نفس: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۲۸

مقدمه

نَفس هم به معنای روح و جان آدمی است، هم به معنای تمایلات شیطانی و خواسته‌های دل، هم به معنای خون به کار می‌‌رود. انسان غیر از این جسم، جانی دارد که حقیقت وجود اوست و به آن "نفس ناطقه" گفته می‌شود و همان است که او را از حیوانات ممتاز می‌‌سازد و در علم اخلاق، سعی می‌‌شود که نفس انسان به صفات خوب و فضایل آراسته شود. به کشش‌های حیوانی و شیطانی که در درون انسان است و او را به سمت و سوی گناه فرامی‌خواند "نفس اماره" گفته می‌‌شود. به آن وجدان درونی و ملامتگر انسان که او را پس از انجام یک کار زشت، سرزنش می‌کند "نفس لوامه" گفته می‌شود. به آن روح آرام و به خدا رسیده و تسلیم در برابر فرمان الهی هم "نفس مطمئنه" گویند.

مسأله نفس انسان بسیار پیچیده است و مباحث مختلفی دارد. گاهی از آن به "خود" تعبیر می‌‌شود و معرفت نفس و خودشناسی از سودمندترین معرفت‌ها به شمار می‌‌رود، گاهی از آن به "هوس" یاد می‌‌شود و مبارزه با نفس که "جهاد اکبر" نامیده می‌‌شود، یعنی تسلیم خواسته‌های دل و تمنیات هوس‌آلود نفس نشدن. چنین نفس وسوسه‌گر، دشمن سعادت انسان است و پیوسته با عقل در نبرد است و جهاد با نفس، فضیلت پیدا می‌‌کند^[۱].

معناشناسی

«نفس» به معنای ذات، حقیقت و جان آمده است^[۲]. همچنین در اصطلاح فلسفه، نخستین مرتبه کمال برای جسم طبیعی محسوب می‌شود که آثار حیات مانند نمو، ادراک و حرکت ارادی بالقوه از آن صادر می‌گردد^[۳].

نفس با اصطلاحات دیگری، چون روح و عقل مرتبط است. عقل در ذات و فعل مجرد از ماده است؛ اما نفس در ذات مجرد از ماده و در فعل نیازمند به ماده است^[۴].^[۵]

مراتب نفس

عقل در وجود آدمی سِمَت رهبری و مدیریت دارد و همه قوا باید تحت فرمان او عمل کنند؛ ولی این جایگاه به آسانی و بدون درگیری در اختیار عقل نهاده نمی‌شود، مبارزات طولانی باید تا شهوت و غضب به حق عقل اعتراف کنند و طوق اطاعت او را به گردن گیرند. قرآن کریم با لحاظ این سه حالت نفس را با سه صفت یاد کرده است:

نفس اماره: در صورتی که عقل به طور کامل شکست خورده، به خدمت شهوت و غضب درآید و خود نیز به ابزاری در دست واهمه تبدیل شود. از آن به نفس اماره تعبیر می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید: ﴿إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي﴾^[۶].
نفس لوامه: هنگامی که عقل با شهوت و غضب می‌جنگد و میدان نبرد را به نفع آنها خالی نمی‌کند، گاهی زمین می‌خورد و گاه برمی‌خیزد، نفس لوامه نامیده می‌شود؛ چراکه خود را برای هر شکست سرزنش می‌کند^[۷]. قرآن کریم در مقام ارزش‌گذاری به این مرتبه نفس سوگند یاد کرده، می‌فرماید: ﴿وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ﴾^[۸].
نفس مطمئنه: بالاترین مرتبه نفس انسان، حالت آرامش و اطمینان است یعنی هنگامی که نیروی عقل بر قوای دیگر فائق آمده، شهوت و غضب را تحت فرمان گرفته، دسیسه‌های واهمه را برملا کرده و بر تمام وجود آدمی يا حکم می‌راند. قرآن کریم می‌فرماید: ﴿يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً * فَادْخُلِي فِي عِبَادِي * فَادْخُلِي فِي عِبَادِي﴾^[۹].^[۱۰]

منابع

پانویس

↑ محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی.
↑ فراهیدی، کتاب العین، ۷/۲۷۰؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۶/۲۳۵–۲۳۶؛ طریحی، مجمع البحرین، ۴/۱۱۲–۱۱۴.
↑ ارسطو، فی النفس، ۲۹–۳۵ و ۱۵۷؛ خواجه‌نصیر، شرح الاشارات و التنبیهات، ۲/۲۹۰–۲۹۱؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۲۳۲–۲۳۳.
↑ شیخ اشراق، مجموعه مصنفات، ۴/۶۵–۶۶؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۵۳.
↑ صاحبی، باقر، مقاله «نفس»، دانشنامه امام خمینی ج۱۰، ص۴۸–۶۲.
↑ «و من نفس خویش را تبرئه نمی‌کنم که نفس به بدی بسیار فرمان می‌دهد مگر پروردگارم بخشایش آورد؛ به راستی پروردگارم آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره یوسف، آیه ۵۳.
↑ ر.ک: محمد بن حسن طوسی، التبیان، ج۱۰، ص۱۹۰.
↑ «نه، و سوگند به روان سرزنشگر،» سوره قیامه، آیه ۲.
↑ «ای روان آرمیده! * به سوی پروردگارت خرسند و پسندیده بازگرد! * آنگاه، در جرگه بندگان من درآی! * و به بهشت من پا بگذار!» سوره فجر، آیه ۲۷ - ۳۰.
↑ تهرانی، مجتبی، اخلاق الاهی، ج۱، ص۷۸-۷۹.

[1] محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی.

[2] فراهیدی، کتاب العین، ۷/۲۷۰؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۶/۲۳۵–۲۳۶؛ طریحی، مجمع البحرین، ۴/۱۱۲–۱۱۴.

[3] ارسطو، فی النفس، ۲۹–۳۵ و ۱۵۷؛ خواجه‌نصیر، شرح الاشارات و التنبیهات، ۲/۲۹۰–۲۹۱؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۲۳۲–۲۳۳.

[4] شیخ اشراق، مجموعه مصنفات، ۴/۶۵–۶۶؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۵۳.

[5] صاحبی، باقر، مقاله «نفس»، دانشنامه امام خمینی ج۱۰، ص۴۸–۶۲.

[6] «و من نفس خویش را تبرئه نمی‌کنم که نفس به بدی بسیار فرمان می‌دهد مگر پروردگارم بخشایش آورد؛ به راستی پروردگارم آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره یوسف، آیه ۵۳.

[7] ر.ک: محمد بن حسن طوسی، التبیان، ج۱۰، ص۱۹۰.

[8] «نه، و سوگند به روان سرزنشگر،» سوره قیامه، آیه ۲.

[9] «ای روان آرمیده! * به سوی پروردگارت خرسند و پسندیده بازگرد! * آنگاه، در جرگه بندگان من درآی! * و به بهشت من پا بگذار!» سوره فجر، آیه ۲۷ - ۳۰.

[10] تهرانی، مجتبی، اخلاق الاهی، ج۱، ص۷۸-۷۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

@@ خط ۲: / خط ۲: @@
 == مقدمه ==
-'''نَفس:''' هم به معنای [[روح]] و [[جان]] [[آدمی]] است، هم به معنای [[تمایلات]] [[شیطانی]] و خواسته‌های [[دل]]، هم به معنای [[خون]] به کار می‌‌رود. [[انسان]] غیر از این جسم، جانی دارد که [[حقیقت]] وجود اوست و به آن "نفس ناطقه" گفته می‌شود و همان است که او را از حیوانات ممتاز می‌‌سازد و در [[علم]] [[اخلاق]]، سعی می‌‌شود که نفس [[انسان]] به صفات خوب و [[فضایل]] آراسته شود. به کشش‌های حیوانی و [[شیطانی]] که در [[درون انسان]] است و او را به سمت و سوی [[گناه]] فرامی‌خواند "[[نفس اماره]]" گفته می‌‌شود. به آن [[وجدان]] درونی و ملامتگر [[انسان]] که او را پس از انجام یک کار [[زشت]]، [[سرزنش]] می‌کند "نفس لوامه" گفته می‌شود. به آن [[روح]] آرام و به [[خدا]] رسیده و [[تسلیم]] در برابر [[فرمان الهی]] هم "نفس مطمئنه" گویند.
+نَفس هم به معنای [[روح]] و [[جان]] [[آدمی]] است، هم به معنای [[تمایلات]] [[شیطانی]] و خواسته‌های [[دل]]، هم به معنای [[خون]] به کار می‌‌رود. [[انسان]] غیر از این جسم، جانی دارد که [[حقیقت]] وجود اوست و به آن "نفس ناطقه" گفته می‌شود و همان است که او را از حیوانات ممتاز می‌‌سازد و در [[علم]] [[اخلاق]]، سعی می‌‌شود که نفس [[انسان]] به صفات خوب و [[فضایل]] آراسته شود. به کشش‌های حیوانی و [[شیطانی]] که در درون انسان است و او را به سمت و سوی [[گناه]] فرامی‌خواند "[[نفس اماره]]" گفته می‌‌شود. به آن وجدان درونی و ملامتگر [[انسان]] که او را پس از انجام یک کار [[زشت]]، [[سرزنش]] می‌کند "نفس لوامه" گفته می‌شود. به آن [[روح]] آرام و به [[خدا]] رسیده و [[تسلیم]] در برابر [[فرمان الهی]] هم "نفس مطمئنه" گویند.
 مسأله نفس [[انسان]] بسیار پیچیده است و مباحث مختلفی دارد. گاهی از آن به "خود" تعبیر می‌‌شود و [[معرفت نفس]] و [[خودشناسی]] از سودمندترین معرفت‌ها به شمار می‌‌رود، گاهی از آن به "[[هوس]]" یاد می‌‌شود و [[مبارزه]] با نفس که "[[جهاد اکبر]]" نامیده می‌‌شود، یعنی [[تسلیم]] خواسته‌های [[دل]] و تمنیات هوس‌آلود نفس نشدن. چنین نفس وسوسه‌گر، [[دشمن]] [[سعادت انسان]] است و پیوسته با [[عقل]] در [[نبرد]] است و [[جهاد با نفس]]، [[فضیلت]] پیدا می‌‌کند<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]].</ref>.
-== نفس در فرهنگ مطهر ==
+== معناشناسی ==
-"نفس" در اصل به معنی "خود" است. "نفس" آن خودِ [[انسان]] است<ref>فلسفه اخلاق، ص۱۶۸.</ref>.
+«نفس» به معنای ذات، [[حقیقت]] و [[جان]] آمده است<ref>فراهیدی، کتاب العین، ۷/۲۷۰؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۶/۲۳۵–۲۳۶؛ طریحی، مجمع البحرین، ۴/۱۱۲–۱۱۴.</ref>. همچنین در اصطلاح [[فلسفه]]، نخستین مرتبه کمال برای جسم طبیعی محسوب می‌شود که آثار [[حیات]] مانند نمو، [[ادراک]] و حرکت ارادی بالقوه از آن صادر می‌گردد<ref>ارسطو، فی النفس، ۲۹–۳۵ و ۱۵۷؛ خواجه‌نصیر، شرح الاشارات و التنبیهات، ۲/۲۹۰–۲۹۱؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۲۳۲–۲۳۳.</ref>.
-([[جوهر]] [[عقل]]) اگر [[بی‌نیاز]] است در ذات و [[نیازمند]] است در فعل. (ذاتاً در اصل وجود بی‌نیاز است ولی در کار و در فعالیت نیازمند است) اصطلاحاً به او می‌گوئیم "نفس"<ref>مقالات فلسفی (۲)، ص۲۱۵.</ref>.
+نفس با اصطلاحات دیگری، چون [[روح]] و [[عقل]] مرتبط است. عقل در ذات و فعل مجرد از ماده است؛ اما نفس در ذات مجرد از ماده و در فعل نیازمند به ماده است<ref>شیخ اشراق، مجموعه مصنفات، ۴/۶۵–۶۶؛ امام خمینی، تقریرات، ۲/۵۵۳.</ref>.<ref>[[باقر صاحبی|صاحبی، باقر]]، [[نفس (مقاله)|مقاله «نفس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۴۸–۶۲.</ref>
-در موجود زنده در عین حال که عامل خارجی آمده است و مزاج را از بین برده است، در درون آن موجود زنده یک موجود دیگری است که فعالیت می‌کند و دو مرتبه مزاج را به حال عادی باز می‌گرداند. این خود دلیلی است بر وجود [[قوه]] دیگری غیر از [[طبیعت]] بی‌جان در موجود زنده، که آن قوه [[معید]] مزاج است، این قوه [[حاکم]] بر طبیعت است و می‌تواند از درون فعالیت کند. این قوه را [[حکما]] "نفس" نام نهاده‌اند. اعم از نفس نباتی یا حیوانی و یا [[نفس انسان]]. و از همین طریق است که پی می‌برند نفس غیر از مزاج است؛ زیرا مزاج معدوم شده نمی‌تواند بازگردد، ولی نفس قوه‌ای است که مزاج معدوم را باز می‌گرداند<ref>حرکت و زمان، ج۱، ص۱۷۷</ref>.
+== مراتب نفس ==
+[[عقل]] در وجود [[آدمی]] سِمَت [[رهبری]] و [[مدیریت]] دارد و همه قوا باید تحت [[فرمان]] او عمل کنند؛ ولی این جایگاه به آسانی و بدون درگیری در [[اختیار]] عقل نهاده نمی‌شود، [[مبارزات]] طولانی باید تا [[شهوت]] و [[غضب]] به [[حق]] عقل [[اعتراف]] کنند و طوق [[اطاعت]] او را به گردن گیرند. [[قرآن کریم]] با لحاظ این سه حالت نفس را با سه صفت یاد کرده است:
-نفس انسان آن چیزی است که [[فکر]] و [[اراده]] می‌کند<ref>حرکت و زمان، ج۲، ص۶۶.</ref>.
+# '''[[نفس اماره]]:''' در صورتی که عقل به طور کامل شکست خورده، به خدمت شهوت و غضب درآید و خود نیز به ابزاری در دست واهمه تبدیل شود. از آن به نفس اماره تعبیر می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید: {{متن قرآن|إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي}}<ref>«و من نفس خویش را تبرئه نمی‌کنم که نفس به بدی بسیار فرمان می‌دهد مگر پروردگارم بخشایش آورد؛ به راستی پروردگارم آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره یوسف، آیه ۵۳.</ref>.
+# '''[[نفس لوامه]]:''' هنگامی که عقل با شهوت و غضب می‌جنگد و میدان نبرد را به نفع آنها خالی نمی‌کند، گاهی [[زمین]] می‌خورد و گاه برمی‌خیزد، نفس لوامه نامیده می‌شود؛ چراکه خود را برای هر [[شکست]] [[سرزنش]] می‌کند<ref>ر.ک: محمد بن حسن طوسی، التبیان، ج۱۰، ص۱۹۰.</ref>. [[قرآن کریم]] در [[مقام]] ارزش‌گذاری به این مرتبه نفس [[سوگند]] یاد کرده، می‌فرماید: {{متن قرآن|وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ}}<ref>«نه، و سوگند به روان سرزنشگر،» سوره قیامه، آیه ۲.</ref>.
-[[فلاسفه]] [[اسلامی]] صورت را در جاندارها "نفس" می‌گویند. صورت اگر [[علی]] و تیرةٍ واحده [[رفتار]] کند آن را "نفس" نمی‌گویند مثل صورت جمادات، امّا اگر تسلّط بر مادّه دارد و کارهای گوناگون انجام دهد آن را "نفس" گویند. آنگاه در مورد نبات هم به نفس قائلند (لازم نیست که نفس مجرّد باشد، نفس همان صورت است که بر یک تیره عمل نمی‌کند و چندین نوع حرکت دارد)<ref>مجموعه آثار، ج۷، ص۲۲۷.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص ۸۱۳.</ref>
+# '''[[نفس مطمئنه]]:''' بالاترین مرتبه [[نفس انسان]]، حالت [[آرامش]] و [[اطمینان]] است یعنی هنگامی که نیروی [[عقل]] بر قوای دیگر فائق آمده، [[شهوت]] و [[غضب]] را تحت [[فرمان]] گرفته، دسیسه‌های واهمه را برملا کرده و بر تمام وجود [[آدمی]] يا [[حکم]] می‌راند. [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن|يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً * فَادْخُلِي فِي عِبَادِي * فَادْخُلِي فِي عِبَادِي}}<ref>«ای روان آرمیده! * به سوی پروردگارت خرسند و پسندیده بازگرد! * آنگاه، در جرگه بندگان من درآی! * و به بهشت من پا بگذار!» سوره فجر، آیه ۲۷ - ۳۰.</ref>.<ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۷۸-۷۹.</ref>
-=== [[نفس اماره]] ===
-[[نفس انسان]] گاهی در یک حدّ پایین است، در آن حدّ پایین که کار می‌کند، آنجا که تحت [[فرمان]] عقل نیست، اسمش می‌شود نفس اماره<ref>مجموعه آثار، ج۳، ص۵۹۵.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص ۸۱۵.</ref>
-=== [[نفس مسوله]] ===
-=== نفس‌پرستی ===
-این نفس همان "خود" است؛ می‌گوئیم: "نفس پرستی" یا "خودپرستی"<ref>انسان کامل، ص۲۱۷.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص ۸۱۵.</ref>
-=== [[نفس لوامّه]] ===
-نفس لوامّه، یعنی نفس ملامت کن که در مواقعی از انسان خطایی سر می‌زند [[آدمی]] را تحت [[شکنجه]] و [[عذاب]] و ملامت و [[سرزنش]] قرار می‌دهد<ref>حکمت‌ها و اندرزها، ص۶۸.</ref>.
-به عبارت دیگر نفس در یک [[درجه]] بالاتر چشم‌هایش را باز می‌کند و هشیارتر می‌گردد، می‌شود [[نفس لوامه]] که خودش خودش را ملامت می‌کند<ref>مجموعه آثار، ج۳، ص۵۹۶.</ref>.
-{{متن قرآن|النَّفْسِ اللَّوَّامَةِ}}<ref>«روان سرزنشگر» سوره قیامه، آیه ۲.</ref>، نفس ملامت‌گر که صاحبش را ملامت می‌کند. یعنی قوه‌ای در وجود [[انسان]] هست که وقتی انسان کاری را انجام می‌دهد با خود انسان حرف می‌زند و او را ملامت می‌کند: ای [[دل]] [[غافل]] چرا من چنین کاری را مرتکب شدم، [[عجب]] کار [[بدی]] کردم! روی من سیاه است و از این حرف‌ها. حالا آیا می‌شود گفت [[بشر]] صاحب چنین قوه‌ای نیست؟ بالضروره هست<ref>اسلام و مقتضیات زمان، ج۱، ص۳۹۴.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص ۴۱.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص ۸۱۵.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
+# [[پرونده:1100246.jpg|22px]] [[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)|'''اخلاق الاهی ج۱''']]
+# [[پرونده:IM009957.jpg|22px]] [[باقر صاحبی|صاحبی، باقر]]، [[نفس (مقاله)|مقاله «نفس»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۱۰''']]
 # [[پرونده:13681040.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه دینی''']]
-# [[پرونده:1100662.jpg|22px]] [[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|'''فرهنگ مطهر''']]
 {{پایان منابع}}
@@ خط ۴۰: / خط ۲۸: @@
 [[رده:اصطلاحات اخلاقی]]
-[[رده:مدخل]]