آیه مسئولون
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه مسئولون از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه مسئولون در تفسیر و علوم قرآنی - آیه مسئولون در حدیث - آیه مسئولون از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط نداردآیه ۲۴ سوره صافات ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ از جمله آیات اثبات امامت و ولایت امام امیرالمؤمنین(ع) است که در آن بر بازجویی از مردم در روز قیامت و پاسخگویی آنها در قبال سؤالی مهم تأکید شده است. روایات متعددی در منابع شیعه و اهل سنت از صحابه و تابعین نقل شده که شان نزول آیه را امام علی(ع) دانسته و محتوای سؤال را نیز ولایت آن حضرت بیان کردهاند. بر اساس این روایات، میتوان به این نکته مهم دست یافت که قطعا پذیرش ولایت و اطاعت از آن حضرت در دنیا بر همگان امری لازم بوده و به عنوان تکلیفی واجب به شمار میآید؛ چراکه انسان در قیامت در قبال امور و تکالیف واجب و مهم مورد پرسش و بازخواست قرار میگیرد و باید نسبت به آنها پاسخگو باشد. در این صورت ولایت و امامت آن حضرت ثابت میگردد.
| آیه مسئولون | |
|---|---|
 | |
| ترجمه آیه | |
| مشخصات آیه | |
| بخشی از | آیهٔ ۲۳ سورهٔ صافات از جزء ۳ قرآن کریم |
| محتوای آیه | |
| شأن نزول آیه | علی بن ابیطالب(ع) |
| مصادیق برای آیه | ولایت علی بن ابیطالب(ع) |
| دلالت آیه |
|
شأن نزول آیه
در بسیاری از کتابهای تفسیری، ذیل آیه ۲۴ سوره صافات، در کنار آرایی که درباره مصداق سؤال روز قیامت مطرح شدهاند، پرسش از ولایت حضرت علی (ع) یکی از مهمترین نظریههای تفسیری معرفی و بر آن تأکید شده است. بیشتر آرای مفسران درباره مصداق آیه ۲۴ صافات و دلالت آن بر ولایت امیرالمؤمنین(ع) برخاسته از روایات تفسیری نقلشده از معصومان(ع)، صحابه، تابعین و برخی محدثان متقدم است.
به عنوان نمونه
- فرات کوفی در تفسیرش، ذیل آیه ۲۴ سوره صافات، سه روایت از ابن عباس نقل میکند که هر سه مضمونی مشترک دارند و آیه را دال بر وجوب پذیرش ولایت حضرت میدانند[۱] فرات ذیل آیه، دو روایت را بهصورت معنعن از ابنعباس نقل کرده است.
- در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع)، پرسش و بازخواست در برابر ارکان دین، یعنی توحید، نبوت و ولایت علی بنابیطالب(ع) و ائمه پس از ایشان عنوان شده است[۲].
- علی بنابراهیم قمی در تفسیر روایی خود، مقصود از مورد سؤال واقع شدن در آیه ۲۴ سوره صافات را پرسش از ولایت علی بنابیطالب(ع) عنوان میکند و پذیرش ولایت حضرت را عامل رستگاری میخواند[۳].
علاوه بر مفسران شیعه، بسیاری از علمای اهل سنت نیز به این تفسیر از آیه کریمه اشاره کردهاند. با مراجعه به کتابهای تفسیری اهل سنت، ملاحظه میشود دیدگاهی که آیه ۲۴ صافات را ناظر به ولایت امام علی(ع) و اهلبیت(ع) میداند، میزان قابل توجهی از آرای تفسیری را به خود اختصاص داده است. ثعلبی در تفسیر خود، ذیل آیه ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئولُونَ﴾، حدیث شریف نبوی(ص) را نقل میکند: در روز قیامت قدم هیچ بندهای حرکت نخواهد کرد تا از چهار چیز سؤال شود: از جوانی که در چه چیز به پیری رساند، از عمرش که در چه راه صرف کرد، از مالش که از کجا آورد و در چه راه انفاق و صرف کرد و از دوستی ما اهلبیت(ع)[۴].[۵]
مفردات آیه
﴿قفوهم﴾
﴿قفوهم﴾امر است یعنی خداوند در قیامت به مأمورانی که اهل جهنم را به سوی آتش میبرند دستور میدهد که آنان را نگه دارند. علت این فرمان آن است که اهل دوزخ به مانند دیگران مورد پرسش قرار میگیرند.
﴿مسئولون﴾
مسئول از مشتقات ماده «سؤال» بوده و سوال نیز خود از مفاهیم ذات اضافه است و جهت تحقق معنایش در خارج به سه طرف نیاز دارد:
به یقین تنها سؤال کننده در روز قیامت خداوند سبحان است؛ چراکه او مالک یوم الدین است و اگر چنانچه کسی غیر از خدا از ملائکه و اولیاء خدا نیز در سؤال دخالتی داشته باشند به اذن الهی خواهد بود. سؤال شوندگان در این آیه نیز با توجه به آیات پیشین، کافرانی هستند که به سوی آتش برده میشوند. اما "مسئول عنه" و به عبارت دیگر محتوای سؤال در آیه بیان نشده است و برای مشخص شدن آن ناگزیر از مراجعه به سنت صحیح نبوی هستیم؛ چراکه به اتفاق شیعه و اهل سنت،سنت صحیح، مفسّر قرآن است.
بر اساس احادیث متعددی که در کتب معتبر اهل سنت نقل شده و اسانید برخی از آنها بنابر قواعد رجالی سنّیان صحیح و مورد اعتماد است، "مسئول عنه" در این آیه، ولایت حضرت امیرالمؤمنین(ع) است؛ یعنی خداوند در قیامت درباره ولایت امیرالمؤمنین(ع) سؤال میکند و آنانی را که به این ولایت تن نداده باشند، به آتش جهنم معذب خواهد ساخت[۶].
روایات فریقین
در منابع تفسیری، حدیثی و کلامی فریقن، روایات متعددی از طرق مختلف در تفسیر آیه مذکور نقل شده که همگی شان نزول آیه را ولایت امیرالمومنین (ع) و یا محبت اهل بیت(ع) میدانند. به عنوان نمونه: «ابنعباس: ﴿إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾... قِیلَ: مَسْئُولُونَ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِیطَالِبٍ»[۷]. از ابنعبّاس نقل شده که گفته است: ﴿إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ درباره ولایت علیّ بن ابیطالب است.
« عن النبی(ص): إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَة أُوقَفُ أَنَا وَ عَلِیٌّ عَلَی الصِّرَاطِ، فَمَا یَمُرُّ بِنَا أَحَدٌ إِلَّا سَأَلْنَاهُ عَنْ وَلَایَةِ عَلِیٍّ. فَمَنْ کَانَتْ مَعَهُ وَ إِلَّا أَلْقَیْنَاهُ فِی النَّارِ، وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ: ﴿إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾»[۸]. از پیامبر اکرم(ص) نیز نقل شده که وقتی روز قیامت و رستاخیز کبری فرا رسد من و علی بر صراط گماشته میشویم و هیچ کس از کنار ما نمیگذرد مگر اینکه از ولایت علی از او میپرسیم، اگر با ولایت علی زیسته باشد، نجات یابد و خندان بگذرد و اگر ولایت علی را نداشته باشد او را در آتش میاندازیم و این همان فرمایش خداوند است که فرمود: ﴿إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾.
حبری نیز از عالمان اهل سنت در قرن سوم هجری در تفسیر خود چنین روایت میکند: «حدثنی حسين بن نصر قال أخبرنا القاسم بن عبدالغفار العجلي عن أبي الأحوص عن مغيرة عن الشعبي، عن ابن عباس، عن قوله: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾، قال: عن ولاية علي بن أبيطالب(ع)»[۹] حسین بن نصر، از قاسم بن عبدالغفار عجلی از ابوالأحوص، از مغیره، از شعبی، از ابن عباس روایت کرد که دربارۀ آیه ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾ گفت: درباره ولایت علی بن ابیطالب(ع) مورد سؤال قرار میگیرند.
حاکم حسکانی نیز این حدیث را به اسانید متعدد روایت کرده است:
- سند نخست:«حدثنا الحاكم الوالد أبو محمد رحمه الله، قال: أخبرنا عمر بن أحمد بن حدثنا أحمد عثمان - ببغداد، قال: حدثنا الحسين بن محمد بن محمد بن عفير بن الفرات، حدثنا عبد الحميد الحماني عن قيس عن أبى هارون، عن أبي سعيد الخدري، عن النبي(ص) في قوله تعالى: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ﴾ قال: «عن ولاية علي بن ابیطالب»[۱۰].
- سند دوم:«حدثنا أبو عبدالرحمن السلمي، إملاء، أخبرنا محمد بن محمد بن يعقوب الحافظ، حدثنا أبو عبدالله الحسين بن محمد بن عفير حدثنا، أحمد حدثنا عبد الحميد، حدثنا قيس، عن عطية، عن أبي سعيد عن النبي(ص) فى قوله تعالى: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ»، قال: «عن ولاية عليّ بن أبيطالب»[۱۱].[۱۲]
دلالت آیه
امامت و ولایت امام علی(ع)
با عنایت به روایات صادره در شأن نزول این آیه که مورد سؤال در قیامت را امامت و ولایت امام علی(ع) دانستهاند، این آیه به روشنی بر امامت آن حضرت دلالت دارد؛ چراکه بدیهی است انسان نسبت به چیزی در قیامت مورد سؤال و بازخواست قرار میگیرد که در دنیا نسبت به آن مکلف باشد، وجوب این تکلیف به خصوص وقتی روشنتر خواهد شد که بر اساس نص برخی روایات گذشته، در صورتی که سؤال شوندگان، نسبت به آن پاسخی نداشته باشند، مورد عذاب و عقاب الهی قرار گیرند زیرا عذاب اخروی در برابر ترک تکالیف دنیوی است. از این رو میتوان نتیجه گرفت که پذیرش امامت و ولایت امیرالمؤمنین(ع) بر همگان در دنیا امری لازم و بلکه واجب بوده و در قیامت از آن سؤال خواهد شد و این همان مطلوب و مدعای ما یعنی اثبات امامت آن حضرت است[۱۳].
افضلیت امام علی(ع)
با توجه اینکه در روایات صادر شده از معصومین(ع)، مورد سؤال در قیامت در آیه مذکور، ولایت امام علی(ع) بیان شده و از آن گذشته در قبال بیتوجهی به آن یا عدم پاسخگویی نسبت به آن نیز عذاب اخروی قرار داده شده است، میتوان به این نتیجه رسید که ولایت آن حضرت در دنیا به عنوان یک تکلیف بر همگان لازم و واجب است که این همان معنای دیگر امامت آن حضرت است. بر این اساس میتوان گفت کسی که اطاعت او در دنیا واجب بوده و در قیامت نیز با سؤال از آن معیار نجات و عذاب همگان تعیین میگردد، از جایگاهی عظیم و درجهای رفیع نزد خدای متعال برخوردار است به گونهای که میتوان او را افضل و برتر از دیگران دانست. با اثبات افضلیت، از این طریق نیز میتوان امامت را ثابت نمود؛ چراکه به حکم عقل، در صورت تردید یا اختلاف در امامت دو نفر که یکی افضل و برتر از دیگری است، همه عقلا به تقدیم شخص افضلحکم کرده و تقدیم مفضول بر فاضل را قبیح میدانند[۱۴].
عصمت امام علی(ع)
کسی که در قیامت از ولایتش از همگان سؤال میشود، اطاعتش در دنیا واجب خواهد بود، وجوب اطاعت یک شخص به معنای اثبات امامت آن شخص است. حال میگوییم بر اساس قاعده کلی عقلی، امر امطلق الهی به اطاعت از شخصی بدون هیچ قید و شرطی به معنای عصمت آن شخص و مصونیت او از ارتکاب انواع معاصی کبیره و صغیره، خطا، اشتباه و نسیان است و الا در غیر این صورت، تناقض لازم میآید که آن هم محال است و از خدای حکیم صادر نخواهد شد. بدین معنا که گویا از یکسو خدای متعال امر مطلق به اطاعت از آن شخص نموده و از سوی دیگر از آنجا که فرض این است که آن شخص معصوم نیست، احتمال ارتکاب لغزش و خطا هم از او در مواضعی وجود دارد که یقینا از خارج میدانیم که خدای متعال از ارتکاب آنها نهی کرده با این حال به واسطه وجود آن امر اولیه مطلق، ناچاریم در لغزش ها و خطاها نیز از آن شخص تبعیت کنیم یعنی مجبوریم هم آن کار را انجام دهیم و هم ترک کنیم و این همان تناقض یا اجتماع امر و نهی در شیء واحد است که در هر دو حالت محال خواهد بود[۱۵].
منابع
حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵
میثم خلیلی، محمد غفوری منش، جواد فرامرزی بررسی چگونگی دلالت آیه ۲۴ صافات بر ولایت امام علی(ع)، شیعهپژوهی- مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی
پانویس
- ↑ تفسیر فرات کوفی، ص۳۵۵.
- ↑ تفسیر منسوب به امام عسکری(ع)، ص ۴۰۵.
- ↑ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر، ج۲، ص۲۲۲.
- ↑ ثعلبی، ۱۴۲۲: ۸/۱۴۲.
- ↑ خلیلی، میثم، غفوری منش، محمد، بررسی چگونگی دلالت آیه 24 صافات بر ولایت امام علی(ع)، شیعه پژوهی، سال چهارم، تابستان 97.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵، ص16.
- ↑ برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت(ع)، ج۱۲، ص۵۸۶؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، ج۷، ص۱۵۷؛ ابن شهر آشوب، المناقب، ج۲، ص۱۵۶.
- ↑ برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت(ع)، ج۱۲، ص۵۸۶؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج۳۹، ص۱۹۶ و ج۳۹، ص۲۰۲؛ اربلی، کشف الغمة، ج۱، ص۳۹۷.
- ↑ تفسیر حبری، ص۳۱۳.
- ↑ حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۶۱ و ۱۶۲ .
- ↑ حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۶۱ و ۱۶۲ .
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵، ص۲۳ ـ ۲۶.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.