آیه واسأل من ارسلنا
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه واسأل من ارسلنا از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه واسأل من ارسلنا در تفسیر و علوم قرآنی - آیه واسأل من ارسلنا در حدیث - آیه واسأل من ارسلنا از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط نداردآیه واسأل من ارسلنا آیه ۴۵ سوره زخرف و از جمله آیاتی است که بر افضلیت و امامت امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارد. این آیه از سویی شاهدی بر تأیید محتوای آیه ۲۴ سوره صافات است: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْئُولُونَ﴾ و از سویی دیگر خود به تنهایی دلیلی بر امامت امیرالمؤمنین(ع) میباشد. از این رو برخی متکلمان شیعه با استناد به روایات شأن نزول آیه، پس از استدلال به آیه ۲۴ سوره صافات در تحکیم و تأیید آن به آیه "واسأل من ارسلنا" استدلال میکند و با استناد به روایات متعددی از شیعه و اهل سنت، مصداق «مسئول عنه» در این آیه را نیز همچون آیه یاد شده، ولایت امیرالمؤمنین(ع) میدانند و بر این اساس این آیه را از جمله دلایل امامت امیرالمؤمنین(ع) برمیشمارند.
| آیه واسأل من ارسلنا | |
|---|---|
 | |
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۴۵ سورهٔ زخرف قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | علی بن ابیطالب(ع) |
| مصادیق برای آیه | امامت علی بن ابیطالب(ع) |
| دلالت آیه |
|
شأن نزول
در پارهای از روایات متعدد و معتبری که در منابع فریقین آمده، در تفسیر آیه ﴿وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رُّسُلِنَا﴾[۱] چنین نقل شده که خداوند در شب معراج پیامبر اسلام(ص) و سایر پیامبران(ع) را گرد هم آورد و به حضرت فرمود: «ای محمّد! از آنها بپرس: برای چه چیزی مبعوث شدهاید»؟ آنها پاسخ دادند: «برای بیان شهادت لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، اقرار به نبوّت تو و ولایت علیّبنابیطالب(ع)»[۲].[۳]
شرح و تفسیر آیه
بر اساس ظاهر آیه شریفه، خداوند سبحان به پیامبرش دستور میدهد که از پیامبران پیش از خود مطلبی را باز پرسد. بنابراین دستور از جانب خداوند است و پیامبر اکرم(ص) مامور به پرسش است و کسانی که مورد سؤال قرار میگیرند رسولانی هستند که پیش پیامبر خاتم(ص) فرستاده شدهاند. اما میدانید که سؤال از مفاهیم ذات اضافه است بدین معنا که جهت تحقق معنا و قوامش در خارج، نیازمند وجود و تحقق سه طرف است و تا اینجا دو طرف آن یعنی سؤال کننده و سؤال شونده مشخص است. اما طرف دیگر یعنی «مسئول عنه» چیست؟
برخی از علمای اهل سنت گفتهاند: «مسئول عنه» در خود آیه ذکر شده و آن پرسش درباره قرار دادن خدایانی دیگر به غیر از خداوند برای پرستش است؛ یعنی پیامبر اکرم(ص) از سوی خداوند متعال مامور شده است که از پیامبران پیش از خود بپرسد که آیا به غیر از «الرحمن» (خداوند) آلهه دیگری قرار داده است تا پرستش شوند یا خیر؟
اما در ظاهر امر چنین سؤال و پرسشی از رسولان الهی چندان منطقی به نظر نمیرسد؛ از اینرو مفسران سنی ـ علیرغم وجود حدیث صحیح در تفسیر آیه، صرفا بدان جهت که مضمون حدیث برای آنان ناخوشایند است ـ در تفسیر این آیه دچار اضطراب شدید شده و اقوال مختلفی را مطرح کردهاند و حتی گاهی جهت تسلیم نشدن در برابر حقیقت دست از معنای ظاهری آیه کشیده و آن را مجاز شمردهاند.
به هر حال دست برداشتن از معنای ظاهری آیه و حمل آن بر مجاز هیچ وجهی نداشته و بلکه جایز نیست و مقتضای قاعده «اصالة الحقیقه» و نیز به مقتضای پایبندی به تفسیر قرآن براساس سنت صحیح، باید آیه به معنای ظاهری آن حمل شود.
براساس حدیثی که توسط عالمان شیعه و سنی و متون معتبر حدیثی و به اسانید مختلف از چند تن از صحابه روایت شده است، رسول خدا(ص) در شب معراج از سوی خداوند مأمور شد تا از پیامبران پیشین بپرسند که بر چه چیزی مبعوث شدهاید که آنان در پاسخ گفتند: «بر ولایت تو و ولایت علی بنطالب(ع)».
بنابراین امر به سؤال کردن حقیقی است نه مجازی. «مسئول» نیز انبیاء فرستاده شده پیش از خاتم الانبیاء(ص) هستند، نه خداوند و نه امتهای انبیاء پیشین. همچنین پیامبر اکرم(ص) از امتثال امر خداوند سرباز نزده است، بلکه فرمان خدا را اطاعت کرده و از انبیاء پیشین پرسش کرده و پاسخ شنیده است.
اما از آنجا که این حدیث بیانگر امامت و ولایت امیرالمؤمنین(ع) است، اهل تعصب بدان اهمیت نداده و در راستای کتمان حقیقت از افتراء به پیامبر خدا(ص) نیز ابا نکردهاند تا آنجا که در تفسیر آیه گفتهاند علیرغم امر خدا به رسول اکرم(ص) آن حضرت دستور خدا را اجرا نکرده و سؤالی نپرسیده است![۴].
دلالت آیه
امامت امام علی(ع)
با عنایت به روایات صادره در شأن نزول این آیه که حاکی از آن است که انبیا(ع) در پاسخ به این سوال پیامبر اسلام(ص) در شب معراج که بر چه چیزی برانگیخته شدهاند، گفتند: بر پذیرش نبوت پیامبر و ولایت و امامت امام علی(ع)، این آیه به روشنی بر امامت آن حضرت دلالت دارد؛ چراکه روشن است که وقتی بعث انبیا مشروط به پذیرش ولایت و امامت امام علی(ع) باشد، پس قطعا ولایت آن حضرت و اطاعت از او در دنیا بر ایشان واجب بوده است و اگر چنین باشد پس به طریق اولی اطاعت از آن حضرت بر پیروان انبیا و به ویژه پیروان پیامبر اسلام واجب خواهد بود و وجوب اطاعت از آن حضرت به معنای امامت آن حضرت است[۵].
افضلیت امام علی(ع)
وقتی بعث انبیا مشروط به پذیرش ولایت و امامت امام علی(ع) باشد، این بدان معناست که آن حضرت افضل از همه انبیا به جز پیامبر اسلام است، کسی که افضل از انبیا باشد بر سایر مخلوقات اعم از انسانها و ملائکه نیز برتر خواهد بود. پس از اثبات افضلیت آن حضرت،امامت آن حضرت از طریق حکم عقل به قبح تقدیم مفضول بر فاضل به راحتی قابل اثبات است[۶].
خلاصه و نتیجه
از مجموع مباحثی که مطرح شد این نتیجه متعین است که دست برداشتن از معنای ظاهری آیه و حمل آن بر مجاز هیچ وجهی نداشته و بلکه جایز نیست و مقتضای قاعده «اصالة الحقیقه» و نیز به مقتضا پایبندی به تفسیر قرآن براساس سنت صحیح، باید آیه به معنای ظاهری آن حمل شود.
براساس حدیثی که توسط عالمان شیعه و سنی و متون معتبر حدیثی و به اسانید مختلف از چند تن از صحابه روایت شده است، رسول خدا(ص) در شب معراج از سوی خداوند مأمور شد تا از پیامبران پیشین بپرسند که بر چه چیزی مبعوث شدهاید که آنان در پاسخ گفتند: «بر ولایت تو و ولایت علی بنطالب(ع)».
بنابراین امر به سؤال کردن حقیقی است نه مجازی. «مسئول» نیز انبیاء فرستاده شده پیش از خاتم الانبیاء(ص) هستند، نه خداوند و نه امتهای انبیاء پیشین. همچنین پیامبر اکرم(ص) از امتثال امر خداوند سرباز نزده است، بلکه فرمان خدا را اطاعت کرده و از انبیاء پیشین پرسش کرده و پاسخ شنیده است.
اما از آنجا که این حدیث بیانگر امامت و ولایت امیرالمؤمنین(ع) است، اهل تعصب بدان اهمیت نداده و در راستای کتمان حقیقت از افتراء به پیامبر خدا(ص) نیز ابا نکردهاند تا آنجا که در تفسیر آیه گفتهاند علیرغم امر خدا به رسول اکرم(ص) آن حضرت دستور خدا را اجرا نکرده و سؤالی نپرسیده است!
این در حالی است که حدیث ابن مسعود، تفسیر روشنی از آیه به دست میدهد و بزرگان حدیث اهل سنت این روایت را به اسانید صحیح روایت کردهاند.
علاوه بر بزرگانی که روایاتشان پیش از این گذشت، براساس آنچه در کنزالعمال[۷] و مجمع الزوائد[۸] آمده است، خبر ملاقات پیامبر اکرم(ص) با انبیاء پیشین در شب معراج و نماز خواندن آنان به امامت خاتم پیامبران که حدیثی طولانی بوده است، توسط طبرانی[۹]، ابویعی موصلی[۱۰]، بزّاز[۱۱] و حاکم[۱۲] روایت شده است. هیثمی در همین باره تصریح میکند که: رجاله رجال الصحیح[۱۳].
در حدیث دیگری نیز آمده است که رسول خدا(ص) فرمود: «پس جبرئیل مرا پیش انداخت و پیشاپیش پیامبران گذشته نماز خواندم و از آنان سؤال پرسیدم و آنان گفتند: «بر توحید مبعوث شدهایم»»[۱۴].
هر چند در این روایات آنچه مربوط به ولایت امیرالمؤمنین(ع) است حذف شده، اما دست کم تحقق دیدار پیامبر اکرم(ص) و پرسش پاسخ میان ایشان را ثابت میکند و این به معنای بطلان سایر تفاسیر از آیه شریفه ﴿واسئل من ارسلنا من قبلک من رسلنا﴾ است. همچنین آشکار کنندی ترفندهای متعصبان برای کتمان حقیقت و اخفاء مناقب امیرالمؤمنین(ع) و اهل بیت(ع) میباشد که به روشنی بر امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین(ع) دلالت دارند[۱۵].
علاوه بر اینها سیاق آیات ۴۱ تا ۴۴ سوره مبارکه زخرف به اذعان مفسران در مورد تـقويت قـلب و تـسليت خاطر پیامبر اکرم(ص) از آزار كفّار قريش است و از آنجایی که آیـه ۴۵ با واو عطف شروع میشود،حکم این آیه هم همانند آیات قبل از برای دلگرمی پیامبر(ص) است.. بـنابراین در آیـه ۴۵ این سوره، نـه مجاز حذف و کنایه به کار رفته است و نه نیازی به تـأویل آیـه وجود دارد و معنای آیه مطابق با ظاهر و سیاق آیات قبل به منظور تقويت قلب و تسليت خاطر پیـامبر اکـرم(ص) از آزار كفـّار قريش است.. همچنین با در نظر گرفتن آیات ۴۶ تا ۵۵ که پیرامون آزار و اذیتهـای فـرعون عـلیه موسی(ع) است و هماهنگی که با آیات ۴۱ تا ۴۴ دارد، این بحث قوت پیدا میکند[۱۶].
منابع
حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵
شریفی، عباس، بازخوانی آراء تفسیری مفسران قرآن از آیه ۴۵ سوره زخرف با تکیه بر سیاق، فصلنامه قرآنی کوثر
برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۴- مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی
پانویس
- ↑ و از پیامبرانی که پیش از تو فرستاده ایم بپرس که آیا به جای [خدایِ] رحمان معبودانی که پرستش شوند، قرار داده ایم؟!.
- ↑ تأویل الآیات الظاهرة، ص۵۴۷؛ الطرایف، ج۱، ص۱۰۱؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، ج۳۶، ص۱۵۵؛ الصراط المستقیم، ج۱، ص۲۴۴؛ نهج الحق، ص۱۸۳.
- ↑ برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۴، ص۷۶.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵، ص۹۰ ـ ۹۲.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.
- ↑ کنزالعمال، ج۱۱، ص۳۹۰، ش۳۱۸۴۱.
- ↑ مجمع الزوائد، ج۱، ص۷۴. همچنین ر.ک: الدرالمنثور، ج۴، ص۱۴۷؛ تاریخ مدینه دمشق، ج۳، ص۵۰۶؛ تاریخ الاسلام، ج۱، ص۲۴۴؛ الخصائص الکبری (سیوطی)، ج۱۰، ص۱۶۳؛ السره الحلبیه، ج۲، ص۸۶؛ سبل الهدی و الرشاد، ج۳، ص۱۱۴؛ جامع الاحادیث، ج۱، ص۳۴۵؛ الجامع الکبیر، ج۱، ص۸۳۵؛ مشکل الآثار، ج۱۱، ص۱۶۷، ش۴۳۷۵؛ حلیة الاولیاء، ج۴، ص۲۳۵ و منابع دیگر.
- ↑ المعجم الکبیر، ج۱۰، ص۶۹ ـ ۷۰، ح۷۶.
- ↑ مسند ابی یعلی، ج۸، ص۴۴۹ ـ ۴۵۱، ح۵۰۳۶.
- ↑ مسند البزّاز، ج۴، ص۴۶۲، ح۱۳۴.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۴، ص۶۰۶.
- ↑ مجمع الزوائد، ج۱، ص۷۴.
- ↑ کنزالعمال، ج۱۱، ص۳۹۷، ح۳۱۸۵۳؛ الدرالمنثور، ج۴، ص۱۴۹؛ الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۱۴؛ الخصائص الکبری (سیوطی)، ج۱، ص۳۰۶؛ جامع الاحادیث، ج۱۲، ص۱۴۶؛ الجامع الکبیر، ج۱، ص۱۱۷۸۰ و منابع دیگر.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵، ص۹۰ ـ ۹۲.
- ↑ شریفی، عباس، مقاله: بازخوانی آراء تفسیری مفسران قرآن از آیه ۴۵ سوره زخرف با تکیه بر سیاق، فصلنامه قرآنی کوثر، پاییز و زمستان ۱۳۹۸، شماره ۶۵.