ضروری مذهب: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۵ اوت ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۱۹

معناشناسی

ضروری، گاهی به معنای بدیهی و گاهی به معنای لازم به‌کار می‌رود و به عبارتی دیگر: هر آنچه چاره‌ای از آن نیست (اضطرار). ضروری به معنای نخست، مقابل نظری در کلمات فقها با اضافه به دین و مذهب به کار رفته است^[۱].

مراد از ضروری دین آن بخش از آموزه‌های دینی - اعم از اصول و فروع - است که ثبوت آن در دین مسلم و بدیهی است و نیازی به استدلال ندارد و هر مسلمانی - اعم از خواص و عوام - آن را می‌داند، مانند معاد، وجوب نماز، روزه و حج.

مراد از ضروری مذهب اصول و فروع بدیهی و مسلم شیعه دوازده امامی است، از قبیل امامت امامان معصوم (ع)، مشروعیت متعه (ازدواج موقت) و حرمت قیاس^[۲]. از احکام آن در باب‌های طهارت، شهادات و حدود سخن گفته‌اند^[۳].

در تعریفی دیگر ضروری مذهب، یعنی آنچه به تواتر برای گروندگان به آن مذهب، نقل و یا اثبات شده است و پیروان مذهب، تردید در آن را روا نمی‌بینند و هیچ مخالفت و انکاری را نسبت به آن برنمی تابند. برای مثال مسلمانان هیچ گاه نمی‌پذیرند پیامبر بزرگ اسلام، مرتکب گناهی گردد و شیعه به هیچ روی، نسبت دادن کار ناشایست را به ائمه معصوم خود و پیامبران برنمی تابند؛ اگرچه در تعریف و تعیین گستره و مصداق‌های ضروری دین و مذهب، اختلاف‌هایی به چشم می‌‌آید و از این رو، مشکلی مانند معیار عقل را در پیش رو دارد، امّا به هر حال، می‌‌توان آن را محکی برای نقد روایت دانست. امامان ما در بحث عصمت انبیا، به ردّ اخباری پرداخته‌اند که پیامبران را مانند افراد عادی، دارای گناه و خطا می‌‌دانند. امام رضا (ع) در نقد گمان نادرست عالمان معاصرش درباره ازدواج حضرت داوود (ع) با بیوه اوریا، عصمت پیامبران را گوشزد می‌‌کند و سپس حقیقت ماجرا را بیان می‌‌دارد. گمان نادرست عالمان معاصر داوود (ع) چنین بوده است که ایشان هنگام خواندن نماز پرنده زیبایی را می‌‌بیند. نمازش را قطع می‌‌کند و در تعقیب آن، چشمش به همسر اوریا می‌‌افتد و از این رو اوریا را به جبهه جنگ می‌‌فرستد تا کشته شود و داوود بتواند با همسرش ازدواج کند. امام رضا (ع) پس از ردّ این خبر بیان می‌‌دارد که در دوران حضرت داوود با همسر شهید ازدواج نمی‌کردند و آنان تا پایان عمر بدون شوهر می‌‌ماندند. خداوند به داوود فرمان داد این عادت ناپسند را بشکند. این داستان، مشابه ازدواج پیامبر اسلام با زینب، همسر پسرخوانده‌اش زید بن حارثه است. روایت دیگری که پیش دانسته‌های ضروری ما مانع پذیرش و اعتبار آن می‌‌گردد، حدیث «رفع تکلیف از شیعه» به طور کلی یا در شب و روز خاصّی است که با ضروری دین، یعنی مکلّف بودن همه آدمیانِ بالغ و عاقل، در تضادّ است و نیز با روایات متعدّدی که شیعیان را به عمل و طاعت فرا می‌‌خوانَد و از پیروی غالیان و اکتفا نمودن به شیعه پنداشتن خود و داشتن ولایت، بازمی دارد. احادیث «رفع قلم و تکلیف» اگر هم به معنای رفع تکلیف باشد، منحصر به دیوانگان، کودکان، غافلان و افرادی از این قبیل است که در علم فقه و اصول مورد بحث قرار گرفته و تعدّی از آن به دیگران و زمان‌های خاص مانند روزهایی از ربیع الاول، نیازمند دلیل معتبر است^[۴].

منکر ضروری مذهب

منکر ضروری مذهب، مانند منکر امامت امامان معصوم (ع)، یا غیر شیعه دوازده امامی است و یا شیعه است. در فرض نخست در اینکه انکار آن موجب کفر و ارتداد وی می‌شود یا نه، اختلاف است. قول نخست به مشهور قدما نسبت داده شده است^[۵] و قول دوم را به مشهور ـ مطلقا اعم از قدما و متأخران ـ نسبت داده‌اند^[۶].

در فرض دوم (منکر، شیعه باشد) به تصریح برخی انکار ضروری مذهب - همچون متعه یا وجود امام زمان (ع) - موجب ارتداد و کفر می‌شود^[۷].^[۸]

منابع

جستارهای وابسته

ضروری دین

پانویس

↑ ر. ک: الحدائق الناضرة، ج۱۱، ص:۱۴؛ الحاشیة علی مدارک الاحکام، ج۱، ص:۳۰۷ و ۳۲۴.
↑ مصابیح الظلام، ج۱، ص:۵۳؛ نتائج الافکار، ص:۱۷۹.
↑ ر. ک. هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، صفحه ۱۴۴-۱۴۶.
↑ مسعودی، عبدالهادی، در پرتو حدیث، ج۱، ص۲۶۸-۲۶۹.
↑ الحدائق الناضرة، ج۵، ص:۱۷۵.
↑ جواهر الکلام، ج۶، ص:۶۰.
↑ مصباح الهدی، ج۱، ص:۳۹۰.
↑ ر. ک. هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، صفحه ۱۴۴-۱۴۶.

[1] ر. ک: الحدائق الناضرة، ج۱۱، ص:۱۴؛ الحاشیة علی مدارک الاحکام، ج۱، ص:۳۰۷ و ۳۲۴.

[2] مصابیح الظلام، ج۱، ص:۵۳؛ نتائج الافکار، ص:۱۷۹.

[3] ر. ک. هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، صفحه ۱۴۴-۱۴۶.

[4] مسعودی، عبدالهادی، در پرتو حدیث، ج۱، ص۲۶۸-۲۶۹.

[5] الحدائق الناضرة، ج۵، ص:۱۷۵.

[6] جواهر الکلام، ج۶، ص:۶۰.

[7] مصباح الهدی، ج۱، ص:۳۹۰.

[8] ر. ک. هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۵، صفحه ۱۴۴-۱۴۶.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{ویرایش غیرنهایی}}
+{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[ضروری مذهب در فقه اسلامی]] - [[ضروری مذهب در کلام اسلامی]] | پرسش مرتبط  = ضروری مذهب (پرسش)}}
-{{امامت}}
-<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
-: <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
-<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
-: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[ضروری مذهب در فقه اسلامی]] | [[ضروری مذهب در کلام اسلامی]] </div>
-<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
-: <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[ضروری مذهب (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div>
-<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;">
-==لغت‌شناسی==
+== معناشناسی ==
-ضروری: [[بدیهی]]/ لازم؛ هر آنچه چاره‌ای از آن نیست([[اضطرار]]).
+ضروری، گاهی به معنای [[بدیهی]] و گاهی به معنای [[لازم]] به‌کار می‌رود و به عبارتی دیگر: هر آنچه چاره‌ای از آن نیست ([[اضطرار]]). ضروری به معنای نخست، مقابل نظری در کلمات [[فقها]] با اضافه به [[دین]] و [[مذهب]] به کار رفته است<ref>ر. ک: الحدائق الناضرة، ج۱۱، ص:۱۴؛ الحاشیة علی مدارک الاحکام، ج۱، ص:۳۰۷ و ۳۲۴.</ref>.
-ضروری به معنای نخست، مقابل نظری در کلمات [[فقها]] با اضافه به [[دین]] و [[مذهب]] به کار رفته است<ref> الحدائق الناضرة، ج۱۱، ص:۱۴؛ الحاشیة علی مدارک الاحکام، ج۱، ص:۳۰۷ و ۳۲۴.</ref>.
+مراد از [[ضروری دین]] آن بخش از [[آموزه‌های دینی]] - اعم از اصول و [[فروع]] - است که ثبوت آن در دین مسلم و بدیهی است و نیازی به [[استدلال]] ندارد و هر [[مسلمانی]] - اعم از [[خواص]] و [[عوام]] - آن را می‌داند، مانند [[معاد]]، [[وجوب]] [[نماز]]، [[روزه]] و [[حج]].
-مراد از ضروری دین آن بخش از [[آموزه‌های دینی]] ـ اعم از اصول و [[فروع]] ـ است که ثبوت آن در دین مسلم و بدیهی است و نیازی به [[استدلال]] ندارد و هر [[مسلمانی]] ـ اعم از [[خواص]] و [[عوام]] ـ آن را می‌داند، مانند [[معاد]]، [[وجوب]] [[نماز]]، [[روزه]] و [[حج]].
+مراد از ضروری مذهب اصول و فروع بدیهی و مسلم [[شیعه دوازده امامی]] است، از قبیل [[امامت امامان معصوم]] {{عم}}، [[مشروعیت]] [[متعه]] ([[ازدواج موقت]]) و [[حرمت]] [[قیاس]]<ref>مصابیح الظلام، ج۱، ص:۵۳؛ نتائج الافکار، ص:۱۷۹.</ref>. از [[احکام]] آن در باب‌های [[طهارت]]، شهادات و حدود [[سخن]] گفته‌اند<ref>ر. ک. [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۵، صفحه ۱۴۴-۱۴۶.</ref>.
-مراد از ضروری مذهب اصول و فروع بدیهی و مسلم [[شیعه دوازده امامی]] است، از قبیل [[امامت]] [[امامان معصوم]]{{عم}}، [[مشروعیت]] [[متعه]] ([[ازدواج موقت]]) و [[حرمت]] [[قیاس]]<ref>مصابیح الظلام، ج۱، ص:۵۳؛ نتائج الافکار، ص:۱۷۹.</ref>. از [[احکام]] آن در باب‌های [[طهارت]]، شهادات و حدود[[سخن]] گفته‌اند.
+در تعریفی دیگر ضروری مذهب، یعنی آنچه به [[تواتر]] برای گروندگان به آن مذهب، [[نقل]] و یا [[اثبات]] شده است و [[پیروان]] مذهب، [[تردید]] در آن را روا نمی‌بینند و هیچ [[مخالفت]] و انکاری را نسبت به آن برنمی تابند. برای مثال [[مسلمانان]] هیچ گاه نمی‌پذیرند [[پیامبر]] بزرگ [[اسلام]]، مرتکب گناهی گردد و [[شیعه]] به هیچ روی، نسبت دادن [[کار]] [[ناشایست]] را به [[ائمه معصوم]] خود و [[پیامبران]] برنمی تابند؛ اگرچه در تعریف و [[تعیین]] گستره و مصداق‌های ضروری [[دین]] و مذهب، اختلاف‌هایی به چشم می‌‌آید و از این رو، مشکلی مانند معیار [[عقل]] را در پیش رو دارد، امّا به هر حال، می‌‌توان آن را محکی برای [[نقد]] [[روایت]] دانست. [[امامان]] ما در بحث [[عصمت انبیا]]، به ردّ اخباری پرداخته‌اند که پیامبران را مانند افراد عادی، دارای [[گناه]] و [[خطا]] می‌‌دانند. [[امام رضا]] {{ع}} در نقد [[گمان]] [[نادرست]] [[عالمان]] معاصرش درباره [[ازدواج حضرت]] [[داوود]] {{ع}} با [[بیوه]] اوریا، [[عصمت پیامبران]] را گوشزد می‌‌کند و سپس [[حقیقت]] ماجرا را بیان می‌‌دارد. گمان نادرست عالمان معاصر داوود {{ع}} چنین بوده است که ایشان هنگام [[خواندن نماز]] پرنده [[زیبایی]] را می‌‌بیند. نمازش را [[قطع]] می‌‌کند و در تعقیب آن، چشمش به [[همسر]] اوریا می‌‌افتد و از این رو اوریا را به [[جبهه]] [[جنگ]] می‌‌فرستد تا کشته شود و داوود بتواند با همسرش [[ازدواج]] کند. امام رضا {{ع}} پس از ردّ این [[خبر]] بیان می‌‌دارد که در دوران [[حضرت داوود]] با همسر [[شهید]] ازدواج نمی‌کردند و آنان تا پایان [[عمر]] بدون شوهر می‌‌ماندند. [[خداوند]] به داوود [[فرمان]] داد این [[عادت]] [[ناپسند]] را بشکند. این داستان، مشابه [[ازدواج پیامبر اسلام]] با [[زینب]]، همسر پسرخوانده‌اش [[زید بن حارثه]] است. روایت دیگری که پیش دانسته‌های ضروری ما مانع پذیرش و اعتبار آن می‌‌گردد، [[حدیث]] «[[رفع تکلیف]] از شیعه» به طور کلی یا در شب و [[روز]] خاصّی است که با ضروری دین، یعنی مکلّف بودن همه آدمیانِ بالغ و [[عاقل]]، در تضادّ است و نیز با [[روایات]] متعدّدی که [[شیعیان]] را به عمل و [[طاعت]] فرا می‌‌خوانَد و از [[پیروی]] [[غالیان]] و اکتفا نمودن به [[شیعه]] پنداشتن خود و داشتن [[ولایت]]، بازمی دارد. [[احادیث]] «رفع قلم و [[تکلیف]]» اگر هم به معنای [[رفع تکلیف]] باشد، منحصر به دیوانگان، [[کودکان]]، غافلان و افرادی از این قبیل است که در [[علم]] [[فقه]] و اصول مورد بحث قرار گرفته و تعدّی از آن به دیگران و زمان‌های خاص مانند روزهایی از [[ربیع الاول]]، [[نیازمند]] [[دلیل]] معتبر است<ref>[[عبدالهادی مسعودی|مسعودی، عبدالهادی]]، [[در پرتو حديث (کتاب)|در پرتو حدیث]]، ج۱، ص۲۶۸-۲۶۹.</ref>.
-==[[ضروری دین]]==
+== منکر ضروری مذهب ==
+منکر ضروری مذهب، مانند منکر [[امامت امامان معصوم]] {{عم}}، یا غیر [[شیعه دوازده امامی]] است و یا [[شیعه]] است. در فرض نخست در اینکه انکار آن موجب کفر و [[ارتداد]] وی می‌شود یا نه، [[اختلاف]] است. قول نخست به مشهور قدما نسبت داده شده است<ref>الحدائق الناضرة، ج۵، ص:۱۷۵.</ref> و قول دوم را به مشهور ـ مطلقا اعم از قدما و متأخران ـ نسبت داده‌اند<ref>جواهر الکلام، ج۶، ص:۶۰.</ref>.
-==[[ضروری مذهب]]==
+در فرض دوم (منکر، شیعه باشد) به تصریح برخی انکار ضروری مذهب - همچون [[متعه]] یا [[وجود امام زمان]] {{ع}} - موجب ارتداد و کفر می‌شود<ref>مصباح الهدی، ج۱، ص:۳۹۰.</ref>.<ref>ر. ک. [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۵، صفحه ۱۴۴-۱۴۶.</ref>
-منکر ضروری مذهب، مانند [[امامت]] [[امامان معصوم]]{{عم}} یا غیر [[شیعه دوازده امامی]] است و یا [[شیعه]]. در فرض نخست در اینکه انکار آن موجب کفر و [[ارتداد]] وی می‌شود یا نه، [[اختلاف]] است. قول نخست به مشهور قدما نسبت داده شده است<ref>الحدائق الناضرة، ج۵، ص:۱۷۵.</ref> و قول دوم را به مشهور ـ مطلقا اعم از قدما و متأخران ـ نسبت داده‌اند.<ref>جواهر الکلام، ج۶، ص:۶۰.</ref>
-در فرض دوم (منکر، شیعه باشد) به تصریح برخی انکار ضروری مذهب، همچون [[متعه]] یا [[وجود امام زمان]]{{ع}}، موجب ارتداد و کفر می‌شود<ref>مصباح الهدی، ج۱، ص:۳۹۰.</ref>.<ref>ر. ک. [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۵، صفحه ۱۴۴-۱۴۶.</ref>
+== منابع ==
+{{منابع}}
+# [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت''']]
+# [[پرونده:9030760879.jpg|22px]] [[عبدالهادی مسعودی|مسعودی، عبدالهادی]]، [[در پرتو حدیث (کتاب)|'''در پرتو حدیث''']]
+{{پایان منابع}}
-==منابع==
+== جستارهای وابسته ==
-* [[پرونده:1368945.jpg|22px]] [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|'''فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت''']]
+{{مدخل وابسته}}
+* [[ضروری دین]]
-==جستارهای وابسته==
+{{پایان مدخل‌ وابسته}}
-==پانویس==
-{{پانویس2}}
+== پانویس ==
+{{پانویس}}
 [[رده:ضروری دین]]
-[[رده:مدخل]]