تعلیم در معارف و سیره نبوی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۵۲

اقدامات تربیتی و آموزشی پیامبر(ص)

پیامبر اکرم(ص) با همه عادات و عقاید نامعقول جاهلی به ستیز برخاست و آنها را مردود شمرد. صریح و قاطع در برابر انحراف‌های آن روزگار ایستاد و خرافات را زیر پا نهاد و آن را از باورها و فرهنگ جامعه آن عصر زدود و تکیه‌گاه عقاید مردم را بر دانش و خرد استوار ساخت. مردم در پرتو سیره و گفتار آموزنده رسول خدا(ص) و اخلاق و منش جذاب آن حضرت، به تدریج، از خصلت‌های منحط جاهلی فاصله گرفتند و با ارزش‌های متعالیِ اسلام آشنا شدند. همه قبایل و اشخاص، ارزش و اعتبار یکسان یافتند و یک مسلمان همواره دیگران را به دیدهٔ تساوی و عزت و حرمت می‌نگریست و تشخّص و اعتبار هرکس را به میزان تقوا و پارساییِ او می‌دانست^[۱].

آن کسانی که بدون رعایت اصول ادب و به شیوه‌ای خشن و بدوی، رسول خدا(ص) را از پشت دیوار به آواز بلند و به اسم صدا می‌زدند که از در بیرون آی، ما را با تو کاری است و با آهنگی بلندتر از صدای آن حضرت^[۲]، با وی سخن می‌گفتند و یا در راه جلوتر از او حرکت می‌کردند^[۳]، «چنان تربیت شدند که هنگام ورود به خدمت پیامبر در می‌زدند، اما نه با کوبه در، بلکه با ناخن دستانشان»^[۴] و چون آن حضرت با ایشان سخن می‌گفت، چنان ساکت، خاشع و بی‌حرکت بودند که گویی بر سرشان پرنده‌ای فرود آمده است^[۵].

رسول خدا(ص)، که به نص صریح قرآن کریم، برترین و بهترین اسوه و سرمشق مؤمنان بود و بر خوی و خلق عظیم تکیه داشت، در پرورش انسان‌های برتر و متعالی، حتی به جزئی‌ترین و ریزترین عناصر تعلیم و تربیت، عنایتی وافر و دقتی تمام داشت. جوامع رواییِ شیعه و سنی و کتاب‌های فراوان سیره و تاریخ، مشحون از اخبار و احادیثی است که در غایت وضوح، میزان عنایت و دقت آن حضرت را به امر تعلیم و تربیت نشان می‌دهد. تاریخ، این مشعل افروخته از عشق الهی را انسانی بس عظیم و تأثیرگذار می‌شناسد.

متحد ساختنِ اقوام وحشی و پراکنده عرب و دمیدنِ روح ایمان و اخلاص و اعتماد به نفس در آنان، موجب شد تا آن قوم بتواند در کمتر از دو دهه، امپراتوری‌های عظیم و پر جلال و شکوه ایران و روم را به زانو درآورد. گفتنی است با وجود آن همه غزوات و عملیات نظامی و فتوحات رعدآسای این مرد بزرگ، هرگز نام وی در ردیف فاتحان نام‌آور تاریخ رقم نمی‌خورد؛ زیرا کار شگفت و انقلاب عظیم‌تری که آن حضرت در عرصه علم و فرهنگ و ارزش‌های اخلاقی بنیاد کرد، نام او را از زمره حادثه‌آفرینان و ماجراجویان بزرگ تاریخ جدا می‌سازد.

خوی آسمانیِ پیامبر خدا، روح زلال و لطیف و دل سرشار از رحم و شفقت وی و صبر و متانت و ایمان و عشق و صفا و تدبیر حکیمانه او، ایشان را، حتی در قضاوت و اعتراف بیگانگان و بلکه دشمنان و بدخواهان و در میان همه بزرگان بشر، چهره‎ای استثنایی و بی‌بدیل قرار داده است.

آن حضرت از میان بی‌نام و نشان‌ترین افراد آن روزگار و حتی بردگان تحقیر شده و زجرکشیده مکه، چهره‌های تابناک و برجستهٔ تاریخ را برآورد و از ایشان، اسطوره‌های عزت و آزادگی و سرافرازی ساخت.

سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد، بلال، اویس قرنی، یاسر و همسرش سمیّه و فرزندش عمار و... همه از این تبار زرّین‌اند. آنان چهره‌هایی با نور ایمان، قاطع و خاضع، مصمم و آرامند که چشم بر خاک دوخته و دل بر آسمان نهاده و ایمان و یقین را با نجابت و تقوا درآمیخته‌اند و در یک کلام: «راهبان شب‌اند و شیران روز»^[۶].

رسول خدا(ص) از آن جهت، بزرگ‌ترین معلم و مربی بشر است که به حکم «أَدَّبَنِي رَبِّي فَأَحْسَنَ تَأْدِيبِي»^[۷]، دل و روان او پرورده پروردگار عالم و اخلاق و زندگی و سیره او تجسم آموزه‌های متعالی قرآن کریم است. آن حضرت می‌فرمود: «أُعْطِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ»^[۸] و «أَنَا أَفْصَحُ الْعَرَبِ»^[۹]. این نه بدان معناست که آنچه در آیینهٔ کلام و آبگینه شفاف احادیث نبوی انعکاس یافته، تمام فضایل و معارفی است که آن بزرگوار بدان آراسته بوده است. امام صادق(ع) فرمود: «مَا كَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) الْعِبَادَ بِكُنْهِ عَقْلِهِ قَطُّ»؛ رسول خدا هرگز با کسی به اندازه عمق اندیشه خود سخن نگفت. رسول خدا(ص) می‌فرمود: «إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ»^[۱۰]؛ ما گروه پیامبران مأموریم تا با مردم به اندازه فهم و خرد آنان سخن بگوییم.

این محدودیت برای پیامبر (و نیز سایر معصومان(ع)) در روابط و مناسبات با مردم همواره وجود داشته و در گفت‌وگوی با خلق، ناگزیر دامن سخن را از کشف بسیاری از حقایق و اسرار فرو می‌چیده است؛ لذا در آن سخنان، معمولاً غموض و ابهامی مشاهده نمی‌شود. اما در مقام دعا و نیایش، این محذور و محدودیت منتفی بوده و در سخن گفتن با ذات اقدس حق تعالی به نگفتن و نهفتن اسرار نیازی نمی‌دیده است و بسا تیغ زبان از نیام کام برکشیده و سخنانی بس عمیق و عارفانه و تعبیراتی لطیف و جگرسوز از عمق جان و معرفت زلال خویش بر مجرای کلام جاری ساخته است.

باری، در روزگاری که خزانه حکام و پادشاهان، به بهای اجحاف و ستم بر بی‌نوایان و تهی‌دستان از زر و سیم آکنده می‌شد تا بساط شادی و عشرت بیارایند؛ در زمانی که دربار یزدگرد ساسانی یک‌هزار نفر نوازنده و مطرب و هزار نفر کارگر آشپزخانه و هزار نفر بازدار و عمله شکار داشت^[۱۱]، مردی از سلاله پاک ابراهیم(ع)، از سرزمین خشک و تفتیده حجاز سربرآورد و با شعار توحیدیِ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» بر سر خفتگان تاریخ فریاد بیداری کشید و در کمال سادگی و غایت زهد و پارسایی، ملت رمیده و خشن و جهالت زده و کافرپیشه‌ای را به وفاق و توحید و اندیشه و دانش و کرامت انسانی فراخواند. در پرتو کلام نافذ و نَفَس مسیحاییِ او، دل‌های شیفته و استعدادهای خفته ملتی، به عالَم نور و معرفت و افق‌های ادب و حکمت راه یافت، به‌گونه‌ای که به هر سرزمینی گام نهادند، ابتدا، به مصاف جهل و ظلمت شتافتند و سپس، سرودهای عشق و معرفت را در گوش جان ساکنان آن دیار زمزمه کردند^[۱۲].

منابع

کریمیان، احمد، نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا

پانویس

↑ در عصر جاهلی، منحط‌ترین قبایل عرب، قبیله باهله بود که درباره‌اش می‌گفتند: وَ مَا يَنْفَعُ الْأَصْلُ مِنْ هَاشِمٍ *** إِذَا كَانَتِ النَّفْسُ مِنْ بَاهِلَةَ آن‌که روحیاتش باهلی است، دودمان [شریف] هاشمی نیز او را فایدت نبخشد. و نیز: لَوْ قِيلَ لِلْكَلْبِ يَا بَاهِلِيُّ *** عَوَى الْكَلْبُ مِنْ لُؤْمِ ذَلِكَ النَّسَبِ اگر سگی را باهلی خوانند، از ننگ این نسبت، صدا به اعتراض گشاید. اما همین قبیله، در سایه رحمت و عدالت اسلام، اعتبار و شرف یافت و شانه به شانهٔ شریف‌ترین قبایل عرب ایستاد؛ زیرا مایهٔ فخر و مباهات هر کس، اسلام و التزام به شریعت الهی بود، که: فَنَحْنُ بَنُو الْإِسْلَامِ وَ اللَّهُ وَاحِدٌ *** وَ أَوْلَى عِبَادِ اللَّهِ بِاللَّهِ مَنْ شَكَرَ ما فرزندان اسلامیم و خداوند، یکتاست و سزاوارترین بندگان خدا به خدا، سپاس‌گزارترینِ آنهاست. (ر.ک: مقاله «دعوة محمد(ص)» به قلم محمد الطیب النجار، ضمن کتاب محمد نظرة عصریة جدیده، ص۸۵-۸۶).
↑ نهیب آیات ۲ تا ۵ سوره حجرات، ناظر بر این بی‌حرمتی و دادن درس ادب به آنان است.
↑ نک: مجمع البیان، ج۹، ص۱۹۴-۱۹۷؛ المیزان، ج۱۸، ص۳۰۷-۳۱۰.
↑ آیةالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن مجید، ج۹، ص۱۳۴، به نقل از بحارالانوار، ج۱۷، ص۳۲؛ نیز: تفسیر روح البیان، ج۹، ص۶۹ (ذیل آیه ۴ سوره حجرات)؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۳۷، ص۵۶؛ سبل الهدی، ج۳، ص۳۴۹؛ ج۱۱، ص۴۳۷.
↑ معانی الاخبار، ص۸۲ و ۸۹؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۱۱، ص۲۳۸ (ذیل آیه ۹۳ سوره طه).
↑ کافی، ج۲، ص۲۳۲؛ امالی صدوق، ص۵۴۷ (مجلس ۸۱)؛ المعجم الکبیر، ج۱۰، ص۸۹، ح۱۰۰۴۶.
↑ مجمع البیان، ج۱۰، ص۳۳۳؛ شرح النهج الحدیدی، ج۱۱، ص۲۳۳؛ ابن اثیر، النهایه، ج۱، ص۴.
↑ من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۴۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۶۷۶ و امتاع الاسماع، ج۹، ص۲۳۹.
↑ اختصاص، ص۱۸۷؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۳۲.
↑ هر دو بخش روایت در کافی ج۱، ص۲۳؛ ج۸، ص۲۶۸؛ امالی صدوق، ص۴۱۸، (مجلس ۶۵)؛ کنزالعمال، ج۱۰، ص۲۴۲، ح۲۹۲۸۲.
↑ دانش مسلمین، ص۴۴، به نقل از: مجتبی مینوی، مقاله «برزویه حکیم و رودکی شاعر»، مجله دانشکده ادبیات مشهد، سال هفتم، شماره ۴ (زمستان ۱۳۵۰).
↑ کریمیان، احمد، نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا، ص ۲۲.

[1] در عصر جاهلی، منحط‌ترین قبایل عرب، قبیله باهله بود که درباره‌اش می‌گفتند: وَ مَا يَنْفَعُ الْأَصْلُ مِنْ هَاشِمٍ *** إِذَا كَانَتِ النَّفْسُ مِنْ بَاهِلَةَ آن‌که روحیاتش باهلی است، دودمان [شریف] هاشمی نیز او را فایدت نبخشد. و نیز: لَوْ قِيلَ لِلْكَلْبِ يَا بَاهِلِيُّ *** عَوَى الْكَلْبُ مِنْ لُؤْمِ ذَلِكَ النَّسَبِ اگر سگی را باهلی خوانند، از ننگ این نسبت، صدا به اعتراض گشاید. اما همین قبیله، در سایه رحمت و عدالت اسلام، اعتبار و شرف یافت و شانه به شانهٔ شریف‌ترین قبایل عرب ایستاد؛ زیرا مایهٔ فخر و مباهات هر کس، اسلام و التزام به شریعت الهی بود، که: فَنَحْنُ بَنُو الْإِسْلَامِ وَ اللَّهُ وَاحِدٌ *** وَ أَوْلَى عِبَادِ اللَّهِ بِاللَّهِ مَنْ شَكَرَ ما فرزندان اسلامیم و خداوند، یکتاست و سزاوارترین بندگان خدا به خدا، سپاس‌گزارترینِ آنهاست. (ر.ک: مقاله «دعوة محمد(ص)» به قلم محمد الطیب النجار، ضمن کتاب محمد نظرة عصریة جدیده، ص۸۵-۸۶).

[2] نهیب آیات ۲ تا ۵ سوره حجرات، ناظر بر این بی‌حرمتی و دادن درس ادب به آنان است.

[3] نک: مجمع البیان، ج۹، ص۱۹۴-۱۹۷؛ المیزان، ج۱۸، ص۳۰۷-۳۱۰.

[4] آیةالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن مجید، ج۹، ص۱۳۴، به نقل از بحارالانوار، ج۱۷، ص۳۲؛ نیز: تفسیر روح البیان، ج۹، ص۶۹ (ذیل آیه ۴ سوره حجرات)؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۳۷، ص۵۶؛ سبل الهدی، ج۳، ص۳۴۹؛ ج۱۱، ص۴۳۷.

[5] معانی الاخبار، ص۸۲ و ۸۹؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۱۱، ص۲۳۸ (ذیل آیه ۹۳ سوره طه).

[6] کافی، ج۲، ص۲۳۲؛ امالی صدوق، ص۵۴۷ (مجلس ۸۱)؛ المعجم الکبیر، ج۱۰، ص۸۹، ح۱۰۰۴۶.

[7] مجمع البیان، ج۱۰، ص۳۳۳؛ شرح النهج الحدیدی، ج۱۱، ص۲۳۳؛ ابن اثیر، النهایه، ج۱، ص۴.

[8] من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۴۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۶۷۶ و امتاع الاسماع، ج۹، ص۲۳۹.

[9] اختصاص، ص۱۸۷؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۳۲.

[10] هر دو بخش روایت در کافی ج۱، ص۲۳؛ ج۸، ص۲۶۸؛ امالی صدوق، ص۴۱۸، (مجلس ۶۵)؛ کنزالعمال، ج۱۰، ص۲۴۲، ح۲۹۲۸۲.

[11] دانش مسلمین، ص۴۴، به نقل از: مجتبی مینوی، مقاله «برزویه حکیم و رودکی شاعر»، مجله دانشکده ادبیات مشهد، سال هفتم، شماره ۴ (زمستان ۱۳۵۰).

[12] کریمیان، احمد، نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا، ص ۲۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

@@ خط ۲: / خط ۲: @@
 | موضوع مرتبط = تعلیم
 | عنوان مدخل  = تعلیم
-| مداخل مرتبط = [[تعلیم در قرآن]] - [[تعلیم در فقه اسلامی]] - [[تعلیم در فقه سیاسی]] - [[تعلیم در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[تعلیم در معارف و سیره نبوی]] - [[تعلیم در معارف و سیره معصوم]] - [[تعلیم در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
+| مداخل مرتبط = [[تعلیم در لغت]] - [[تعلیم در قرآن]] - [[تعلیم در فقه اسلامی]] - [[تعلیم در فقه سیاسی]] - [[تعلیم در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[تعلیم در معارف و سیره نبوی]] - [[تعلیم در معارف و سیره معصوم]] - [[تعلیم در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
 | پرسش مرتبط  =
 }}
-==اقدامات [[تربیتی]] و [[آموزشی]] [[پیامبر]]{{صل}}==
+== اقدامات [[تربیتی]] و [[آموزشی]] [[پیامبر]]{{صل}} ==
-[[پیامبر اکرم]]{{صل}} با همه [[عادات]] و [[عقاید]] نامعقول [[جاهلی]] به [[ستیز]] برخاست و آنها را مردود شمرد. صریح و [[قاطع]] در برابر انحراف‌های آن [[روزگار]] ایستاد و [[خرافات]] را زیر پا نهاد و آن را از [[باورها]] و [[فرهنگ]] جامعهٔ آن عصر زدود و تکیه‌گاه عقاید [[مردم]] را بر [[دانش]] و [[خرد]] [[استوار]] ساخت. مردم در پرتو [[سیره]] و گفتار آموزندهٔ [[رسول خدا]]{{صل}} و [[اخلاق]] و [[منش]] جذاب آن حضرت، به تدریج، از خصلت‌های [[منحط]] جاهلی فاصله گرفتند و با ارزش‌های متعالیِ [[اسلام]] آشنا شدند. همهٔ [[قبایل]] و اشخاص، [[ارزش]] و اعتبار یکسان یافتند و یک [[مسلمان]] همواره دیگران را به دیدهٔ [[تساوی]] و [[عزت]] و [[حرمت]] می‌نگریست و تشخّص و اعتبار هرکس را به [[میزان]] [[تقوا]] و پارساییِ او می‌دانست<ref>در عصر جاهلی، منحط‌ترین قبایل عرب، قبیلهٔ باهله بود که درباره‌اش می‌گفتند:
+[[پیامبر اکرم]]{{صل}} با همه عادات و [[عقاید]] نامعقول [[جاهلی]] به [[ستیز]] برخاست و آنها را مردود شمرد. صریح و [[قاطع]] در برابر انحراف‌های آن [[روزگار]] ایستاد و [[خرافات]] را زیر پا نهاد و آن را از [[باورها]] و [[فرهنگ]] جامعه آن عصر زدود و تکیه‌گاه عقاید [[مردم]] را بر [[دانش]] و [[خرد]] [[استوار]] ساخت. مردم در پرتو [[سیره]] و گفتار آموزنده [[رسول خدا]]{{صل}} و [[اخلاق]] و [[منش]] جذاب آن حضرت، به تدریج، از خصلت‌های منحط جاهلی فاصله گرفتند و با ارزش‌های متعالیِ [[اسلام]] آشنا شدند. همه [[قبایل]] و اشخاص، [[ارزش]] و اعتبار یکسان یافتند و یک [[مسلمان]] همواره دیگران را به دیدهٔ [[تساوی]] و [[عزت]] و [[حرمت]] می‌نگریست و تشخّص و اعتبار هرکس را به [[میزان]] [[تقوا]] و پارساییِ او می‌دانست<ref>در عصر جاهلی، منحط‌ترین قبایل عرب، قبیله باهله بود که درباره‌اش می‌گفتند:
 {{عربی|وَ مَا يَنْفَعُ الْأَصْلُ مِنْ هَاشِمٍ *** إِذَا كَانَتِ النَّفْسُ مِنْ بَاهِلَةَ}}
 آن‌که روحیاتش باهلی است، دودمان [شریف] هاشمی نیز او را فایدت نبخشد.
@@ خط ۱۴: / خط ۱۴: @@
 {{عربی|لَوْ قِيلَ لِلْكَلْبِ يَا بَاهِلِيُّ *** عَوَى الْكَلْبُ مِنْ لُؤْمِ ذَلِكَ النَّسَبِ}}
 اگر سگی را باهلی خوانند، از ننگ این نسبت، صدا به اعتراض گشاید.
-اما همین قبیله، در سایهٔ رحمت و عدالت اسلام، اعتبار و شرف یافت و شانه به شانهٔ شریف‌ترین قبایل عرب ایستاد؛ زیرا مایهٔ فخر و مباهات هر کس، اسلام و التزام به شریعت الهی بود، که:
+اما همین قبیله، در سایه رحمت و عدالت اسلام، اعتبار و شرف یافت و شانه به شانهٔ شریف‌ترین قبایل عرب ایستاد؛ زیرا مایهٔ فخر و مباهات هر کس، اسلام و التزام به شریعت الهی بود، که:
 {{عربی|فَنَحْنُ بَنُو الْإِسْلَامِ وَ اللَّهُ وَاحِدٌ *** وَ أَوْلَى عِبَادِ اللَّهِ بِاللَّهِ مَنْ شَكَرَ}}
 ما فرزندان اسلامیم و خداوند، یکتاست و سزاوارترین بندگان خدا به خدا، سپاس‌گزارترینِ آنهاست. (ر.ک: مقاله «دعوة محمد{{صل}}» به قلم محمد الطیب النجار، ضمن کتاب محمد نظرة عصریة جدیده، ص۸۵-۸۶).</ref>.
-آن کسانی که بدون [[رعایت]] اصول [[ادب]] و به شیوه‌ای [[خشن]] و [[بدوی]]، رسول خدا{{صل}} را از پشت [[دیوار]] به [[آواز]] بلند و به اسم صدا می‌زدند که از در بیرون آی، ما را با تو کاری است و با آهنگی بلندتر از صدای آن حضرت<ref>نهیب آیات ۲ تا ۵ سوره حجرات، ناظر بر این بی‌حرمتی و دادن درس ادب به آنان است.</ref>، با وی سخن می‌گفتند و یا در راه جلوتر از او [[حرکت]] می‌کردند<ref>نک: مجمع البیان، ج۹، ص۱۹۴-۱۹۷؛ المیزان، ج۱۸، ص۳۰۷-۳۱۰.</ref>، «چنان [[تربیت]] شدند که هنگام ورود به [[خدمت]] [[پیامبر]] در می‌زدند، اما نه با کوبهٔ در، بلکه با ناخن دستانشان»<ref>آیةالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن مجید، ج۹، ص۱۳۴، به نقل از بحارالانوار، ج۱۷، ص۳۲؛ نیز: تفسیر روح البیان، ج۹، ص۶۹ (ذیل آیه ۴ سوره حجرات)؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۳۷، ص۵۶؛ سبل الهدی، ج۳، ص۳۴۹؛ ج۱۱، ص۴۳۷.</ref> و چون آن حضرت با ایشان سخن می‌گفت، چنان ساکت، [[خاشع]] و بی‌حرکت بودند که گویی بر سرشان پرنده‌ای فرود آمده است<ref>معانی الاخبار، ص۸۲ و ۸۹؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۱۱، ص۲۳۸ (ذیل آیه ۹۳ سوره طه).</ref>.
+آن کسانی که بدون رعایت اصول [[ادب]] و به شیوه‌ای [[خشن]] و بدوی، رسول خدا{{صل}} را از پشت دیوار به آواز بلند و به اسم صدا می‌زدند که از در بیرون آی، ما را با تو کاری است و با آهنگی بلندتر از صدای آن حضرت<ref>نهیب آیات ۲ تا ۵ سوره حجرات، ناظر بر این بی‌حرمتی و دادن درس ادب به آنان است.</ref>، با وی سخن می‌گفتند و یا در راه جلوتر از او حرکت می‌کردند<ref>نک: مجمع البیان، ج۹، ص۱۹۴-۱۹۷؛ المیزان، ج۱۸، ص۳۰۷-۳۱۰.</ref>، «چنان [[تربیت]] شدند که هنگام ورود به خدمت [[پیامبر]] در می‌زدند، اما نه با کوبه در، بلکه با ناخن دستانشان»<ref>آیةالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن مجید، ج۹، ص۱۳۴، به نقل از بحارالانوار، ج۱۷، ص۳۲؛ نیز: تفسیر روح البیان، ج۹، ص۶۹ (ذیل آیه ۴ سوره حجرات)؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۳۷، ص۵۶؛ سبل الهدی، ج۳، ص۳۴۹؛ ج۱۱، ص۴۳۷.</ref> و چون آن حضرت با ایشان سخن می‌گفت، چنان ساکت، [[خاشع]] و بی‌حرکت بودند که گویی بر سرشان پرنده‌ای فرود آمده است<ref>معانی الاخبار، ص۸۲ و ۸۹؛ الجامع لاحکام القرآن، ج۱۱، ص۲۳۸ (ذیل آیه ۹۳ سوره طه).</ref>.
-[[رسول خدا]]{{صل}}، که به [[نص صریح]] [[قرآن کریم]]، [[برترین]] و بهترین [[اسوه]] و [[سرمشق]] [[مؤمنان]] بود و بر [[خوی]] و [[خلق عظیم]] تکیه داشت، در پرورش انسان‌های [[برتر]] و متعالی، حتی به جزئی‌ترین و ریزترین عناصر [[تعلیم و تربیت]]، عنایتی وافر و دقتی تمام داشت. [[جوامع]] رواییِ [[شیعه]] و [[سنی]] و کتاب‌های فراوان [[سیره]] و [[تاریخ]]، مشحون از [[اخبار]] و احادیثی است که در [[غایت]] وضوح، [[میزان]] [[عنایت]] و دقت آن حضرت را به امر تعلیم و تربیت نشان می‌دهد. تاریخ، این مشعل افروخته از [[عشق الهی]] را [[انسانی]] بس عظیم و تأثیرگذار می‌شناسد.
+[[رسول خدا]]{{صل}}، که به نص صریح [[قرآن کریم]]، [[برترین]] و بهترین [[اسوه]] و [[سرمشق]] [[مؤمنان]] بود و بر [[خوی]] و [[خلق عظیم]] تکیه داشت، در پرورش انسان‌های [[برتر]] و متعالی، حتی به جزئی‌ترین و ریزترین عناصر [[تعلیم و تربیت]]، عنایتی وافر و دقتی تمام داشت. [[جوامع]] رواییِ [[شیعه]] و [[سنی]] و کتاب‌های فراوان [[سیره]] و [[تاریخ]]، مشحون از [[اخبار]] و احادیثی است که در غایت وضوح، [[میزان]] عنایت و دقت آن حضرت را به امر تعلیم و تربیت نشان می‌دهد. تاریخ، این مشعل افروخته از [[عشق الهی]] را [[انسانی]] بس عظیم و تأثیرگذار می‌شناسد.
-[[متحد]] ساختنِ [[اقوام]] [[وحشی]] و پراکندهٔ [[عرب]] و دمیدنِ [[روح ایمان]] و [[اخلاص]] و [[اعتماد به نفس]] در آنان، موجب شد تا آن [[قوم]] بتواند در کمتر از دو دهه، امپراتوری‌های عظیم و پر جلال و [[شکوه]] [[ایران]] و [[روم]] را به زانو درآورد. گفتنی است با وجود آن همه [[غزوات]] و [[عملیات نظامی]] و [[فتوحات]] رعدآسای این مرد بزرگ، هرگز نام وی در ردیف فاتحان نام‌آور تاریخ رقم نمی‌خورد؛ زیرا کار شگفت و [[انقلاب]] عظیم‌تری که آن حضرت در عرصهٔ [[علم]] و [[فرهنگ]] و [[ارزش‌های اخلاقی]] بنیاد کرد، نام او را از زمرهٔ حادثه‌آفرینان و ماجراجویان بزرگ [[تاریخ]] جدا می‌سازد.
-[[خوی]] آسمانیِ [[پیامبر خدا]]، [[روح]] زلال و لطیف و [[دل]] سرشار از رحم و [[شفقت]] وی و [[صبر]] و [[متانت]] و [[ایمان]] و [[عشق]] و [[صفا]] و [[تدبیر]] حکیمانهٔ او، ایشان را، حتی در [[قضاوت]] و اعتراف [[بیگانگان]] و بلکه [[دشمنان]] و [[بدخواهان]] و در میان همهٔ بزرگان [[بشر]]، چهره‎ای استثنایی و بی‌بدیل قرار داده است.
-آن حضرت از میان بی‌نام و نشان‌ترین افراد آن [[روزگار]] و حتی [[بردگان]] [[تحقیر]] شده و زجرکشیدهٔ [[مکه]]، چهره‌های تابناک و برجستهٔ [[تاریخ]] را برآورد و از ایشان، اسطوره‌های [[عزت]] و [[آزادگی]] و [[سرافرازی]] ساخت.
-[[سلمان فارسی]]، [[ابوذر غفاری]]، [[مقداد]]، [[بلال]]، [[اویس قرنی]]، [[یاسر]] و همسرش [[سمیّه]] و فرزندش [[عمار]] و... همه از این تبار زرّین‌اند.
+[[متحد]] ساختنِ [[اقوام]] وحشی و پراکنده [[عرب]] و دمیدنِ [[روح ایمان]] و [[اخلاص]] و [[اعتماد به نفس]] در آنان، موجب شد تا آن [[قوم]] بتواند در کمتر از دو دهه، امپراتوری‌های عظیم و پر جلال و [[شکوه]] [[ایران]] و [[روم]] را به زانو درآورد. گفتنی است با وجود آن همه [[غزوات]] و عملیات نظامی و فتوحات رعدآسای این مرد بزرگ، هرگز نام وی در ردیف فاتحان نام‌آور تاریخ رقم نمی‌خورد؛ زیرا کار شگفت و [[انقلاب]] عظیم‌تری که آن حضرت در عرصه [[علم]] و [[فرهنگ]] و [[ارزش‌های اخلاقی]] بنیاد کرد، نام او را از زمره حادثه‌آفرینان و ماجراجویان بزرگ [[تاریخ]] جدا می‌سازد.
-آنان چهره‌هایی با [[نور ایمان]]، [[قاطع]] و [[خاضع]]، مصمم و آرامند که چشم بر خاک دوخته و [[دل]] بر [[آسمان]] نهاده و [[ایمان]] و [[یقین]] را با [[نجابت]] و [[تقوا]] درآمیخته‌اند و در یک [[کلام]]:
-«[[راهبان]] شب‌اند و [[شیران روز]]»<ref>کافی، ج۲، ص۲۳۲؛ امالی صدوق، ص۵۴۷ (مجلس ۸۱)؛ المعجم الکبیر، ج۱۰، ص۸۹، ح۱۰۰۴۶.</ref>.
-[[رسول خدا]]{{صل}} از آن جهت، بزرگ‌ترین [[معلم]] و مربی بشر است که به [[حکم]] {{متن حدیث|أَدَّبَنِي رَبِّي فَأَحْسَنَ تَأْدِيبِي}}<ref>مجمع البیان، ج۱۰، ص۳۳۳؛ شرح النهج الحدیدی، ج۱۱، ص۲۳۳؛ ابن اثیر، النهایه، ج۱، ص۴.</ref>، دل و روان او پروردهٔ [[پروردگار]] عالم و [[اخلاق]] و [[زندگی]] و سیرهٔ او تجسم آموزه‌های متعالی [[قرآن کریم]] است.
-آن حضرت می‌فرمود: {{متن حدیث|أُعْطِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ}}<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۴۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۶۷۶ و امتاع الاسماع، ج۹، ص۲۳۹.</ref> و {{متن حدیث|أَنَا أَفْصَحُ الْعَرَبِ}}<ref>اختصاص، ص۱۸۷؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۳۲.</ref>. این نه بدان معناست که آنچه در آیینهٔ کلام و آبگینهٔ شفاف [[احادیث نبوی]] انعکاس یافته، تمام [[فضایل]] و معارفی است که آن [[بزرگوار]] بدان آراسته بوده است. [[امام صادق]]{{ع}} فرمود:
-{{متن حدیث|مَا كَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} الْعِبَادَ بِكُنْهِ عَقْلِهِ قَطُّ}}؛
-رسول خدا هرگز با کسی به اندازه عمق [[اندیشه]] خود سخن نگفت.
-رسول خدا{{صل}} می‌فرمود:
-{{متن حدیث|إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ}}<ref>هر دو بخش روایت در کافی ج۱، ص۲۳؛ ج۸، ص۲۶۸؛ امالی صدوق، ص۴۱۸، (مجلس ۶۵)؛ کنزالعمال، ج۱۰، ص۲۴۲، ح۲۹۲۸۲.</ref>؛
-ما گروه [[پیامبران]] مأموریم تا با [[مردم]] به اندازهٔ [[فهم]] و [[خرد]] آنان سخن بگوییم.
-این محدودیت برای [[پیامبر]] (و نیز سایر [[معصومان]]{{عم}}) در روابط و مناسبات با مردم همواره وجود داشته و در گفت‌وگوی با [[خلق]]، ناگزیر دامن سخن را از [[کشف]] بسیاری از [[حقایق]] و [[اسرار]] فرو می‌چیده است؛ لذا در آن سخنان، معمولاً غموض و ابهامی [[مشاهده]] نمی‌شود.
+[[خوی]] آسمانیِ [[پیامبر خدا]]، [[روح]] زلال و لطیف و [[دل]] سرشار از رحم و [[شفقت]] وی و [[صبر]] و [[متانت]] و [[ایمان]] و [[عشق]] و [[صفا]] و [[تدبیر]] حکیمانه او، ایشان را، حتی در [[قضاوت]] و اعتراف [[بیگانگان]] و بلکه [[دشمنان]] و [[بدخواهان]] و در میان همه بزرگان [[بشر]]، چهره‎ای استثنایی و بی‌بدیل قرار داده است.
-اما در [[مقام]] [[دعا]] و [[نیایش]]، این محذور و محدودیت منتفی بوده و در [[سخن گفتن]] با [[ذات اقدس حق تعالی]] به نگفتن و نهفتن اسرار نیازی نمی‌دیده است و بسا تیغ زبان از نیام کام برکشیده و سخنانی بس عمیق و عارفانه و تعبیراتی لطیف و جگرسوز از عمق [[جان]] و [[معرفت]] زلال خویش بر مجرای [[کلام]] جاری ساخته است.
-باری، در روزگاری که خزانهٔ [[حکام]] و [[پادشاهان]]، به بهای اجحاف و [[ستم]] بر بی‌نوایان و [[تهی‌دستان]] از زر و سیم آکنده می‌شد تا بساط [[شادی]] و [[عشرت]] بیارایند؛ در زمانی که دربار [[یزدگرد]] [[ساسانی]] یک‌هزار نفر نوازنده و مطرب و هزار نفر [[کارگر]] آشپزخانه و هزار نفر بازدار و عملهٔ شکار داشت<ref>دانش مسلمین، ص۴۴، به نقل از: مجتبی مینوی، مقاله «برزویهٔ حکیم و رودکی شاعر»، مجله دانشکده ادبیات مشهد، سال هفتم، شماره ۴ (زمستان ۱۳۵۰).</ref>، مردی از سلالهٔ [[پاک]] ابراهیم{{ع}}، از [[سرزمین]] خشک و تفتیدهٔ [[حجاز]] سربرآورد و با [[شعار]] توحیدیِ {{متن حدیث|لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ}} بر سر خفتگان [[تاریخ]] فریاد [[بیداری]] کشید و در کمال [[سادگی]] و [[غایت]] [[زهد]] و [[پارسایی]]، [[ملت]] رمیده و [[خشن]] و [[جهالت]] زده و کافرپیشه‌ای را به [[وفاق]] و [[توحید]] و [[اندیشه]] و [[دانش]] و [[کرامت انسانی]] فراخواند. در پرتو کلام نافذ و نَفَس مسیحاییِ او، دل‌های شیفته و استعدادهای خفتهٔ ملتی، به عالَم [[نور]] و معرفت و افق‌های [[ادب]] و [[حکمت]] راه یافت، به‌گونه‌ای که به هر سرزمینی گام نهادند، ابتدا، به مصاف [[جهل]] و [[ظلمت]] شتافتند و سپس، سرودهای [[عشق]] و [[معرفت]] را در گوش [[جان]] ساکنان آن [[دیار]] زمزمه کردند.<ref>[[احمد کریمیان|کریمیان، احمد]]، [[نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا (کتاب)|نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا]]، ص ۲۲.</ref>
+آن حضرت از میان بی‌نام و نشان‌ترین افراد آن [[روزگار]] و حتی [[بردگان]] تحقیر شده و زجرکشیده [[مکه]]، چهره‌های تابناک و برجستهٔ [[تاریخ]] را برآورد و از ایشان، اسطوره‌های [[عزت]] و [[آزادگی]] و سرافرازی ساخت.
+[[سلمان فارسی]]، [[ابوذر غفاری]]، [[مقداد]]، [[بلال]]، [[اویس قرنی]]، [[یاسر]] و همسرش سمیّه و فرزندش عمار و... همه از این تبار زرّین‌اند. آنان چهره‌هایی با [[نور ایمان]]، [[قاطع]] و [[خاضع]]، مصمم و آرامند که چشم بر خاک دوخته و [[دل]] بر [[آسمان]] نهاده و [[ایمان]] و [[یقین]] را با نجابت و [[تقوا]] درآمیخته‌اند و در یک [[کلام]]: «[[راهبان]] شب‌اند و شیران روز»<ref>کافی، ج۲، ص۲۳۲؛ امالی صدوق، ص۵۴۷ (مجلس ۸۱)؛ المعجم الکبیر، ج۱۰، ص۸۹، ح۱۰۰۴۶.</ref>.
+[[رسول خدا]]{{صل}} از آن جهت، بزرگ‌ترین [[معلم]] و مربی بشر است که به [[حکم]] {{متن حدیث|أَدَّبَنِي رَبِّي فَأَحْسَنَ تَأْدِيبِي}}<ref>مجمع البیان، ج۱۰، ص۳۳۳؛ شرح النهج الحدیدی، ج۱۱، ص۲۳۳؛ ابن اثیر، النهایه، ج۱، ص۴.</ref>، دل و روان او پرورده [[پروردگار]] عالم و [[اخلاق]] و [[زندگی]] و سیره او تجسم آموزه‌های متعالی [[قرآن کریم]] است. آن حضرت می‌فرمود: {{متن حدیث|أُعْطِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ}}<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۴۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۶۷۶ و امتاع الاسماع، ج۹، ص۲۳۹.</ref> و {{متن حدیث|أَنَا أَفْصَحُ الْعَرَبِ}}<ref>اختصاص، ص۱۸۷؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۳۲.</ref>. این نه بدان معناست که آنچه در آیینهٔ کلام و آبگینه شفاف احادیث نبوی انعکاس یافته، تمام [[فضایل]] و معارفی است که آن [[بزرگوار]] بدان آراسته بوده است. [[امام صادق]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|مَا كَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} الْعِبَادَ بِكُنْهِ عَقْلِهِ قَطُّ}}؛ رسول خدا هرگز با کسی به اندازه عمق [[اندیشه]] خود سخن نگفت. رسول خدا{{صل}} می‌فرمود: {{متن حدیث|إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُكَلِّمَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ عُقُولِهِمْ}}<ref>هر دو بخش روایت در کافی ج۱، ص۲۳؛ ج۸، ص۲۶۸؛ امالی صدوق، ص۴۱۸، (مجلس ۶۵)؛ کنزالعمال، ج۱۰، ص۲۴۲، ح۲۹۲۸۲.</ref>؛ ما گروه [[پیامبران]] مأموریم تا با [[مردم]] به اندازه فهم و [[خرد]] آنان سخن بگوییم.
+این محدودیت برای [[پیامبر]] (و نیز سایر [[معصومان]]{{عم}}) در روابط و مناسبات با مردم همواره وجود داشته و در گفت‌وگوی با [[خلق]]، ناگزیر دامن سخن را از [[کشف]] بسیاری از [[حقایق]] و [[اسرار]] فرو می‌چیده است؛ لذا در آن سخنان، معمولاً غموض و ابهامی مشاهده نمی‌شود. اما در [[مقام]] [[دعا]] و [[نیایش]]، این محذور و محدودیت منتفی بوده و در [[سخن گفتن]] با [[ذات اقدس حق تعالی]] به نگفتن و نهفتن اسرار نیازی نمی‌دیده است و بسا تیغ زبان از نیام کام برکشیده و سخنانی بس عمیق و عارفانه و تعبیراتی لطیف و جگرسوز از عمق [[جان]] و [[معرفت]] زلال خویش بر مجرای [[کلام]] جاری ساخته است.
+باری، در روزگاری که خزانه [[حکام]] و [[پادشاهان]]، به بهای اجحاف و [[ستم]] بر بی‌نوایان و [[تهی‌دستان]] از زر و سیم آکنده می‌شد تا بساط [[شادی]] و [[عشرت]] بیارایند؛ در زمانی که دربار یزدگرد ساسانی یک‌هزار نفر نوازنده و مطرب و هزار نفر کارگر آشپزخانه و هزار نفر بازدار و عمله شکار داشت<ref>دانش مسلمین، ص۴۴، به نقل از: مجتبی مینوی، مقاله «برزویه حکیم و رودکی شاعر»، مجله دانشکده ادبیات مشهد، سال هفتم، شماره ۴ (زمستان ۱۳۵۰).</ref>، مردی از سلاله [[پاک]] ابراهیم{{ع}}، از [[سرزمین]] خشک و تفتیده [[حجاز]] سربرآورد و با [[شعار]] توحیدیِ {{متن حدیث|لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ}} بر سر خفتگان [[تاریخ]] فریاد [[بیداری]] کشید و در کمال سادگی و غایت [[زهد]] و [[پارسایی]]، [[ملت]] رمیده و [[خشن]] و [[جهالت]] زده و کافرپیشه‌ای را به وفاق و [[توحید]] و [[اندیشه]] و [[دانش]] و [[کرامت انسانی]] فراخواند. در پرتو کلام نافذ و نَفَس مسیحاییِ او، دل‌های شیفته و استعدادهای خفته ملتی، به عالَم [[نور]] و معرفت و افق‌های [[ادب]] و [[حکمت]] راه یافت، به‌گونه‌ای که به هر سرزمینی گام نهادند، ابتدا، به مصاف [[جهل]] و [[ظلمت]] شتافتند و سپس، سرودهای [[عشق]] و [[معرفت]] را در گوش [[جان]] ساکنان آن [[دیار]] زمزمه کردند<ref>[[احمد کریمیان|کریمیان، احمد]]، [[نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا (کتاب)|نگاهی به سیره آموزشی رسول خدا]]، ص ۲۲.</ref>.
 == منابع ==