رمضان در قرآن: تفاوت میان نسخهها
جز (ربات: جایگزینی خودکار متن (-]] | + - [[)) |
(←پانویس) |
||
| (۲۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | |||
| موضوع مرتبط = رمضان | |||
| عنوان مدخل = رمضان | |||
| مداخل مرتبط = [[رمضان در قرآن]] - [[رمضان در فقه اسلامی]] - [[رمضان در معارف و سیره سجادی]] - [[رمضان در معارف مهدویت]] - [[رمضان در سبک زندگی اسلامی]] | |||
| پرسش مرتبط = | |||
}} | |||
'''ماه رمضان''' بهمعنای سوزاندن [[گناهان]] با [[کارهای نیک]] نهمین ماه از [[ماههای قمری]] و ماهی که [[روزه]] گرفتن در آن [[واجب]] است، از ماههای بافضیلت است. "[[شب قدر]]" در این ماه قرار دارد و [[قرآن]] در این شب نازل شده است. [[حضرت علی]] {{ع}} نیز در این ماه به [[شهادت]] رسیده است. | |||
== مقدمه == | |||
ماه رمضان: ماه نهم از [[ماههای قمری]]، ماهی که [[روزه]] گرفتن در آن [[واجب]] است، یکی از ماههای بافضیلت و ماه [[رحمت]] و [[آمرزش]] است. در [[روایات]] از آن به عنوان "[[شهر الله]]" یعنی ماه [[خدا]] یاد شده است. یکی از شبهای بسیار مهم در این ماه، "[[شب قدر]]" است که بهتر از هزار ماه است. [[قرآن]] نیز در [[شب قدر]] نازل شده است. [[حضرت علی]] {{ع}} نیز در این ماه ضربت خورد و به [[شهادت]] رسید. [[مسلمانان]] از چند روز به [[ماه رمضان]] مانده، خود را برای روزهداری و [[عبادت]] در این ماه آماده میکنند و مجالس [[دینی]] و مساجد و نمازهای جماعت رونق بیشتری دارد و فرصت خوبی برای انس با [[خدا]] و [[قرآن]] و [[توبه]] از [[گناهان]] است<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|فرهنگنامه دینی]].</ref>. | |||
== | == معناشناسی == | ||
=== معنای لغوی === | |||
رمضان از ریشه "رمض" به معنای سوزاندن<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱.</ref>، گرم شدن سنگ و ریگ از شدت حرارت [[خورشید]]<ref>العین، ج ۷، ص ۳۹؛ مجمع البحرین، ج ۲، ص ۲۲۳، «رمض».</ref> یا تیز و [[براق]] کردن [[شمشیر]]<ref>الصحاح، ج ۳، ص ۱۰۸۱؛ تاج العروس، ج ۱۰، ص ۶، «رمض»؛ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۵۱.</ref> گرفته شده است. به [[باران]] پیش از پاییز که [[زمین]] را از غبار [[پاک]] میکند نیز "رمض" یا "رمضاء" اطلاق شده است<ref>العین، ج ۷، ص ۳۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۵۱؛ نیز نک: القاموس المحیط، ج ۲، ص ۳۳۳، «رمض».</ref>.<ref>[[مهدی ملکمحمدی|ملکمحمدی، مهدی]]، [[رمضان (مقاله)|مقاله «رمضان»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴]]؛ [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|فرهنگنامه دینی]].</ref> | |||
=== معنای اصطلاحی === | |||
===معنای | [[مفسران]] و واژهشناسان با توجه به معانی یاد شده و در مواردی متأثر از برخی [[روایات]]<ref>الجامع الصغیر، ج ۱، ص ۳۹۷؛ بحار الانوار، ج ۵۵، ص ۳۴۱.</ref>، وجوه گوناگونی را برای نامگذاری این ماه به [[رمضان]] بیان کردهاند: سوزاندن [[گناهان]] با [[کارهای نیک]]<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴؛ الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۸۳.</ref>، [[پیامبر اکرم]] {{صل}} فرمود: «ماه رمضان به این نام خوانده شده، زیرا [[گناهان]] را میسوزاند»<ref>بحارالانوار، ج۵۵، ص۳۴۱.</ref>؛ گرمای درون و سوختن از شدت [[گرسنگی]] و [[تشنگی]] و تحمل دشواریهای آن<ref>الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۷؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴؛ لسان العرب، ج ۷، ص ۱۶۲، «رمض».</ref>، حرارت گرفتن [[دلها]] از [[پندها]] و [[اندیشه]] درباره [[آخرت]]<ref>تفسیر ثعلبی، ج ۲، ص ۶۸؛ روض الجنان، ج ۳، ص ۲۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱.</ref>، پاک ساختن جسم و [[جان انسان]] از [[گناه]]<ref>روض الجنان، ج ۳، ص ۲۴؛ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۵.</ref> و [[اقدام]] [[اعراب جاهلی]] به تیز کردن شمشیرها در این ماه و آماده شدن برای [[جنگیدن]] در ماههای بعد<ref>التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۵۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱.</ref>. | ||
علاوه بر وجوه یاد شده، برخی [[نامگذاری]] [[ماههای قمری]] را با حالت طبیعی فصلهای سال مرتبط دانسته و "[[رمضان]]" را از ماههای تابستان شمردهاند و با این حال، به این نکته نیز توجه کردهاند که ماههای قمری در گردشاند و در فصل معینی [[ثابت]] نمیمانند، از اینرو وجه نامگذاری یاد شده را چنین توجیه کردهاند که نام برخی ماهها از بقایای سالشمار کهن شمسی پیش از رواج سالشمار قمری میان عربهاست<ref>الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۷؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴؛ المفصل، ج ۱، ص ۴۵۹.</ref>. در دیدگاه همسوی دیگری تقویم عربی از طریق [[سنت]] نسیء میان دو سال شمار قمری و شمسی جمع کرده و ماهها معمولاً در فصلهای ثابتی تکرار میشدهاند<ref>نک: التحریر و التنویر، ج ۲، ص ۱۶۸ - ۱۶۹؛ المفصل، ج ۱، ص ۴۶۲.</ref>. [[عربها]] با اثرپذیری از سال کبیسه عبرانی و یونانی، در پایان هر سه سال قمری یک ماه میافزودند و بدین ترتیب ماههای قمری در طول سال گردش نکرده و ثابت میماندند (نک نسیء) و به این ترتیب، [[ماه رمضان]] پیش از [[اسلام]] همواره در گرمای تابستان قرار داشته و از همین رو چنین نام گرفته است<ref>نک: المفصل، ج ۸، ص ۴۹۰ - ۴۹۱.</ref>. | |||
بر پایه برخی اشعار [[جاهلی]]، پیشتر این ماه "ناتق" نام داشته است<ref> الکشاف، ج۱، ص۲۲۷؛ البحرالمحیط، ج۲، ص۱۷۳.</ref>. گروهی نیز با [[الهام]] از [[روایات]] <ref>الکافی، ج ۴، ص ۶۹ ـ ۷۰؛ الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۸۳؛ بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۳۷۶.</ref> بر این باورند که رمضان، نامی از [[نامهای خداوند]] بوده <ref>جامع البیان، ج ۲، ص ۸۴؛ روض الجنان، ج ۳، ص ۲۳.</ref> و پس از اضافه "[[شهر]]" به آن، برای نهمین ماه قمری عَلَم شده است<ref>الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۶؛ جوامع الجامع، ج ۱، ص ۱۰۴؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴.</ref>. اینان با استناد به روایات یاد شده، به کار بردن این واژه را در معنای ماه، به شکل جمع<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱ - ۲۹۲؛ لسان العرب، ج ۷، ص ۱۶۲، «رمض».</ref> یا بدون اضافه واژه [[شهر]] (ماه) [[مکروه]] میدانند<ref>جامع البیان، ج ۲، ص ۸۴؛ روض الجنان، ج ۳، ص ۲۳؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۲.</ref>. در مقابل، دستهای دیگر، [[روایات]] یاد شده را [[ضعیف]] شمرده و از روایاتی یاد میکنند که [[رمضان]] را بدون ترکیب اضافی به کار بردهاند<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۲؛ المصباح، ص ۲۳۹، «رمض».</ref>. با این حال، گروه نخست روایات دسته دوم را توجیه<ref>نک: الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۷؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴؛ تفسیر شاهی، ج ۱، ص ۲۶۴.</ref> یا بر [[اباحه]] حمل کرده و میان آنها و روایات مورد استناد خود جمع میکنند<ref>مجمع البحرین، ج ۲، ص ۲۲۳، «رمض».</ref>.<ref>[[مهدی ملکمحمدی|ملکمحمدی، مهدی]]، [[رمضان (مقاله)|مقاله «رمضان»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴]].</ref> | |||
== [[ماه رمضان]] در [[قرآن]] و [[روایات]] == | |||
رمضان تنها ماهی است که در [[قرآن]] به صراحت نام آن آمده است و به [[سبب نزول]] قرآن و [[وجوب]] [[روزهداری]] در آن از جایگاه ویژهای برخوردار است، تا جایی که شب [[قدر]] آن معادل ۱۰۰۰ ماه دانسته شده است: {{متن قرآن|لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ}}<ref>«شب قدر از هزار ماه بهتر است» سوره قدر، آیه ۳.</ref>. روایات فراوانی از [[معصومان]] {{عم}}، از این ماه با عنوان "[[شهر الله]]" یاد کرده<ref>تحف العقول، ص ۴۱۹؛ تهذیب، ج ۴، ص ۱۹۲؛ کنز العمال، ج ۸، ص ۴۶۶.</ref> و فضیلتهای بسیاری برای آن برشمردهاند<ref>برای نمونه نک: الکافی، ج ۴، ص ۶۵ - ۶۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۹۴ به بعد؛ الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۸۳ ـ ۱۸۹.</ref>. | |||
قرآن در تنها یادکرد صریح از [[ماه رمضان]]، پس از بیان وجوب [[روزه]] و برخی [[احکام]] آن، از ماه رمضان به عنوان ماه [[نزول قرآن]] به بزرگی یاد کرده و به روزه در آن [[فرمان]] میدهد: {{متن قرآن|شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«(روزهای روزه گرفتن در) ماه رمضان است که قرآن را در آن فرو فرستادهاند؛ به رهنمودی برای مردم و برهانهایی (روشن) از راهنمایی و جدا کردن حقّ از باطل. پس هر کس از شما این ماه را دریافت (و در سفر نبود)، باید (تمام) آن را روزه بگیرد و اگر بیمار یا در سفر بود، شماری از روزهایی دیگر (روزه بر او واجب است)؛ خداوند برای شما آسانی میخواهد و برایتان دشواری نمیخواهد و (میخواهد) تا شمار (روزهها) را کامل کنید و تا خداوند را برای آنکه راهنماییتان کرده است به بزرگی یاد کنید و باشد که سپاس گزارید» سوره بقره، آیه ۱۸۵.</ref> با توجه به این [[آیه]] و [[آیات]] {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ}}<ref>«ما آن (قرآن) را در شب قدر فرو فرستادیم» سوره قدر، آیه ۱.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۷۸۷؛ روض الجنان، ج ۲۰، ص ۳۴۴.</ref> و نیز [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ}}<ref>«که ما آن را در شبی خجسته فرو فرستادیم، بیگمان ما بیمدهنده بودیم» سوره دخان، آیه ۳.</ref>،<ref>جامع البیان، ج ۲۵، ص ۶۴؛ روض الجنان، ج ۱۷، ص ۲۰۲ - ۲۰۳.</ref> [[شب قدر]] در این ماه قرار دارد. در برخی [[روایات]] به نزول دیگر [[کتابهای آسمانی]] در این ماه تصریح شده است<ref>الکافی، ج ۲، ص ۶۲۹؛ تهذیب، ج ۴، ص ۱۹۴؛ المعجم الکبیر، ج ۲۲، ص ۷۵.</ref>. | |||
رمضان | |||
افزون بر [[آیات]] بالا، برخی مفسران شبهای دهگانه: [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَيَالٍ عَشْرٍ}}<ref>«و به شبهای دهگانه،» سوره فجر، آیه ۲.</ref> را به ۱۰ شب آغازین <ref> تفسیر بغوی، ج ۵، ص ۲۴۷؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۸، ص ۳۸۱.</ref> یا پایانی [[ماه رمضان]] <ref>تفسیر ابن ابی حاتم، ج ۱۰، ص ۳۴۲۳؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۷۳۶.</ref> [[تفسیر]] میکنند؛ همچنین آیاتی از [[قرآن]] به [[جنگ بدر]] {{متن قرآن|قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ}}<ref>«به راستی شما را در کار دو گروهی که (در «بدر») با هم رو به رو شدند، نشانهای (برای پند گیری) بود: گروهی برای خداوند جنگ میکردند و (گروه) دیگری کافر بودند که آنها را دو چندان خود به چشم میدیدند (و میهراسیدند) و خداوند هر کسی را بخواهد با یاوری خویش پش» سوره آل عمران، آیه ۱۳.</ref>، {{متن قرآن|وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«و بیگمان خداوند در «بدر» شما را با آنکه ناتوان بودید یاری کرد پس، از خداوند پروا کنید، باشد که سپاس گزارید» سوره آل عمران، آیه ۱۲۳.</ref>؛ {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفتهاید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.</ref> و نیز [[معراج]] [[پیامبر]] {{متن قرآن|سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}}<ref>«پاکا آن (خداوند) که شبی بنده خویش را از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی - که پیرامون آن را خجسته گرداندهایم- برد تا از نشانههایمان بدو نشان دهیم، بیگمان اوست که شنوای بیناست» سوره اسراء، آیه ۱.</ref> پرداختهاند که اولی در هفدهم ماه رمضان [[سال دوم هجری]] <ref> مجمعالبیان، ج۲، ص۸۳۰؛ الکامل، ج۲، ص۱۱۶.</ref> و دومی بنا به نظری در ماه رمضان، ۶ <ref>اسد الغابه، ج ۱، ص ۲۰؛ مناقب، ج ۱، ص ۱۵۳.</ref> یا یک سال <ref>تقسیر مقاتل، ج ۲، ص ۲۴۶؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص ۲۱؛ کشف الاسرار، ج ۵، ص ۴۸۴.</ref> یا ۱۸ ماه پیش از [[هجرت]] <ref>الطبقات، ج۱، ص۲۱۲؛ الدر المنثور، ج۴، ص۱۵۶.</ref> واقع شدهاند. | |||
[[پیامبر اکرم]] {{صل}} فرمود: «ای [[مردم]]! شما در ماه رمضان به میهمانی [[خدا]] [[دعوت]] شده و مورد [[لطف]] او قرار گرفتهاید. در این ماه، نَفَسهای شما [[تسبیح]]، خوابتان [[عبادت]]، عملتان مقبول و دعایتان [[مستجاب]] است»<ref>وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۳۱۳.</ref>. در ماه رمضان، [[قرآن]] برای [[هدایت]] [[انسانها]] نازل شده است<ref>{{متن قرآن|شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ...}} «(روزهای روزه گرفتن در) ماه رمضان است که قرآن را در آن فرو فرستادهاند؛ به رهنمودی برای مردم و برهانهایی (روشن) از راهنمایی و جدا کردن حقّ از باطل.».. سوره بقره، آیه ۱۸۵.</ref>. | |||
[[ | [[عارفان]] در تبیین دلیل [[نزول قرآن]] و دیگر [[کتب آسمانی]] در [[ماه رمضان]]، آن را به ماه سوختن [[نفس انسان]] با [[نور]] [[حقیقت]]<ref> تفسیر ابن عربی، ج ۱، ص ۶۸.</ref> و خودداری از توجه به غیر [[خدا]] به ویژه نیروهای ظاهری و خواستههای نفس [[تأویل]] کرده و همین را سبب [[ظهور]] نفس و آمادگی برای [[آگاهی از غیب]] دانستهاند<ref>بیان السعاده، ج ۱، ص ۱۷۲.</ref>.<ref>[[مهدی ملکمحمدی|ملکمحمدی، مهدی]]، [[رمضان (مقاله)|مقاله «رمضان»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴]]؛ [[علی اکبر شایستهنژاد|شایستهنژاد، علی اکبر]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)|مقاله «رمضان»، دانشنامه صحیفه سجادیه]]، ص ۲۴۷.</ref> | ||
[[ | == روزه در ادیان دیگر == | ||
به [[باور]] گروهی، در [[آیین مسیحیت]] هم [[روزه]] ماه رمضان [[واجب]] بوده؛ ولی آنان [[زمان]] و مقدار روزهای آن را [[تغییر]] دادهاند<ref> التبیان، ج ۲، ص ۱۱۵؛ مجمع البیان، ج ۲، ص ۴۹۰؛ الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۵.</ref>. برخی نیز نخستین روزه ماه رمضان را به [[نوح]] {{ع}} پس از بیرون آمدن از کشتی نسبت داده و بعضی [[تاریخ]] آن را به امتهای پیش از وی رساندهاند<ref>تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۰؛ نیز نک: الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۵، ۲۲۷.</ref>. صاحبان دیدگاه یاد شده، برای سخن خود دلیلی نیاورده و به احتمال، برداشت آنان از آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! روزه بر شما مقرّر شده است چنان که بر پیشینیان شما مقرّر شده بود، باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره بقره، آیه ۱۸۳.</ref> مبنی بر [[وجوب]] روزه بر امتهای پیشین باشد. با وجود این، آیه بر وجوب یاد شده در این ماه دلالت ندارد<ref>التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۳۹ ـ ۲۴۰؛ نیز نک: التبیان، ج ۲، ص ۱۱۵؛ مجمع البیان، ج ۲، ص ۴۹۰.</ref> و برخی روایات وجوب روزه ماه رمضان را تنها به پیامبران پیشین و [[امت اسلام]] نسبت میدهند<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۹۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص ۲۴۰.</ref>.<ref>[[مهدی ملکمحمدی|ملکمحمدی، مهدی]]، [[رمضان (مقاله)|مقاله «رمضان»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴]].</ref> | |||
== | == منابع == | ||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:1100408.jpg|22px]] [[مهدی ملکمحمدی|ملکمحمدی، مهدی]]، [[رمضان (مقاله)|مقاله «رمضان»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴''']]. | # [[پرونده:1100408.jpg|22px]] [[مهدی ملکمحمدی|ملکمحمدی، مهدی]]، [[رمضان (مقاله)|مقاله «رمضان»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴''']]. | ||
# [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|'''فرهنگنامه دینی''']] | # [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگنامه دینی (کتاب)|'''فرهنگنامه دینی''']] | ||
# [[پرونده:1100609.jpg|22px]] [[علی اکبر شایستهنژاد|شایستهنژاد، علی اکبر]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)|'''مقاله «رمضان»، دانشنامه صحیفه سجادیه''']] | # [[پرونده:1100609.jpg|22px]] [[علی اکبر شایستهنژاد|شایستهنژاد، علی اکبر]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)|'''مقاله «رمضان»، دانشنامه صحیفه سجادیه''']] | ||
{{پایان منابع}} | |||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{ | {{پانویس}} | ||
[[رده:رمضان]] | [[رده:رمضان]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۱ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۴
این مدخل زیرشاخهٔ بحث رمضان است. رمضان از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: رمضان در قرآن - رمضان در فقه اسلامی - رمضان در معارف و سیره سجادی - رمضان در معارف مهدویت - رمضان در سبک زندگی اسلامی - پرسش مرتبط نداردماه رمضان بهمعنای سوزاندن گناهان با کارهای نیک نهمین ماه از ماههای قمری و ماهی که روزه گرفتن در آن واجب است، از ماههای بافضیلت است. "شب قدر" در این ماه قرار دارد و قرآن در این شب نازل شده است. حضرت علی (ع) نیز در این ماه به شهادت رسیده است.
مقدمه
ماه رمضان: ماه نهم از ماههای قمری، ماهی که روزه گرفتن در آن واجب است، یکی از ماههای بافضیلت و ماه رحمت و آمرزش است. در روایات از آن به عنوان "شهر الله" یعنی ماه خدا یاد شده است. یکی از شبهای بسیار مهم در این ماه، "شب قدر" است که بهتر از هزار ماه است. قرآن نیز در شب قدر نازل شده است. حضرت علی (ع) نیز در این ماه ضربت خورد و به شهادت رسید. مسلمانان از چند روز به ماه رمضان مانده، خود را برای روزهداری و عبادت در این ماه آماده میکنند و مجالس دینی و مساجد و نمازهای جماعت رونق بیشتری دارد و فرصت خوبی برای انس با خدا و قرآن و توبه از گناهان است[۱].
معناشناسی
معنای لغوی
رمضان از ریشه "رمض" به معنای سوزاندن[۲]، گرم شدن سنگ و ریگ از شدت حرارت خورشید[۳] یا تیز و براق کردن شمشیر[۴] گرفته شده است. به باران پیش از پاییز که زمین را از غبار پاک میکند نیز "رمض" یا "رمضاء" اطلاق شده است[۵].[۶]
معنای اصطلاحی
مفسران و واژهشناسان با توجه به معانی یاد شده و در مواردی متأثر از برخی روایات[۷]، وجوه گوناگونی را برای نامگذاری این ماه به رمضان بیان کردهاند: سوزاندن گناهان با کارهای نیک[۸]، پیامبر اکرم (ص) فرمود: «ماه رمضان به این نام خوانده شده، زیرا گناهان را میسوزاند»[۹]؛ گرمای درون و سوختن از شدت گرسنگی و تشنگی و تحمل دشواریهای آن[۱۰]، حرارت گرفتن دلها از پندها و اندیشه درباره آخرت[۱۱]، پاک ساختن جسم و جان انسان از گناه[۱۲] و اقدام اعراب جاهلی به تیز کردن شمشیرها در این ماه و آماده شدن برای جنگیدن در ماههای بعد[۱۳].
علاوه بر وجوه یاد شده، برخی نامگذاری ماههای قمری را با حالت طبیعی فصلهای سال مرتبط دانسته و "رمضان" را از ماههای تابستان شمردهاند و با این حال، به این نکته نیز توجه کردهاند که ماههای قمری در گردشاند و در فصل معینی ثابت نمیمانند، از اینرو وجه نامگذاری یاد شده را چنین توجیه کردهاند که نام برخی ماهها از بقایای سالشمار کهن شمسی پیش از رواج سالشمار قمری میان عربهاست[۱۴]. در دیدگاه همسوی دیگری تقویم عربی از طریق سنت نسیء میان دو سال شمار قمری و شمسی جمع کرده و ماهها معمولاً در فصلهای ثابتی تکرار میشدهاند[۱۵]. عربها با اثرپذیری از سال کبیسه عبرانی و یونانی، در پایان هر سه سال قمری یک ماه میافزودند و بدین ترتیب ماههای قمری در طول سال گردش نکرده و ثابت میماندند (نک نسیء) و به این ترتیب، ماه رمضان پیش از اسلام همواره در گرمای تابستان قرار داشته و از همین رو چنین نام گرفته است[۱۶].
بر پایه برخی اشعار جاهلی، پیشتر این ماه "ناتق" نام داشته است[۱۷]. گروهی نیز با الهام از روایات [۱۸] بر این باورند که رمضان، نامی از نامهای خداوند بوده [۱۹] و پس از اضافه "شهر" به آن، برای نهمین ماه قمری عَلَم شده است[۲۰]. اینان با استناد به روایات یاد شده، به کار بردن این واژه را در معنای ماه، به شکل جمع[۲۱] یا بدون اضافه واژه شهر (ماه) مکروه میدانند[۲۲]. در مقابل، دستهای دیگر، روایات یاد شده را ضعیف شمرده و از روایاتی یاد میکنند که رمضان را بدون ترکیب اضافی به کار بردهاند[۲۳]. با این حال، گروه نخست روایات دسته دوم را توجیه[۲۴] یا بر اباحه حمل کرده و میان آنها و روایات مورد استناد خود جمع میکنند[۲۵].[۲۶]
ماه رمضان در قرآن و روایات
رمضان تنها ماهی است که در قرآن به صراحت نام آن آمده است و به سبب نزول قرآن و وجوب روزهداری در آن از جایگاه ویژهای برخوردار است، تا جایی که شب قدر آن معادل ۱۰۰۰ ماه دانسته شده است: ﴿لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ﴾[۲۷]. روایات فراوانی از معصومان (ع)، از این ماه با عنوان "شهر الله" یاد کرده[۲۸] و فضیلتهای بسیاری برای آن برشمردهاند[۲۹].
قرآن در تنها یادکرد صریح از ماه رمضان، پس از بیان وجوب روزه و برخی احکام آن، از ماه رمضان به عنوان ماه نزول قرآن به بزرگی یاد کرده و به روزه در آن فرمان میدهد: ﴿شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ﴾[۳۰] با توجه به این آیه و آیات ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ﴾[۳۱].[۳۲] و نیز آیه ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ﴾[۳۳]،[۳۴] شب قدر در این ماه قرار دارد. در برخی روایات به نزول دیگر کتابهای آسمانی در این ماه تصریح شده است[۳۵].
افزون بر آیات بالا، برخی مفسران شبهای دهگانه: آیه ﴿وَلَيَالٍ عَشْرٍ﴾[۳۶] را به ۱۰ شب آغازین [۳۷] یا پایانی ماه رمضان [۳۸] تفسیر میکنند؛ همچنین آیاتی از قرآن به جنگ بدر ﴿قَدْ كَانَ لَكُمْ آيَةٌ فِي فِئَتَيْنِ الْتَقَتَا فِئَةٌ تُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأُخْرَى كَافِرَةٌ يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ﴾[۳۹]، ﴿وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ﴾[۴۰]؛ ﴿وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[۴۱] و نیز معراج پیامبر ﴿سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾[۴۲] پرداختهاند که اولی در هفدهم ماه رمضان سال دوم هجری [۴۳] و دومی بنا به نظری در ماه رمضان، ۶ [۴۴] یا یک سال [۴۵] یا ۱۸ ماه پیش از هجرت [۴۶] واقع شدهاند.
پیامبر اکرم (ص) فرمود: «ای مردم! شما در ماه رمضان به میهمانی خدا دعوت شده و مورد لطف او قرار گرفتهاید. در این ماه، نَفَسهای شما تسبیح، خوابتان عبادت، عملتان مقبول و دعایتان مستجاب است»[۴۷]. در ماه رمضان، قرآن برای هدایت انسانها نازل شده است[۴۸].
عارفان در تبیین دلیل نزول قرآن و دیگر کتب آسمانی در ماه رمضان، آن را به ماه سوختن نفس انسان با نور حقیقت[۴۹] و خودداری از توجه به غیر خدا به ویژه نیروهای ظاهری و خواستههای نفس تأویل کرده و همین را سبب ظهور نفس و آمادگی برای آگاهی از غیب دانستهاند[۵۰].[۵۱]
روزه در ادیان دیگر
به باور گروهی، در آیین مسیحیت هم روزه ماه رمضان واجب بوده؛ ولی آنان زمان و مقدار روزهای آن را تغییر دادهاند[۵۲]. برخی نیز نخستین روزه ماه رمضان را به نوح (ع) پس از بیرون آمدن از کشتی نسبت داده و بعضی تاریخ آن را به امتهای پیش از وی رساندهاند[۵۳]. صاحبان دیدگاه یاد شده، برای سخن خود دلیلی نیاورده و به احتمال، برداشت آنان از آیه ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ﴾[۵۴] مبنی بر وجوب روزه بر امتهای پیشین باشد. با وجود این، آیه بر وجوب یاد شده در این ماه دلالت ندارد[۵۵] و برخی روایات وجوب روزه ماه رمضان را تنها به پیامبران پیشین و امت اسلام نسبت میدهند[۵۶].[۵۷]
منابع
پانویس
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی.
- ↑ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱.
- ↑ العین، ج ۷، ص ۳۹؛ مجمع البحرین، ج ۲، ص ۲۲۳، «رمض».
- ↑ الصحاح، ج ۳، ص ۱۰۸۱؛ تاج العروس، ج ۱۰، ص ۶، «رمض»؛ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۵۱.
- ↑ العین، ج ۷، ص ۳۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۵۱؛ نیز نک: القاموس المحیط، ج ۲، ص ۳۳۳، «رمض».
- ↑ ملکمحمدی، مهدی، مقاله «رمضان»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴؛ محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی.
- ↑ الجامع الصغیر، ج ۱، ص ۳۹۷؛ بحار الانوار، ج ۵۵، ص ۳۴۱.
- ↑ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴؛ الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۸۳.
- ↑ بحارالانوار، ج۵۵، ص۳۴۱.
- ↑ الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۷؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴؛ لسان العرب، ج ۷، ص ۱۶۲، «رمض».
- ↑ تفسیر ثعلبی، ج ۲، ص ۶۸؛ روض الجنان، ج ۳، ص ۲۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱.
- ↑ روض الجنان، ج ۳، ص ۲۴؛ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۵.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۵۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱.
- ↑ الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۷؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴؛ المفصل، ج ۱، ص ۴۵۹.
- ↑ نک: التحریر و التنویر، ج ۲، ص ۱۶۸ - ۱۶۹؛ المفصل، ج ۱، ص ۴۶۲.
- ↑ نک: المفصل، ج ۸، ص ۴۹۰ - ۴۹۱.
- ↑ الکشاف، ج۱، ص۲۲۷؛ البحرالمحیط، ج۲، ص۱۷۳.
- ↑ الکافی، ج ۴، ص ۶۹ ـ ۷۰؛ الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۸۳؛ بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۳۷۶.
- ↑ جامع البیان، ج ۲، ص ۸۴؛ روض الجنان، ج ۳، ص ۲۳.
- ↑ الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۶؛ جوامع الجامع، ج ۱، ص ۱۰۴؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴.
- ↑ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۱ - ۲۹۲؛ لسان العرب، ج ۷، ص ۱۶۲، «رمض».
- ↑ جامع البیان، ج ۲، ص ۸۴؛ روض الجنان، ج ۳، ص ۲۳؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۲.
- ↑ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۲؛ المصباح، ص ۲۳۹، «رمض».
- ↑ نک: الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۷؛ تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۲۴؛ تفسیر شاهی، ج ۱، ص ۲۶۴.
- ↑ مجمع البحرین، ج ۲، ص ۲۲۳، «رمض».
- ↑ ملکمحمدی، مهدی، مقاله «رمضان»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴.
- ↑ «شب قدر از هزار ماه بهتر است» سوره قدر، آیه ۳.
- ↑ تحف العقول، ص ۴۱۹؛ تهذیب، ج ۴، ص ۱۹۲؛ کنز العمال، ج ۸، ص ۴۶۶.
- ↑ برای نمونه نک: الکافی، ج ۴، ص ۶۵ - ۶۸؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۹۴ به بعد؛ الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۸۳ ـ ۱۸۹.
- ↑ «(روزهای روزه گرفتن در) ماه رمضان است که قرآن را در آن فرو فرستادهاند؛ به رهنمودی برای مردم و برهانهایی (روشن) از راهنمایی و جدا کردن حقّ از باطل. پس هر کس از شما این ماه را دریافت (و در سفر نبود)، باید (تمام) آن را روزه بگیرد و اگر بیمار یا در سفر بود، شماری از روزهایی دیگر (روزه بر او واجب است)؛ خداوند برای شما آسانی میخواهد و برایتان دشواری نمیخواهد و (میخواهد) تا شمار (روزهها) را کامل کنید و تا خداوند را برای آنکه راهنماییتان کرده است به بزرگی یاد کنید و باشد که سپاس گزارید» سوره بقره، آیه ۱۸۵.
- ↑ «ما آن (قرآن) را در شب قدر فرو فرستادیم» سوره قدر، آیه ۱.
- ↑ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۷۸۷؛ روض الجنان، ج ۲۰، ص ۳۴۴.
- ↑ «که ما آن را در شبی خجسته فرو فرستادیم، بیگمان ما بیمدهنده بودیم» سوره دخان، آیه ۳.
- ↑ جامع البیان، ج ۲۵، ص ۶۴؛ روض الجنان، ج ۱۷، ص ۲۰۲ - ۲۰۳.
- ↑ الکافی، ج ۲، ص ۶۲۹؛ تهذیب، ج ۴، ص ۱۹۴؛ المعجم الکبیر، ج ۲۲، ص ۷۵.
- ↑ «و به شبهای دهگانه،» سوره فجر، آیه ۲.
- ↑ تفسیر بغوی، ج ۵، ص ۲۴۷؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۸، ص ۳۸۱.
- ↑ تفسیر ابن ابی حاتم، ج ۱۰، ص ۳۴۲۳؛ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۷۳۶.
- ↑ «به راستی شما را در کار دو گروهی که (در «بدر») با هم رو به رو شدند، نشانهای (برای پند گیری) بود: گروهی برای خداوند جنگ میکردند و (گروه) دیگری کافر بودند که آنها را دو چندان خود به چشم میدیدند (و میهراسیدند) و خداوند هر کسی را بخواهد با یاوری خویش پش» سوره آل عمران، آیه ۱۳.
- ↑ «و بیگمان خداوند در «بدر» شما را با آنکه ناتوان بودید یاری کرد پس، از خداوند پروا کنید، باشد که سپاس گزارید» سوره آل عمران، آیه ۱۲۳.
- ↑ «و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفتهاید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.
- ↑ «پاکا آن (خداوند) که شبی بنده خویش را از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی - که پیرامون آن را خجسته گرداندهایم- برد تا از نشانههایمان بدو نشان دهیم، بیگمان اوست که شنوای بیناست» سوره اسراء، آیه ۱.
- ↑ مجمعالبیان، ج۲، ص۸۳۰؛ الکامل، ج۲، ص۱۱۶.
- ↑ اسد الغابه، ج ۱، ص ۲۰؛ مناقب، ج ۱، ص ۱۵۳.
- ↑ تقسیر مقاتل، ج ۲، ص ۲۴۶؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص ۲۱؛ کشف الاسرار، ج ۵، ص ۴۸۴.
- ↑ الطبقات، ج۱، ص۲۱۲؛ الدر المنثور، ج۴، ص۱۵۶.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۳۱۳.
- ↑ ﴿شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ...﴾ «(روزهای روزه گرفتن در) ماه رمضان است که قرآن را در آن فرو فرستادهاند؛ به رهنمودی برای مردم و برهانهایی (روشن) از راهنمایی و جدا کردن حقّ از باطل.».. سوره بقره، آیه ۱۸۵.
- ↑ تفسیر ابن عربی، ج ۱، ص ۶۸.
- ↑ بیان السعاده، ج ۱، ص ۱۷۲.
- ↑ ملکمحمدی، مهدی، مقاله «رمضان»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴؛ شایستهنژاد، علی اکبر، مقاله «رمضان»، دانشنامه صحیفه سجادیه، ص ۲۴۷.
- ↑ التبیان، ج ۲، ص ۱۱۵؛ مجمع البیان، ج ۲، ص ۴۹۰؛ الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۵.
- ↑ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۲۹۰؛ نیز نک: الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۵، ۲۲۷.
- ↑ «ای مؤمنان! روزه بر شما مقرّر شده است چنان که بر پیشینیان شما مقرّر شده بود، باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره بقره، آیه ۱۸۳.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۲۳۹ ـ ۲۴۰؛ نیز نک: التبیان، ج ۲، ص ۱۱۵؛ مجمع البیان، ج ۲، ص ۴۹۰.
- ↑ من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۹۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص ۲۴۰.
- ↑ ملکمحمدی، مهدی، مقاله «رمضان»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴.