سوره انسان: تفاوت میان نسخه‌ها

از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
(تغییرمسیر به سوره هل اتی حذف شد)
برچسب: تغییرمسیر حذف شد
 
(۲۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{امامت}}
{{مدخل مرتبط
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
| موضوع مرتبط = فضایل امام علی
: <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">این مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
| عنوان مدخل =  
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
| مداخل مرتبط = [[سوره انسان در علوم قرآنی]] - [[سوره انسان در معارف و سیره رضوی]] - [[سوره انسان در کلام اسلامی]]
: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;"> [[سوره انسان در علوم قرآنی]] - [[سوره انسان در معارف و سیره رضوی]]</div>
| پرسش مرتبط  =  
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
}}


==مقدمه==
'''سوره انسان''' که با نام‌های [[سوره هل اتی]]، [[سوره دهر]] نیز شناخته می‌شود درپی [[نذر]] [[امام علی]] و [[حضرت فاطمه]] {{عم}} برای شفای دو فرزند [[بیمار]] خود نازل شد که هنگام [[افطار]] در سه [[روز]] پیاپی، [[مسکین]] و [[یتیم]] و [[اسیر]] به در خانۀ آنان آمد و ایشان افطار خود را به آنان [[ایثار]] کردند. این واقعه نهایت [[ایمان]]، ایثار و [[اخلاص]] [[امام علی|علی]] {{ع}} را می‌رساند.
ابتدای [[سوره انبیاء]] اساس [[دعوت]] [[پیامبران]]، فرجام [[پیروان]] و [[مخالفان]] و موضعگیری خصمانه [[مشرکان]] با [[آیین توحیدی]] بیان شده و در خلال [[سوره]] یادی از سرگذشت [[ابراهیم]]، [[لوط]]، [[اسحاق]]، [[یعقوب]]، [[نوح]]، [[داوود]]، [[سلیمان]]، [[ایوب]]، [[اسماعیل]]، [[ادریس]]، [[یونس]]، [[زکریا]] و [[یحیی]] به میان آمده است؛ از این رو، نام این سوره را «[[انبیاء]]» نهاده‌اند. و به مناسبت کلمه آغازین سوره، به آن سوره {{متن قرآن|اقْتَرَبَ}} هم گفته می‌شود.


غرض این سوره [[گفتگو]] پیرامون مسأله [[نبوت]] است که مسأله [[توحید]] و [[معاد]] را زیر بنای آن قرار داده، نخست داستان نزدیک بودن [[روز حساب]] و [[غفلت]] [[مردم]] از آن، و نیز اعراضشان از دعوت حقی که متضمن [[وحی]] آسمانی است را [[ذکر]] می‌کند، که ملاک حساب روز حساب همین‌ها است.
== مقدمه ==
سوره هل اتی، سورۀ ۷۶ [[قرآن کریم]] که نام‌های دیگرش سوره انسان، [[سوره دهر]] و [[ابرار]] است. درپی نذری که [[امام علی|علی]] و [[حضرت زهرا|فاطمه]] {{عم}} برای شفای دو [[فرزند]] [[بیمار]] خود ([[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]) کردند تا سه روز [[روزه]] بگیرند، هنگام [[افطار]] در سه روز پیاپی، [[مسکین]] و [[یتیم]] و [[اسیر]] به در خانۀ آنان آمد و ایشان [[افطار]] خود را به آنان [[ایثار]] کردند. این [[سوره]] در پی [[انفاق]] خالصانۀ این [[خانواده]] و تجلیل از آنان نازل شد<ref>تفسیر «مجمع البیان»، ج ۵ ص ۴۰۴</ref>. [[آیات]] ۷ تا ۱۰ تصریح به این موضوع دارد: {{متن قرآن|يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا* وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلا شُكُورًا}}.  


و سپس از آنجا به موضوع نبوت، و [[استهزاء]] مردم منتقل می‌شود، نبوت [[خاتم انبیا]]{{صل}} و نسبت ساحر به وی دادن و کلماتش را [[هذیان]] و خودش را مفتری و شاعر [[خواندن]] را ذکر می‌کند. آن گاه [[گفتار]] آنان را با بیان اوصاف کلی [[انبیای گذشته]] به طور [[اجمال]] رد نموده می‌فرماید: [[پیغمبر اسلام]] نیز همان [[گرفتاری‌ها]] را باید ببیند، چون آنچه این می‌گوید همان است که آن حضرات می‌گفتند.
به این موضوع با عنوان [[آیه ابرار]] هم اشاره شده است، چون پیش از این، از [[اهل بیت]] {{ع}} به عنوان [[ابرار]] یاد شده و در کتب و [[روایات]] [[اهل سنت]] نیز آمده است<ref>ر.ک: «فضائل الخمسه من الصحاح السته» ج ۱ ص ۲۵۴</ref>. این واقعه که نهایت [[ایمان]]، [[ایثار]] و [[اخلاص]] [[امام علی|علی]] {{ع}} را می‌رساند، از [[مناقب]] و [[فضایل]] مهمّ اوست. شاعران نیز در سروده‌های خود به آن اشاره کرده‌اند<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۳۲۱.</ref>.


پس از آن، داستان جماعتی از [[انبیا]]{{ع}} را برای [[تأیید]] گفتار اجمالی خود می‌آورد و سخنی از [[موسی]] و [[هارون]]، سرگذشتی از [[ابراهیم]]، [[اسحاق]]، [[یعقوب]] و [[لوط]]، و شرحی از [[نوح]]، [[داوود]]، [[سلیمان]]، [[ایوب]]، [[اسماعیل]]، [[ادریس]]، [[ذو الکفل]]، [[ذوالنون]]، [[زکریا]]، [[یحیی]] و [[عیسی]] که [[درود خدا]] بر آنان [[باد]]، می‌آورد.
== وجه نامگذاری ==
[[قرآن]] [[کتاب هدایت]] و موضوع [[هدایت]]، [[انسان]] است. «[[انسان]]» جدای از الفاظ مترادف آن، به تنهایی ۶۵ بار در قرآن آمده است. موضوع بحث در این [[سوره]] به‌ویژه در [[آیه]] نخست آن {{متن قرآن|هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا}}<ref>«آیا بر آدمی پاره‌ای از روزگار گذشت که چیزی سزیده یادکرد نبود؟» سوره انسان، آیه ۱.</ref>؛ «انسان» است. از آنجا که محور این سوره، «انسان» و عمل و [[اخلاص]] و [[ایثار]] و عاقبت کار او در [[قیامت]] و نعمت‌های خوب برای [[نیکان]] است، به سوره «انسان» نامگذاری شده است.


آن گاه با یادکرد روز حساب و آنچه که مجرمین و [[متقین]] در آن [[روز]] [[کیفر]] و [[پاداش]] می‌بینند، بحث را جمع‌بندی می‌کند و می‌فرماید: سرانجام [[نیک]] از آن متقین خواهد بود و [[زمین]] را [[بندگان]] صالحش [[ارث]] می‌برند. آن گاه بیان می‌شود که [[اعراض]] اینان از نبوت به خاطر اعراضشان از توحید است و به همین جهت بر مسأله توحید [[اقامه حجت]] می‌کند، همانطور که بر مسأله [[نبوت]] اقامه نموده است. از آنجایی که این [[سوره]] به [[دلیل]] سیاقش و به [[اتفاق]] [[مفسرین]] در [[مکه]] نازل شده [[تهدید]] و [[وعید]] در آن، از [[بشارت]] و [[وعده]] بیش‌تر است.
این سوره در آغاز، [[خلقت انسان]] را بعد از آنکه نامی از او در میان نبود، خاطرنشان می‌سازد و در ادامه، به خلقت انسان و قرارگرفتن او بر سر دو راهی «[[شکر]]» و «کفران» اشاره می‌کند. سپس می‌فرماید [[خدای تعالی]] او را به راهی که تنها راه اوست هدایت کرد، حال یا این انسان [[شکر]] هدایتش را می‌گزارد و یا کفران می‌کند. آنگاه می‌فرماید برای [[کافران]] انواعی از [[عذاب]] و برای [[ابرار]] الوانی از [[نعمت]] آماده کرده و اوصاف آن [[نعمت‌ها]] را در طی هجده آیه شرح می‌دهد و همین دلیل است بر اینکه مقصود اصلی هم بیان همین نعمت‌ها بوده و پس از بیان اوصاف آن نعمت‌ها، روی سخن را به [[رسول]] گرامی خود نموده می‌فرماید: قرآن نازل شده از ناحیه اوست، و مایه [[تذکر]] [[بشر]] است، پس باید که در برابر [[حکم]] [[پروردگار]] خود [[صابر]] باشد و هوا و هوس‌های [[کفار]] را [[پیروی]] نکند، و باید که پروردگار خود را صبح و شام به یاد بیاورد و برای او شب‌ها به [[سجده]] بیفتد، و شبی طولانی [[تسبیح]] گوید<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص۲۷۷۸.</ref>.


==ویژگی‌های [[سوره انبیاء]]==
== مکی یا مدنی بودن سوره ==
#دارای ۱۱۲ [[آیه]] به عدد [[کوفی]]، ۱۱۱ آیه به عدد دیگران، ۱۱۶۸ یا ۱۱۷۷ کلمه، و ۴۸۹۰ یا ۴۸۷۰ حرف است.
برخی بر این باورند این سوره به [[شهادت]] سیاقی که دارد یا همه‌اش و یا دست کم اوائل آنکه دوازده آیه است، در [[مدینه]] و نُه آیه ذیلش در [[مکه]] نازل شده است. روایات ائمه [[اهل بیت]] {{ع}} همه متفقند بر اینکه این [[سوره]] در [[مدینه]] نازل شده، روایات [[اهل سنت]] هم در این باره بسیار زیاد است. با این حال بعضی گفته‌اند: این سوره تمامیش در [[مکه]] نازل شده‌ است<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص۲۷۷۸.</ref>.
#در ترتیب [[مصحف شریف]]، بیست و یکمین و در [[ترتیب نزول]]، هفتاد و سومین سوره است که پس از [[سوره ابراهیم]] و پیش از [[سوره مؤمنون]] نازل شد.
# به‌جز [[آیات]] {{متن قرآن|لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ قَالَ لَقَدْ كُنتُمْ أَنتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُّبِينٍ قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنتَ مِنَ اللاَّعِبِينَ}}<ref>«هنگامی که به پدر  و قوم خویش، گفت: این تندیس‌ها چیست که شما به (خدمت) آنها ماندگارید؟ گفتند: پدرانمان را پرستنده آنها یافته‌ایم. گفت: به یقین شما و پدرانتان در گمراهی آشکاری بوده‌اید» سوره انبیاء، آیه ۵۲-۵۴.</ref> که بین راه مکه و [[مدینه]] نازل شد، بقیه سوره مکّی به‌شمار می‌آید.
#از نظر حجم از سُوَر مئین است که دقیقاً نیم جزء از [[قرآن]] را دربر گرفته است. گفته‌اند در این سوره دو یا سه آیه [[منسوخ]] وجود دارد.


==محتوای عمده سوره==
== شأن نزول ==
#بخش‌هایی از [[زندگی]] شانزده [[پیامبر]] از ۲۵ [[پیامبری]] که نام آنان در قرآن آمده است؛
این سوره در [[شأن]] و [[فضیلت]] [[اهل‌بیت پیامبر]] {{صل}} یعنی [[علی]]، [[فاطمه]]، [[حسن]] و [[حسین]] {{ع}} نازل شد و داستان معروف [[نذر]] این بزرگواران و [[اطعام]] کریمانه آنان را مطرح می‌کند که [[خداوند]] این صفات عالی آنان را ستود. [[ثعلبی]] در تفسیرش، [[زمخشری]] در [[الکشاف]]، اوحدی و اخطب خوارزم از [[عامه]]، و [[امامیه]] بالاتفاق گفته‌اند سوره {{متن قرآن|هَلْ أَتَى}} در شأن [[اهل‌ بیت]] [[پیامبر]] {{صل}} نازل شده است؛ به ویژه [[آیات]] {{متن قرآن| يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلا شُكُورًا }}<ref>«به پیمان خود وفا می‌کنند و از روزی می‌هراسند که شرّ آن همه‌گیر است. و خوراک را با دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر می‌دهند. (با خود می‌گویند:) شما را تنها برای خشنودی خداوند خوراک می‌دهیم، نه پاداشی از شما خواهانیم و نه سپاسی» سوره انسان، آیه ۷-۹.</ref>. کتاب‌های مستقلی درباره این سوره نوشته شده است<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص۲۷۷۸.</ref>.
# [[خداشناسی]]، [[توحید]]، نبوت، [[شفاعت]] و ابتلای [[بشر]]<ref>فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، ۷۲۹ - ۸۱۷ق، بصائرذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، صفحه ۳۱۷؛ سخاوی، علی بن محمد، جمال القراء و کمال الاقراء، جلد۱، صفحه ۴۴۸و۱۸۱؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، صفحه ۵۸۵؛ حجتی، محمد باقر، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، صفحه ۱۴۳؛ سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الاتقان فی علوم القرآن، جلد۱، صفحه ۴۱و۶۱؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد۱۳، صفحه (۳۴۷-۳۵۰)؛ زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن(باحاشیه)، جلد۱، صفحه ۱۹۳؛ جمعی از محققان، علوم القرآن عندالمفسرین، جلد۱، صفحه ۳۱۶؛ طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد۱۴، صفحه ۲۴۴.</ref>.<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص:۲۷۳۸.</ref>


==سوره انسان در فرهنگ غدیر==
== ویژگی‌ها ==
سوره هل اتی، سورۀ ۷۶ [[قرآن کریم]] که نام‌های دیگرش [[سوره انسان]]، [[سوره دهر]] و [[ابرار]] است. درپی نذری که [[امام علی|علی]] و [[حضرت زهرا|فاطمه]]{{عم}} برای شفای دو [[فرزند]] [[بیمار]] خود ([[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]) کردند تا سه روز [[روزه]] بگیرند، هنگام [[افطار]] در سه روز پیاپی، [[مسکین]] و [[یتیم]] و [[اسیر]] به در خانۀ آنان آمد و ایشان [[افطار]] خود را به آنان [[ایثار]] کردند. این [[سوره]] در پی این [[انفاق]] خالصانۀ این [[خانواده]] و تجلیل از آنان نازل شد<ref>تفسیر «مجمع البیان»، ج ۵ ص ۴۰۴</ref>. [[آیات]] ۷ تا ۱۰ تصریح به این موضوع دارد: {{متن قرآن|يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا* وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلا شُكُورًا}}.  
# دارای ۳۱ [[آیه]]، ۲۴۰ یا ۲۴۳ کلمه و ۱۰۵۰، ۱۰۵۴ یا ۱۰۸۹ حرف است.
# در ترتیب نزول، نود و هشتمین و در [[قرآن کریم]] هفتاد و ششمین سوره است. پس از [[سوره الرحمن]] و پیش از [[سوره طلاق]] نازل شد.
# به نظر مشهور مدنی است و آیه مکی ندارد.
# از سوره‌های مفصل طوال و بخشی از یک [[حزب]] است.
# برخی [[مفسران]] معتقدند در این سوره نسخی واقع نشده است، و در مقابل، برخی دیگر گفته‌اند در این سوره دو یا سه آیه [[منسوخ]] وجود دارد<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص۲۷۷۸.</ref>.


به این موضوع با عنوان [[آیه ابرار]] هم اشاره شده است، چون پیش از این، از [[اهل بیت]] {{ع}} به عنوان [[ابرار]] یاد شده و در کتب و [[روایات]] [[اهل سنت]] نیز آمده است<ref>ر.ک: «فضائل الخمسه من الصحاح السته» ج ۱ ص ۲۵۴</ref>. این واقعه که نهایت [[ایمان]]، [[ایثار]] و [[اخلاص]] [[امام علی|علی]]{{ع}} را می‌رساند، از [[مناقب]] و [[فضایل]] مهمّ اوست. شاعران نیز در سروده‌های خود به آن اشاره کرده‌اند<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۳۲۱.</ref>.
== مطالب مهم سوره ==
# اشاره به [[خلقت انسان]] و ماده اولیه [[آفرینش]] او؛
# [[هدایت تکوینی]] و [[تشریعی]] [[انسان]] از سوی خداوند؛
# [[اراده]] و [[آزادی]] [[انسان]] در تعیین سرنوشت خود؛
# وضعیت [[کافران]] در [[روز قیامت]]؛
# ویژگی‌های [[پارسایان]] در [[قیامت]]؛
# داستان نذر [[خاندان پیامبر]] {{صل}} و بیان [[اخلاص]] و [[ایثار]] آنان؛
# نکات [[اخلاقی]] همچون [[صبر]]، [[کناره‌گیری]] از [[گناهکاران]] و...<ref>هاشم‌زاده هریسی، هاشم، شناخت سوره‌های قرآن، صفحه ۴۹۳و۴۹۲؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، صفحه ۴۹۳و۴۹۲؛ زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن (باحاشیه)، جلد۱، صفحه ۱۹۴؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، صفحه ۵۸۹؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد۲۵، صفحه (۳۲۷-۳۵۰) و ۳۲۵؛ جمعی از محققان، علوم القرآن عندالمفسرین، جلد۱، صفحه ۳۱۷؛ طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد۲۰، صفحه ۱۲۰.</ref>.<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص۲۷۷۸.</ref>


==منابع==
== اسامی سوره انسان ==
سوره انسان، علاوه بر این اسم، دارای نام‌های ذیل است:
# '''دهر:''' واژه «دهر» به معنای روزگار و برهه‌ای از زمان، در آیه نخست این سوره به کار رفته، و نام سوره دهر از همین آیه نخست گرفته شده است.
# '''ابرار:''' «أبرار» جمع «برّ» به معنای نیکان. از آن‌جا که در سوره دهر طی ۱۸ آیه {{متن قرآن|إِنَّ الأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلا شُكُورًا إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا وَجَزَاهُم بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الأَرَائِكِ لا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلا زَمْهَرِيرًا وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلا وَيُطَافُ عَلَيْهِم بِآنِيَةٍ مِّن فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا قَوَارِيرَ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلا عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلا وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَّنثُورًا وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٍ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا إِنَّ هَذَا كَانَ لَكُمْ جَزَاء وَكَانَ سَعْيُكُم مَّشْكُورًا}}<ref>«نیکان از پیاله‌ای می‌نوشند که آمیخته به بوی خوش است. از چشمه‌ای که بندگان خداوند از آن می‌آشامند آن را به خواست خود روان می‌سازند. به پیمان خود وفا می‌کنند و از روزی می‌هراسند که شرّ آن همه‌گیر است. و خوراک را با دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر می‌دهند. (با خود می‌گویند:) شما را تنها برای خشنودی خداوند خوراک می‌دهیم، نه پاداشی از شما خواهانیم و نه سپاسی. بی‌گمان ما از پروردگارمان، روزی که تیره و بسیار سخت است می‌هراسیم. پس خدا آنان را از شرّ آن روز نگاه می‌دارد و به آنان شادابی و شادمانی می‌نمایاند. و به آنان برای شکیبی که ورزیده‌اند بهشت و (پوشاک) پرنیان پاداش می‌دهد. در آن، بر تخت‌ها پشت می‌دهند، در آن نه (گرمای) خورشیدی می‌بینند و نه سرمایی. و سایه‌سارهای آن، نزدیک آنها و میوه‌های آن بسیار در دسترس است. و گرد آنان آوندهایی سیمین و جام‌هایی بلورین می‌چرخانند. بلورهایی سیمگون که آنها را (ساقیان) به اندازه پیموده‌اند. و در آنجا به آنان پیاله‌ای می‌نوشانند که آمیخته آن زنجبیل است. از چشمه‌ای که آنجاست به نام سلسبیل. و خدمتگزارانی هماره جوان گرد آنان می‌گردند که چون بنگریشان، می‌پنداری که مرواریدهایی پراکنده‌اند. و چون بدان جا بنگری نعمت و پادشاهی بیکرانی می‌بینی. بر تن آنان جامه‌هایی سبز از دیبای نازک و دیبای ستبر است و به دستبندهایی سیمین آراسته‌اند و پروردگارشان به آنان شرابی پاک می‌نوشاند. بی‌گمان این پاداش شماست و تلاشتان را سپاس می‌نهند» سوره انسان، آیه ۵-۲۲.</ref> به معرفی ابرار و نشانه‌های آنان و سرنوشت سعادتمندانه آنان پرداخته، به این اسم نامیده شده است.
# '''هل أتی:''' چون سوره دهر با جمله {{متن قرآن|هَلْ أَتَى}} آغاز شده، به همین عنوان نیز نام گرفته است<ref>فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، صفحه ۴۹۲؛ سخاوی، علی بن محمد، جمال القراء و کمال الاقراء، جلد۱، صفحه ۱۸۳؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، صفحه ۵۸۹؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد۲۵، صفحه ۳۲۷.</ref>.<ref>[[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|فرهنگ نامه علوم قرآنی]]، ص۷۸۲.</ref>
 
== [[فضیلت]] [[سوره]] ==
درباره [[فضیلت]] [[قرائت]] سوره انسان و [[خواص]] آن روایاتی رسیده است<ref>الصافی، ج ۵، ص۲۶۶؛ مستدرک الوسائل، ج ۴، ص۲۱۰؛ البصائر، ج ۵۱، ص۵.</ref>. براساس روایتی از [[امام باقر]] {{ع}} هرکس [[سوره هل اتی]] را در هر بامداد پنجشنبه بخواند [[خداوند]] حوریانی فراوان به همسری او درمی‌آورد و با [[پیامبر]] {{صل}} [[محشور]] می‌شود<ref>ثواب‌الاعمال، ص۲۶۰؛ مجمع‌البیان، ج۱۰، ص۴۰۲.</ref>؛ همچنین براساس روایاتی [[تلاوت]] این [[سوره]] موجب تقویت نفس می‌شود<ref>البصائر، ج ۵۱، ص۴.</ref>.<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[سوره انسان - خراسانی (مقاله)| مقاله «سوره انسان»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۴]]، ص ۵۰۵.</ref>
 
== منابع ==
{{منابع}}
{{منابع}}
#[[پرونده:1368987.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|'''فرهنگ غدیر''']]
# [[پرونده:000055.jpg|22px]] [[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[سوره انسان - خراسانی (مقاله)| مقاله «سوره انسان»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴''']]
# [[پرونده: 9030760879.jpg|22px]] [[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه علوم قرآنی''']]
# [[پرونده:1368987.jpg|22px]] [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|'''فرهنگ غدیر''']]
# [[پرونده: IM010699.jpg|22px]] [[فرهنگ‌نامه علوم قرآنی (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه علوم قرآنی''']]
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


==پانویس==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}


[[رده:سوره انسان]]
[[رده:سوره‌های قرآن]]
[[رده:سوره هل اتی]]
[[رده:فضائل اهل بیت]]
[[رده:مدخل فرهنگ غدیر]]
[[رده:مدخل فرهنگ غدیر]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۸ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۳۰

سوره انسان که با نام‌های سوره هل اتی، سوره دهر نیز شناخته می‌شود درپی نذر امام علی و حضرت فاطمه (ع) برای شفای دو فرزند بیمار خود نازل شد که هنگام افطار در سه روز پیاپی، مسکین و یتیم و اسیر به در خانۀ آنان آمد و ایشان افطار خود را به آنان ایثار کردند. این واقعه نهایت ایمان، ایثار و اخلاص علی (ع) را می‌رساند.

مقدمه

سوره هل اتی، سورۀ ۷۶ قرآن کریم که نام‌های دیگرش سوره انسان، سوره دهر و ابرار است. درپی نذری که علی و فاطمه (ع) برای شفای دو فرزند بیمار خود (حسن و حسین) کردند تا سه روز روزه بگیرند، هنگام افطار در سه روز پیاپی، مسکین و یتیم و اسیر به در خانۀ آنان آمد و ایشان افطار خود را به آنان ایثار کردند. این سوره در پی انفاق خالصانۀ این خانواده و تجلیل از آنان نازل شد[۱]. آیات ۷ تا ۱۰ تصریح به این موضوع دارد: يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا* وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلا شُكُورًا.

به این موضوع با عنوان آیه ابرار هم اشاره شده است، چون پیش از این، از اهل بیت (ع) به عنوان ابرار یاد شده و در کتب و روایات اهل سنت نیز آمده است[۲]. این واقعه که نهایت ایمان، ایثار و اخلاص علی (ع) را می‌رساند، از مناقب و فضایل مهمّ اوست. شاعران نیز در سروده‌های خود به آن اشاره کرده‌اند[۳].

وجه نامگذاری

قرآن کتاب هدایت و موضوع هدایت، انسان است. «انسان» جدای از الفاظ مترادف آن، به تنهایی ۶۵ بار در قرآن آمده است. موضوع بحث در این سوره به‌ویژه در آیه نخست آن هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا[۴]؛ «انسان» است. از آنجا که محور این سوره، «انسان» و عمل و اخلاص و ایثار و عاقبت کار او در قیامت و نعمت‌های خوب برای نیکان است، به سوره «انسان» نامگذاری شده است.

این سوره در آغاز، خلقت انسان را بعد از آنکه نامی از او در میان نبود، خاطرنشان می‌سازد و در ادامه، به خلقت انسان و قرارگرفتن او بر سر دو راهی «شکر» و «کفران» اشاره می‌کند. سپس می‌فرماید خدای تعالی او را به راهی که تنها راه اوست هدایت کرد، حال یا این انسان شکر هدایتش را می‌گزارد و یا کفران می‌کند. آنگاه می‌فرماید برای کافران انواعی از عذاب و برای ابرار الوانی از نعمت آماده کرده و اوصاف آن نعمت‌ها را در طی هجده آیه شرح می‌دهد و همین دلیل است بر اینکه مقصود اصلی هم بیان همین نعمت‌ها بوده و پس از بیان اوصاف آن نعمت‌ها، روی سخن را به رسول گرامی خود نموده می‌فرماید: قرآن نازل شده از ناحیه اوست، و مایه تذکر بشر است، پس باید که در برابر حکم پروردگار خود صابر باشد و هوا و هوس‌های کفار را پیروی نکند، و باید که پروردگار خود را صبح و شام به یاد بیاورد و برای او شب‌ها به سجده بیفتد، و شبی طولانی تسبیح گوید[۵].

مکی یا مدنی بودن سوره

برخی بر این باورند این سوره به شهادت سیاقی که دارد یا همه‌اش و یا دست کم اوائل آنکه دوازده آیه است، در مدینه و نُه آیه ذیلش در مکه نازل شده است. روایات ائمه اهل بیت (ع) همه متفقند بر اینکه این سوره در مدینه نازل شده، روایات اهل سنت هم در این باره بسیار زیاد است. با این حال بعضی گفته‌اند: این سوره تمامیش در مکه نازل شده‌ است[۶].

شأن نزول

این سوره در شأن و فضیلت اهل‌بیت پیامبر (ص) یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین (ع) نازل شد و داستان معروف نذر این بزرگواران و اطعام کریمانه آنان را مطرح می‌کند که خداوند این صفات عالی آنان را ستود. ثعلبی در تفسیرش، زمخشری در الکشاف، اوحدی و اخطب خوارزم از عامه، و امامیه بالاتفاق گفته‌اند سوره هَلْ أَتَى در شأن اهل‌ بیت پیامبر (ص) نازل شده است؛ به ویژه آیات يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلا شُكُورًا [۷]. کتاب‌های مستقلی درباره این سوره نوشته شده است[۸].

ویژگی‌ها

  1. دارای ۳۱ آیه، ۲۴۰ یا ۲۴۳ کلمه و ۱۰۵۰، ۱۰۵۴ یا ۱۰۸۹ حرف است.
  2. در ترتیب نزول، نود و هشتمین و در قرآن کریم هفتاد و ششمین سوره است. پس از سوره الرحمن و پیش از سوره طلاق نازل شد.
  3. به نظر مشهور مدنی است و آیه مکی ندارد.
  4. از سوره‌های مفصل طوال و بخشی از یک حزب است.
  5. برخی مفسران معتقدند در این سوره نسخی واقع نشده است، و در مقابل، برخی دیگر گفته‌اند در این سوره دو یا سه آیه منسوخ وجود دارد[۹].

مطالب مهم سوره

  1. اشاره به خلقت انسان و ماده اولیه آفرینش او؛
  2. هدایت تکوینی و تشریعی انسان از سوی خداوند؛
  3. اراده و آزادی انسان در تعیین سرنوشت خود؛
  4. وضعیت کافران در روز قیامت؛
  5. ویژگی‌های پارسایان در قیامت؛
  6. داستان نذر خاندان پیامبر (ص) و بیان اخلاص و ایثار آنان؛
  7. نکات اخلاقی همچون صبر، کناره‌گیری از گناهکاران و...[۱۰].[۱۱]

اسامی سوره انسان

سوره انسان، علاوه بر این اسم، دارای نام‌های ذیل است:

  1. دهر: واژه «دهر» به معنای روزگار و برهه‌ای از زمان، در آیه نخست این سوره به کار رفته، و نام سوره دهر از همین آیه نخست گرفته شده است.
  2. ابرار: «أبرار» جمع «برّ» به معنای نیکان. از آن‌جا که در سوره دهر طی ۱۸ آیه إِنَّ الأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلا شُكُورًا إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا وَجَزَاهُم بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيرًا مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الأَرَائِكِ لا يَرَوْنَ فِيهَا شَمْسًا وَلا زَمْهَرِيرًا وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلا وَيُطَافُ عَلَيْهِم بِآنِيَةٍ مِّن فِضَّةٍ وَأَكْوَابٍ كَانَتْ قَوَارِيرَا قَوَارِيرَ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيرًا وَيُسْقَوْنَ فِيهَا كَأْسًا كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلا عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلا وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَّنثُورًا وَإِذَا رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ نَعِيمًا وَمُلْكًا كَبِيرًا عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ وَحُلُّوا أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٍ وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا إِنَّ هَذَا كَانَ لَكُمْ جَزَاء وَكَانَ سَعْيُكُم مَّشْكُورًا[۱۲] به معرفی ابرار و نشانه‌های آنان و سرنوشت سعادتمندانه آنان پرداخته، به این اسم نامیده شده است.
  3. هل أتی: چون سوره دهر با جمله هَلْ أَتَى آغاز شده، به همین عنوان نیز نام گرفته است[۱۳].[۱۴]

فضیلت سوره

درباره فضیلت قرائت سوره انسان و خواص آن روایاتی رسیده است[۱۵]. براساس روایتی از امام باقر (ع) هرکس سوره هل اتی را در هر بامداد پنجشنبه بخواند خداوند حوریانی فراوان به همسری او درمی‌آورد و با پیامبر (ص) محشور می‌شود[۱۶]؛ همچنین براساس روایاتی تلاوت این سوره موجب تقویت نفس می‌شود[۱۷].[۱۸]

منابع

پانویس

  1. تفسیر «مجمع البیان»، ج ۵ ص ۴۰۴
  2. ر.ک: «فضائل الخمسه من الصحاح السته» ج ۱ ص ۲۵۴
  3. محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص۳۲۱.
  4. «آیا بر آدمی پاره‌ای از روزگار گذشت که چیزی سزیده یادکرد نبود؟» سوره انسان، آیه ۱.
  5. فرهنگ نامه علوم قرآنی، ص۲۷۷۸.
  6. فرهنگ نامه علوم قرآنی، ص۲۷۷۸.
  7. «به پیمان خود وفا می‌کنند و از روزی می‌هراسند که شرّ آن همه‌گیر است. و خوراک را با دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر می‌دهند. (با خود می‌گویند:) شما را تنها برای خشنودی خداوند خوراک می‌دهیم، نه پاداشی از شما خواهانیم و نه سپاسی» سوره انسان، آیه ۷-۹.
  8. فرهنگ نامه علوم قرآنی، ص۲۷۷۸.
  9. فرهنگ نامه علوم قرآنی، ص۲۷۷۸.
  10. هاشم‌زاده هریسی، هاشم، شناخت سوره‌های قرآن، صفحه ۴۹۳و۴۹۲؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، صفحه ۴۹۳و۴۹۲؛ زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن (باحاشیه)، جلد۱، صفحه ۱۹۴؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، صفحه ۵۸۹؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد۲۵، صفحه (۳۲۷-۳۵۰) و ۳۲۵؛ جمعی از محققان، علوم القرآن عندالمفسرین، جلد۱، صفحه ۳۱۷؛ طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد۲۰، صفحه ۱۲۰.
  11. فرهنگ نامه علوم قرآنی، ص۲۷۷۸.
  12. «نیکان از پیاله‌ای می‌نوشند که آمیخته به بوی خوش است. از چشمه‌ای که بندگان خداوند از آن می‌آشامند آن را به خواست خود روان می‌سازند. به پیمان خود وفا می‌کنند و از روزی می‌هراسند که شرّ آن همه‌گیر است. و خوراک را با دوست داشتنش به بینوا و یتیم و اسیر می‌دهند. (با خود می‌گویند:) شما را تنها برای خشنودی خداوند خوراک می‌دهیم، نه پاداشی از شما خواهانیم و نه سپاسی. بی‌گمان ما از پروردگارمان، روزی که تیره و بسیار سخت است می‌هراسیم. پس خدا آنان را از شرّ آن روز نگاه می‌دارد و به آنان شادابی و شادمانی می‌نمایاند. و به آنان برای شکیبی که ورزیده‌اند بهشت و (پوشاک) پرنیان پاداش می‌دهد. در آن، بر تخت‌ها پشت می‌دهند، در آن نه (گرمای) خورشیدی می‌بینند و نه سرمایی. و سایه‌سارهای آن، نزدیک آنها و میوه‌های آن بسیار در دسترس است. و گرد آنان آوندهایی سیمین و جام‌هایی بلورین می‌چرخانند. بلورهایی سیمگون که آنها را (ساقیان) به اندازه پیموده‌اند. و در آنجا به آنان پیاله‌ای می‌نوشانند که آمیخته آن زنجبیل است. از چشمه‌ای که آنجاست به نام سلسبیل. و خدمتگزارانی هماره جوان گرد آنان می‌گردند که چون بنگریشان، می‌پنداری که مرواریدهایی پراکنده‌اند. و چون بدان جا بنگری نعمت و پادشاهی بیکرانی می‌بینی. بر تن آنان جامه‌هایی سبز از دیبای نازک و دیبای ستبر است و به دستبندهایی سیمین آراسته‌اند و پروردگارشان به آنان شرابی پاک می‌نوشاند. بی‌گمان این پاداش شماست و تلاشتان را سپاس می‌نهند» سوره انسان، آیه ۵-۲۲.
  13. فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، صفحه ۴۹۲؛ سخاوی، علی بن محمد، جمال القراء و کمال الاقراء، جلد۱، صفحه ۱۸۳؛ رامیار، محمود، تاریخ قرآن، صفحه ۵۸۹؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد۲۵، صفحه ۳۲۷.
  14. فرهنگ نامه علوم قرآنی، ص۷۸۲.
  15. الصافی، ج ۵، ص۲۶۶؛ مستدرک الوسائل، ج ۴، ص۲۱۰؛ البصائر، ج ۵۱، ص۵.
  16. ثواب‌الاعمال، ص۲۶۰؛ مجمع‌البیان، ج۱۰، ص۴۰۲.
  17. البصائر، ج ۵۱، ص۴.
  18. خراسانی، علی، مقاله «سوره انسان»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۴، ص ۵۰۵.