قرعه

مقدمه

«قرعه» از جمله وسایلی است که در کشف حق و دفع خصومت مساعدت می‌کند.

معنای لغوی

«قرعه» در لغت به معنای سهم و نصیب است. به علاوه، بر نفس عملی که به وسیله آن، قسمت و سهم به صورت تصادفی و با اعتماد بر قضا و قدر معین می‌شود، نیز اطلاق می‌شود.

معنای اصطلاحی

«قرعه» راه و وسیله‌ای برای تمییز و تعیین حقوق است، چنان‌که در قسمت بین شرکا از آن استفاده می‌کنند. از این روی، می‌توان قرعه را در زمره ادله اثبات قرار داد.

در مشروعیت قرعه به آیات^[۱] و روایاتی^[۲] استدلال شده است^[۳].

امیرالمؤمنین(ع) در بسیاری از قضاوت‌های خود از قرعه استفاده می‌کرده است که ذکر چند نکته ضرورت دارد:

چنان‌که از نمونه‌های تمسک علی(ع) به قرعه مشخص می‌شود، قرعه در همه اوقات در جایگاه یک دلیل مستقل در اثبات دعوا به کار برده نمی‌شود، بلکه قلمرو اثبات دعاوی به وسیله قرعه، محدود به مواقع خاصی است. به عقیده برخی از فقها، قرعه حجیت قضایی ندارد؛ چراکه در ادله قرعه اطلاقی که از آن استفاده حجیت ذاتی برای قرعه بشود، وجود ندارد^[۴]. از این‌رو است، که قرعه از سایر ادله اثبات، از نظر رتبه، متأخر است^[۵].
چون عمل به قرعه در برخی مواقع، باعث از بین رفتن حق می‌شود، باید مواضع کاربرد قرعه و کیفیت آن به خوبی شناخته شود^[۶].

جایگاه اجرای قرعه را می‌توان چنین برشمرد:

تعیین نسبت بین طرف‌های دعوا درباره کودک: سه نفر با کنیزی که ملک آنان بود، در یک طهر همبستر شدند، کنیز فرزند زایید. هر کدام از آن سه نفر فرزند را از خود می‌دانست. نزاع را به نزد حضرت امیر بردند. آن حضرت مشکل را با قرعه حل کرد، و کودک را به مردی که قرعه به نامش درآمده بود، تسلیم کرد و از وی خواست به هر کدام از دو نفر دیگر یک‌سوم دیه را بپردازد. پیامبر گرامی از شنیدن این قضاوت چنان تبسم کرد که دندان‌های مبارکش نمایان گردید^[۷].
در زمان تساوی بینه بین شرکای مال: هرگاه دو نفر بر صدق ادعای خود گواه می‌آوردند، و گواهان هر دو از نظر عدد و عدالت با هم برابر بودند، امیرالمؤمنین بین آنها قرعه می‌زد که کدام یک سوگند یاد کند، و قرعه به نامه کدام درمی‌آمد، اگر سوگند یاد می‌کرد بر طبق ادعایش حکم می‌فرمود. و آن حضرت هنگام قرعه زدن این دعا را می‌خواند: «اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ أَيُّهُمْ كَانَ لَهُ الْحَقُّ فَأَدِّهِ إِلَيْهِ»؛ «خدایا، ای پروردگار آسمان‌های هفت‌گانه، هر کدام صاحب حق است، حق را به او برسان»^[۸].
قرعه بین دو نفر که شریک در مال بودند و بینه‌ای نیز نداشتند: هنگامی که حضرت امیر در یمن بود، چند نفر در اثر ویران شدن خانه بر روی آنان، در زیر آوار جان سپردند. اتفاقاً دو کودک، یکی آزاد و دیگری برده، جان به سلامت بردند. حضرت امیر برای تعیین کودک آزاد قرعه زد و اموال را به او رد کرد، و دیگری را نیز آزاد فرمود^[۹].
تعیین وصیت با قرعه: مردی وصیت کرد پس از مرگش یک‌سوم بردگانش را آزاد کنند. علی(ع) در تعیین آنان بین ایشان قرعه زد^[۱۰].^[۱۱]

منابع

رمضانی، احمد، مقاله «آیین دادرسی»، دانشنامه امام علی ج۵

پانویس

↑ ﴿ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ﴾ «این از خبرهای نهانی است که به تو وحی می‌کنیم و تو هنگامی که آنان تیرچه‌های (قرعه) خود را (در آب) می‌افکندند تا (بدانند) کدام، مریم را سرپرستی کند و هنگامی که با هم (در این کار) ستیزه می‌ورزیدند نزد آنان نبودی» سوره آل عمران، آیه ۴۴؛ ﴿فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ﴾ «آنگاه با آنان قرعه انداخت و از بیرون افتادگان بود» سوره صافات، آیه ۱۴۱.
↑ ر.ک: وسائل الشیعه، ج۲۷، ابواب کیفیة الحکم و احکام الدعوی، باب ۱۳، ص۲۵۷ به بعد.
↑ ر.ک: مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، ج۲، ص۳۲۳-۳۷۹؛ علامه مجلسی، بحار الانوار، ج۵، ص۳۶۰؛ نراقی، احمد، عوائد الایام، ص۲۲۸؛ آشتیانی، کتاب القضاء، ص۳۹۰؛ محقق حلی، جعفر بن حسن، المختصر النافع، ص۱۹۱؛ منصوری، سعید، فقه تطبیقی (ادله اثبات دعوا)، ص۱۲۹-۱۳۸؛ زیدان، عبدالکریم، نظام القضاء فی الشریعة الاسلامیه، ص۲۳۳-۲۳۷.
↑ حائری، سیدکاظم، القضاء فی الفقه الاسلامی، ص۳۱۵.
↑ زیدان، عبد الکریم، نظام القضاء فی الشریعة الاسلامیه، ص۲۳۳.
↑ در این باره در کتاب جواهر الکلام چنین آمده است: إِنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْقُرْعَةُ تُصِيبُ وَ تَخْطِئُ، لِهَذَا يَقتَضِي أَنْ تَقُومَ عَلَى النِّيَّةِ الْخَالِصَةِ وَ وُجُوبِ مَعْرِفَةِ مَوَاضِعِهَا وَ كَيْفِيَّتِهَا، لِأَنَّ مَرَدَّهَا أَسَاسًا إِلَى اللَّهِ وَ بِخَالِصِ النِّيَّةِ. (ر.ک: ملا، فاضل عباس، الامام علی و منهجه فی القضاء، ص۱۰۸)
↑ ر.ک: تستری، محمدتقی، قضاوت‌های امیرالمؤمنین، ص۱۹۰؛ امین عاملی، عجائب احکام امیرالمؤمنین، ص۳۶. وی برای این حدیث بیش از پانزده مورد سند از کتب اهل سنت و شیعه نقل می‌کند.
↑ ر.ک: تستری، محمدتقی، قضاوت‌های امیرالمؤمنین، ص۱۹۱.
↑ ر.ک: امین عاملی، عجائب احکام امیر المؤمنین، ص۴۲؛ تستری، قضاوت‌های امیرالمؤمنین، ص۱۹۱.
↑ تستری، محمدتقی، قضاوت‌های امیرالمؤمنین، ص۱۹۱. برای آگاهی از سایر موارد تمسک علی(ع) به قرعه، ر.ک، موسوی، محسن باقر، القضاء والنظام القضائی، ص۲۶۴؛ ملا، فاضل عباس، الامام علی و منهجه فی القضاء، ص۱۰۸ و ۱۰۹.
↑ رمضانی، احمد، مقاله «آیین دادرسی»، دانشنامه امام علی ج۵، ص ۴۳۰.

[1] ﴿ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ﴾ «این از خبرهای نهانی است که به تو وحی می‌کنیم و تو هنگامی که آنان تیرچه‌های (قرعه) خود را (در آب) می‌افکندند تا (بدانند) کدام، مریم را سرپرستی کند و هنگامی که با هم (در این کار) ستیزه می‌ورزیدند نزد آنان نبودی» سوره آل عمران، آیه ۴۴؛ ﴿فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ﴾ «آنگاه با آنان قرعه انداخت و از بیرون افتادگان بود» سوره صافات، آیه ۱۴۱.

[2] ر.ک: وسائل الشیعه، ج۲۷، ابواب کیفیة الحکم و احکام الدعوی، باب ۱۳، ص۲۵۷ به بعد.

[3] ر.ک: مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، ج۲، ص۳۲۳-۳۷۹؛ علامه مجلسی، بحار الانوار، ج۵، ص۳۶۰؛ نراقی، احمد، عوائد الایام، ص۲۲۸؛ آشتیانی، کتاب القضاء، ص۳۹۰؛ محقق حلی، جعفر بن حسن، المختصر النافع، ص۱۹۱؛ منصوری، سعید، فقه تطبیقی (ادله اثبات دعوا)، ص۱۲۹-۱۳۸؛ زیدان، عبدالکریم، نظام القضاء فی الشریعة الاسلامیه، ص۲۳۳-۲۳۷.

[4] حائری، سیدکاظم، القضاء فی الفقه الاسلامی، ص۳۱۵.

[5] زیدان، عبد الکریم، نظام القضاء فی الشریعة الاسلامیه، ص۲۳۳.

[6] در این باره در کتاب جواهر الکلام چنین آمده است: إِنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْقُرْعَةُ تُصِيبُ وَ تَخْطِئُ، لِهَذَا يَقتَضِي أَنْ تَقُومَ عَلَى النِّيَّةِ الْخَالِصَةِ وَ وُجُوبِ مَعْرِفَةِ مَوَاضِعِهَا وَ كَيْفِيَّتِهَا، لِأَنَّ مَرَدَّهَا أَسَاسًا إِلَى اللَّهِ وَ بِخَالِصِ النِّيَّةِ. (ر.ک: ملا، فاضل عباس، الامام علی و منهجه فی القضاء، ص۱۰۸)

[7] ر.ک: تستری، محمدتقی، قضاوت‌های امیرالمؤمنین، ص۱۹۰؛ امین عاملی، عجائب احکام امیرالمؤمنین، ص۳۶. وی برای این حدیث بیش از پانزده مورد سند از کتب اهل سنت و شیعه نقل می‌کند.

[8] ر.ک: تستری، محمدتقی، قضاوت‌های امیرالمؤمنین، ص۱۹۱.

[9] ر.ک: امین عاملی، عجائب احکام امیر المؤمنین، ص۴۲؛ تستری، قضاوت‌های امیرالمؤمنین، ص۱۹۱.

[10] تستری، محمدتقی، قضاوت‌های امیرالمؤمنین، ص۱۹۱. برای آگاهی از سایر موارد تمسک علی(ع) به قرعه، ر.ک، موسوی، محسن باقر، القضاء والنظام القضائی، ص۲۶۴؛ ملا، فاضل عباس، الامام علی و منهجه فی القضاء، ص۱۰۸ و ۱۰۹.

[11] رمضانی، احمد، مقاله «آیین دادرسی»، دانشنامه امام علی ج۵، ص ۴۳۰.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]