲۷۱) و سیدامیرابوالفتوح حسینی جرجانی (۹۷۶ق) در آیات الاحکام (ج۲، ص۲۴۲)، آن را برابر نقل ابنعباس «جو» قرضی از شمعون یهودی دانستهاند. به هر روی در اینکه منشأ و طریق آن چه بوده، نیاز به تحقیق جداگانه دارد و در اینجا به همین اندازه بسنده میشود.
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۱، ص۱۷۷ («... حَيْثُ بَذَلُوا قُوتَهُمْ لِلْمِسْكِينِ وَ الْيَتِيمِ وَ الْأَسِيرِ، فَأَنزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ قَدْ آثَرُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ مَعَ الْخَصَاصَةِ الَّتِي كَانَتْ بِهِمْ فَقَالَ جَلَّ قَائِلاً ﴿وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ...﴾»). ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ج۱۳، ص۲۷۶ («... وَ أَمَّا إِنْفَاقُهُ فَقَدْ كَانَ عَلَى حَسَبِ حَالِهِ وَ فَقْرِهِ وَ هُوَ الَّذِي أَطْعَمَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَ يَتِيمًا وَ أَسِيرًا وَ أَنزَلَتْ فِيهِ وَ فِي زَوْجَتِهِ وَ ابْنَيْهِ سُورَةً كَامِلَةً مِنَ الْقُرْآنِ...»). حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج۲، ص۴۰۳، ح۱۰۵۳ («... فَبَاتُوا جِيَاعاً فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ»).
- ↑ ر.ک: سیدعلی خامنهای، انسان ۲۵۰ساله، ص۸۲ - ۸۳.
- ↑ «و بهره خود از این جهان را (هم) فراموش مکن و چنان که خداوند به تو نیکی کرده است تو (نیز) نیکی (پیشه) کن» سوره قصص، آیه ۷۷.
- ↑ «(همه) چیزهای پاکیزه بر شما حلال است» سوره مائده، آیه ۴.
- ↑ «و (هنگام بخشش) نه دست خود را فرو بند» سوره اسراء، آیه ۲۹.
- ↑ «و خداوند از خودتان برای شما همسرانی آفرید و برای شما از همسرانتان فرزندان و فرزندزادگانی پدید آورد و از چیزهای پاکیزه روزیتان داد» سوره نحل، آیه ۷۲.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۱، ح۳ («... عَنْ أَبِي الْحَسَنِ(ع) قَالَ: يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى عِيَالِهِ كَيْلَا يَتَمَنَّوْا مَوْتَهُ وَ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ ﴿وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا﴾ قَالَ: الْأَسِيرُ عِيَالُ الرَّجُلِ، يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ إِذَا زِيدَ فِي النِّعْمَةِ أَنْ يَزِيدَ أُسَرَاءَهُ فِي السَّعَةِ عَلَيْهِمْ...») با سند صحیح (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۱۶، ص۱۳۶).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان، ص ۴۹۳.