آیه مسئولون در تفسیر و علوم قرآنی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیه مسئولون است. آیه مسئولون از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: آیه مسئولون در تفسیر و علوم قرآنی - آیه مسئولون در حدیث - آیه مسئولون از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط نداردآیه ۲۴ سوره صافات ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ﴾ از جمله آیات اثبات امامت و ولایت امام امیرالمؤمنین(ع) است که در آن بر بازجویی از مردم در روز قیامت و پاسخگویی آنها در قبال سؤالی مهم تأکید شده است. روایات متعددی در منابع شیعه و اهل سنت از صحابه و تابعین نقل شده که شان نزول آیه را امام علی(ع) دانسته و محتوای سؤال را نیز ولایت آن حضرت بیان کردهاند. بر اساس این روایات، میتوان به این نکته مهم دست یافت که قطعا پذیرش ولایت و اطاعت از آن حضرت در دنیا بر همگان امری لازم بوده و به عنوان تکلیفی واجب به شمار میآید؛ چراکه انسان در قیامت در قبال امور و تکالیف واجب و مهم مورد پرسش و بازخواست قرار میگیرد و باید نسبت به آنها پاسخگو باشد. در این صورت ولایت و امامت آن حضرت ثابت میگردد.
شأن نزول آیه
با عنایت به روایات فراوانی که از طرق متعدد از صحابه، تابعین نقل شده و در قرون مختلف توسط بسیاری از محدثان بزرگ اسلامی نقل شده است، این آیه در شأن امام علی(ع) نازل شده و منظور از مورد سؤال در قیامت، ولایت آن حضرت است.
دیدگاه مفسران فریقین
در بسیاری از کتابهای تفسیری، ذیل آیه ۲۴ سوره صافات، در کنار آرایی که درباره مصداق سؤال روز قیامت مطرح شدهاند، پرسش از ولایت حضرت علی (ع) یکی از مهمترین نظریههای تفسیری معرفی و بر آن تأکید شده است. بیشتر آرای مفسران درباره مصداق آیه ۲۴ صافات و دلالت آن بر ولایت امیرالمؤمنین(ع) برخاسته از روایات تفسیری نقلشده از معصومان(ع)، صحابه، تابعین و برخی محدثان متقدم است.
به عنوان نمونه
- فرات کوفی در تفسیرش، ذیل آیه ۲۴ سوره صافات، سه روایت از ابن عباس نقل میکند که هر سه مضمونی مشترک دارند و آیه را دال بر وجوب پذیرش ولایت حضرت میدانند[۱]. فرات ذیل آیه، دو روایت را بهصورت معنعن از ابنعباس نقل کرده است.
- در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع)، پرسش و بازخواست در برابر ارکان دین، یعنی توحید، نبوت و ولایت علی بنابیطالب(ع) و ائمه پس از ایشان عنوان شده است[۲]
- علی بنابراهیم قمی در تفسیر روایی خود، مقصود از مورد سؤال واقع شدن در آیه ۲۴ سوره صافات را پرسش از ولایت علی بنابیطالب(ع) عنوان میکند و پذیرش ولایت حضرت را عامل رستگاری میخواند[۳].
در تفسیرهای صافی[۴]، نور الثقلین[۵] و البرهان[۶] نیز این روایت از تفسیر قمی نقل شده است. سند دو روایت تفسیری از فرات کوفی در این زمینه به صورت «معنعن» است که در نهایت به ابن عباس منتهی میشود. یک روایت نیز از شعبی و ابن عباس نقل شده است[۷].
طبرسی در تفسیر مجمع البیان، از سعید بنجبیر از ابن عباس در حدیثی مرفوع از حاکم حسکانی به اسنادش، ذیل آیه ۲۴ صافات روایت میکند که از مردم در روز قیامت درباره ولایت علی(ع) پرسیده میشود[۸] گفتنی است که طبرسی این معنا از آیه را در کنار مصادیق دیگر، از جمله پرسش از توحید و دلایل بدعتگذاری در جامعه اسلامی، مطرح کرده است.
عاملی در تفسیر خود این معنا را از مجمع البیان نقل کرده است[۹].
در تفسیر روض الجنان، ذیل آیه کریمه ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئولُونَ﴾، به روایتی از پیامبر اکرم(ص) اشاره شده است که فرمودند: «فردای قیامت رها نکنند هیچکس را که قدم از قدم بردارد تا از او از پنج چیز بپرسند: «عن شبابه فیما أبلاه و عن عمره فیما أفناه و عن ماله من أین اکتسبه و أین وضعه و ماذا عمل فیما علم» [۱۰] و در روایت دیگر چنین آمده: «و عن ولایتنا اهل البیت»[۱۱]. در این روایت، آیه به ولایت «اهلالبیت» تعمیم یافته است که ولایت علی(ع) را نیز شامل میشود. همچنین پرسش از ولایت و چگونگی برخورد با حق ولایت و محبت ایشان، در کنار موضوعاتی مانند چگونگی گذراندن عمر و چگونگی کسب و استفاده مال قرار گرفته است.
تفسیر جوامع الجامع، تأویل ﴿إِنَّهُمْ مَسْئولُونَ﴾ به ملزم بودن در قبال پاسخ به پذیرش ولایت حضرت علی(ع) را به سعید بن جبیر و ابو سعید خدری نسبت داده است[۱۲] در تفسیر عزّ بن عبد السلام، یکی از مصادیق ﴿مَسْئولُونَ﴾ در آیه شریفه، ولایت علی بنابیطالب(ع) عنوان شده است[۱۳]. وی این مصداق از آیه را در کنار مصادیقی چون پرسش از توحید آورده است. نویسنده تفسیر جلاء الأذهان نیز در تطبیق آیه بر ولایت علی(ع)، به روایتی از سعید بن جبیر استناد کرده که بر اساس آن، سؤال این است که «آیا سؤال شونده تولّای علی(ع) را دارد؟»[۱۴] طبق این دیدگاه، ولایت حضرت با وجوب محبت ایشان ارتباط مستقیم یافته است.
استرآبادی در تأویل الآیات الظاهرة، پس از نقل روایتی از ابن عباس در تفسیر این آیه به ولایت امام علی(ع)، این تأویل از آیه را دال بر واجب بودن ولایت امیرالمؤمنین(ع) بر تمام خلق میداند و معتقد است آیه بر برتری حضرت بر تمام خلایق، جز حضرت خاتمالأنبیاء(ص)، دلالت واضح دارد[۱۵] تأکید این روایت تفسیری ذیل آیه بر برتری حضرت بر دیگران، با استناد به آیه ۲۴ صافات است.
نویسنده تفسیر منهج الصادقین پس از بیان مصادیقی برای آیه کریمه، تفسیر آیه به ولایت علی(ع) را به مصحف ابن مسعود نسبت میدهد و معتقد است در مصحف وی اینگونه نوشته شده: ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئولُونَ﴾ عن ولایة علی[۱۶]
در تفسیر اثنیعشری نیز این معنا به ابن مسعود نسبت داده شده است[۱۷] این توضیح خارج از آیه از نوع اضافات تفسیری یا تفسیر مزجی است که ذیل برخی آیات در بعضی از مصحفها، از جمله مصحف ابنمسعود، درج شده است. وی در ادامه نظریه، ابوسعید خدری و سعید بن جبیر را موافق این رأی تفسیری میداند و در تأیید این دیدگاه به روایت نبوی(ص) مذکور اشاره میکند که در روز قیامت از امور مختلف، از جمله ولایت امیرالمؤمنین(ع) و اهلبیت(ع)، پرسیده میشود[۱۸].
ملافتح الله کاشانی نیز در دیگر تفسیر خود، تفسیر آیه به پرسش در روز قیامت از ولایت علی(ع) را ذیل آیه ۲۴ صافات، به ابن عباس و ابو سعید خدری ارجاع میدهد[۱۹].
در تفسیر بیان السعادة، آیه ۲۴ صافات با آیات ﴿عَمَّ یتَساءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظیمِ﴾[۲۰] گره خورده است. این تفسیر هر دو آیه را مرتبط به ولایت امام علی(ع) میداند که در روز قیامت از آن پرسش میشود، سپس به حدیث شریف نبوی(ص) و امام باقر(ع) اشاره میکند که: بنده گامى برنمىدارد، مگر آنکه درباره چهار چیز از او سؤال میشود: از جوانىاش که در چه چیز صرف کرده، از عمرش که در چه چیز فنا کرده، از مالش که از کجا آورده و در کجا انفاق کرده، و از دوستى ما اهل بیت(ع)[۲۱]. طبق این تفسیر نیز پذیرش ولایت امام علی(ع) با وجوب محبت ایشان ارتباط مستقیم دارد.
تفسیر عقود المرجان نیز پس از بیان دلالت آیه بر ولایت امیرالمؤمنین(ع) مینویسد: «زمانی که قیامت برپا میشود، در موقف صراط به هیچکس اجازه عبور داده نمیشود، مگر آنکه ولایت علی(ع) در قلبش وجود داشته باشد»[۲۲]. باید توجه داشت که با در کنار هم نهادن روایات تفسیری میتوان دریافت که مراد از ولایت، وجوب محبت و مودت حضرت است که لازمه نجات از جهنم و موقفهای روز قیامت به شمار میرود.
صاحب تفسیر الجوهر الثمین اخبار و آرای تفسیری و روایی درباره دلالت آیه ۲۴ صافات بر ولایت علی(ع) را مستفیض میداند[۲۳].
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، منظور از بازخواست در آیه را مورد اختلاف مفسران میداند، سپس برخی آرای تفسیری را در این زمینه نقل میکند، از جمله پرسش از ولایت امام علی(ع) را به برخی از مفسران و راویان نسبت میدهد. او در ادامه مینویسد: «این وجوه، بر فرض که درست باشند، هر یک به یکی از مصادیق اشاره دارد، نه اینکه منحصراً از فلان چیز بازخواست خواهند کرد»[۲۴] بنابراین از دیدگاه علامه، تمام آرای مطرح شده در تفسیر آیه محتملاند و هیچ تناقضی با یکدیگر ندارند؛ از این رو انحصار آیه در مصداقی خاص نفی میشود. علامه سپس در بحث روایی، روایاتی از تفسیر مجمع البیان و برخی از کتابهای حدیثی و روایی متقدم شیعه درباره تفسیر آیه ۲۴ صافات به وجوب پذیرش امام علی(ع) و اهلبیت(ع) نقل میکند[۲۵].
آیتالله مکارم شیرازی نیز پس از شمردن وجوه مختلف آیه، تأویلی که آیه را ناظر به ولایت علی بنابیطالب(ع) میداند را به بسیاری از مفسران و محدثان فریقین نسبت میدهد. او در ادامه دیدگاهی مانند نظریه علامه طباطبایی را درباره آیه کریمه مطرح میکند: «این تفاسیر با هم منافاتى ندارند؛ چراکه در آن روز از همه چیز سؤال مىشود، از عقاید، از توحید و ولایت، از گفتار و کردار و از نعمتها و مواهبى که خدا در اختیار انسان گذارده است»[۲۶]. بر این اساس، مکارم شیرازی نیز انحصاری انگاشتن پرسشها در روز قیامت را مردود میداند و بر ملزم بودن به پاسخ بازخواستها در امور مختلف، از جمله ولایت امام علی(ع)، تأکید میکند.
علاوه بر مفسران شیعه، بسیاری از علمای اهل سنت نیز به این تفسیر از آیه کریمه اشاره کردهاند. با مراجعه به کتابهای تفسیری اهل سنت، ملاحظه میشود دیدگاهی که آیه ۲۴ صافات را ناظر به ولایت امام علی(ع) و اهلبیت(ع) میداند، میزان قابل توجهی از آرای تفسیری را به خود اختصاص داده است. ثعلبی در تفسیر خود، ذیل آیه ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئولُونَ﴾، حدیث شریف نبوی(ص) را نقل میکند: در روز قیامت قدم هیچ بندهای حرکت نخواهد کرد تا از چهار چیز سؤال شود: از جوانی که در چه چیز به پیری رساند، از عمرش که در چه راه صرف کرد، از مالش که از کجا آورد و در چه راه انفاق و صرف کرد و از دوستی ما اهلبیت(ع)[۲۷].
حاکم حسکانی در شواهد التنزیل، ذیل آیه ۲۴ صافات، شش روایت در این خصوص نقل میکند. مضمون هر شش روایت تطبیق آیه بر ولایت علی بنابیطالب(ع) است. در پنج روایت، مقصود از ﴿وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئولُونَ﴾، ولایت حضرت و در یک روایت[۲۸] امامت حضرت مصداق سؤال عنوان شده است. سند یک روایت تفسیری حاکم حسکانی[۲۹] به صورت مرفوع به رسول خدا(ص) بر میگردد. یک روایت[۳۰] نیز از امام باقر(ع) نقل شده است. دو روایت[۳۱] به ابوسعید خدری ارجاع داده شده که ابوسعید نیز از پیامبر (ص) نقل کرده است. همچنین دو روایت[۳۲] به ابنعباس بر میگردد که واسطه یکی از آنها سعید بن جبیر و واسطه روایت دیگر ابنعباس است[۳۳] در تفسیر النکت و العیون درباره آیه ۲۴ صافات، شش دیدگاه مطرح شده است که هیچ کدام متناقض دیگری نیست[۳۴]
- از توحید و اقرار به لاإله إلا الله پرسیده میشود؛ چراکه مهمترین رکن دین توحید است. این دیدگاه از یحیی بن سلام نقل شده است.
- مقصود از پرسش در آیه، بازخواست در برابر بدعتهایی است که پس از پیامبر(ص) گذاشتهاند. این نظریه به صورت مرفوع به انس بن مالک بر میگردد.
- پرسیده میشود که آیا حق ولایت علی بنابیطالب(ع) را به جا آوردهاند یا خیر. روایات این وجه تفسیری به ابوهارون و ابوسعید خدری ارجاع داده شده است.
- از آنان درباره نشست و برخاستهایی که داشتهاند پرسش میشود. این دیدگاه به عثمان بن زیاد نسبت داده شده است.
- به اعتقاد ابن عباس، مقصود از ﴿مَسْئولُونَ﴾ در آیه پرسش از اعمال، کردار و رفتار انسان در دنیا است.
- ﴿مَسْئولُونَ﴾ بدون هیچ قید و توضیح و ارجاعی، یکی از مصادیق آیه دانسته شده است.
وجوه مطرحشده هیچ تناقضی با هم ندارند. برای نمونه میتوان گفت همانطور که از توحید میپرسند، از ولایت نیز خواهند پرسید و مورد سؤال در موضوعی خاص منحصر نیست. این وجوه، علاوه بر تفسیر ماوردی، در تفسیر رموز و الکنوز نیز نقل شدهاند[۳۵].
نویسنده تفسیر روح المعانی نیز پس از آنکه آرای تفسیری، همچون مسئول بودن در برابر توحید و اعمال و عقاید، را برای آیه میشمرد، پرسش از ولایت علی بنابیطالب(ع) را به طایفه امامیه و روایات آن را به ابن عباس، سعید بن جبیر و ابوسعید خدری ارجاع میدهد و مینویسد: «قول صحیح این است که در مورد عقاید و اعمال پرسیده میشود که در رأس آنها لا إله إلّا الله و از مهمترینشان ولایت علی بنابیطالب(ع) است»[۳۶].[۳۷]
مفردات آیه
﴿قفوهم﴾
﴿قفوهم﴾امر است یعنی خداوند در قیامت به مأمورانی که اهل جهنم را به سوی آتش میبرند دستور میدهد که آنان را نگه دارند. علت این فرمان آن است که اهل دوزخ به مانند دیگران مورد پرسش قرار میگیرند.
﴿مسئولون﴾
مسئول از مشتقات ماده «سؤال» بوده و سوال نیز خود از مفاهیم ذات اضافه است و جهت تحقق معنایش در خارج به سه طرف نیاز دارد:
به یقین تنها سؤال کننده در روز قیامت خداوند سبحان است؛ چراکه او مالک یوم الدین است و اگر چنانچه کسی غیر از خدا از ملائکه و اولیاء خدا نیز در سؤال دخالتی داشته باشند به اذن الهی خواهد بود. سؤال شوندگان در این آیه نیز با توجه به آیات پیشین، کافرانی هستند که به سوی آتش برده میشوند. اما "مسئول عنه" و به عبارت دیگر محتوای سؤال در آیه بیان نشده است و برای مشخص شدن آن ناگزیر از مراجعه به سنت صحیح نبوی هستیم؛ چراکه به اتفاق شیعه و اهل سنت، سنت صحیح، مفسّر قرآن است.
بر اساس احادیث متعددی که در کتب معتبر اهل سنت نقل شده و اسانید برخی از آنها بنابر قواعد رجالی سنّیان صحیح و مورد اعتماد است، "مسئول عنه" در این آیه، ولایت حضرت امیرالمؤمنین(ع) است؛ یعنی خداوند در قیامت درباره ولایت امیرالمؤمنین(ع) سؤال میکند و آنانی را که به این ولایت تن نداده باشند، به آتش جهنم معذب خواهد ساخت[۳۸].
دلالت آیه
امامت و ولایت امام علی(ع)
با عنایت به روایات صادره در شأن نزول این آیه، که مورد سؤال در قیامت را امامت و ولایت امام علی(ع) دانستهاند، این آیه علاوه بر دلالت بر افضلیت و عصمت امام علی(ع)، به روشنی بر امامت آن حضرت دلالت دارد؛ چراکه بدیهی است انسان نسبت به چیزی در قیامت مورد سؤال و بازخواست قرار میگیرد که در دنیا نسبت به آن مکلف باشد، وجوب این تکلیف به خصوص وقتی روشنتر خواهد شد که بر اساس نص برخی روایات گذشته، در صورتی که سؤال شوندگان، نسبت به آن پاسخی نداشته باشند، مورد عذاب و عقاب الهی قرار گیرند زیرا عذاب اخروی در برابر ترک تکالیف دنیوی است. از این رو میتوان نتیجه گرفت که پذیرش امامت و ولایت امیرالمؤمنین(ع) بر همگان در دنیا امری لازم و بلکه واجب بوده و در قیامت از آن سؤال خواهد شد و این همان مطلوب و مدعای ما یعنی اثبات امامت آن حضرت است[۳۹].
منابع
حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵
میثم خلیلی، محمد غفوری منش، جواد فرامرزی بررسی چگونگی دلالت آیه 24 صافات بر ولایت امام علی، شیعهپژوهی
مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی
پانویس
- ↑ تفسیر فرات کوفی، ص۳۵۵.
- ↑ تفسیر منسوب به امام عسکری(ع)، ص ۴۰۵.
- ↑ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر، ج۲، ص۲۲۲.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج۴، ص۲۶۶.
- ↑ عروسی حویزی، نورالثقلین، ج۴، ص۴۰۱.
- ↑ بحرانی، البرهان، ج۴، ص۵۹۵.
- ↑ بحرانی، البرهان، ج۴، ص۵۹۵.
- ↑ طبرسی، ج۸، ص۱۸۸.
- ↑ عاملی، تفسیر عاملی، ج۷، ص۲۸۵.
- ↑ از جوانیاش که در چه راهی صرف کرده و از عمرش که در چه راهی از دست داده و از مالش که از چه راهی به دست آورده و در چه راهی مصرف کرده و از عمل کردن بر طبق آنچه میدانسته.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ج۱۶، ص۱۸۴.
- ↑ طبرسی، ج۵، ص۲۸۱.
- ↑ ابن عبد السلام، ج۲، ص۱۳۴.
- ↑ جرجانی، ج۸، ص۱۰۶.
- ↑ حسینی استرآبادی، تاویل الآیات الظاهرة، ص۴۸۴.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، ج۷، ص۴۶۴.
- ↑ شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ج۱۱، ص۱۱۲.
- ↑ شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ج۱۱، ص۱۱۲.
- ↑ کاشانی، زبدة التفاسیر، ج۵، ص۵۴۷.
- ↑ سوره نبأ: آیات ۱ و ۲.
- ↑ گنابادی، تفسیر بیان السعادة، ج۱۲، ص۲۱۵.
- ↑ جزایری، عقود المرجان، ج۴، ص۲۷۰.
- ↑ شبر، عبدالله، جوهر الثمین، ج۵، ص۲۴۷.
- ↑ طباطبایی، سید محمد حسین، ج۱۷، ص۱۹۹.
- ↑ شبر، عبدالله، جوهر الثمین، ج۱۷، ص۲۱۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۹، ص۳۶.
- ↑ ثعلبی، ج۸، ص۱۴۲.
- ↑ شواهدالتنزیل، حدیث شماره ۷۸۶.
- ↑ شواهدالتنزیل، روایت ۷۸۵.
- ↑ شواهدالتنزیل، حدیث ۷۹۱.
- ↑ شواهدالتنزیل، روایات ۷۸۶ و ۷۸۷.
- ↑ شواهدالتنزیل، روایات ۷۸۹ و ۷۹۰.
- ↑ حسکانی، شواهد التزیل، ص ۱۶۲ ـ ۱۶۴، ح۷۸۵ ـ ۷۹۱.
- ↑ ماوردی، النکت و العیون، ج۵، ص۴۴.
- ↑ رسعنی، عبدالرزاق، رموز الکنوز، ج۶، ص۳۷۹.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ج۱۲، ص۷۸.
- ↑ میثم خلیلی، محمد غفوری منش، جواد فرامرزی بررسی چگونگی دلالت آیه 24 صافات بر ولایت امام علی، شیعهپژوهی.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵، ص16.
- ↑ مکاتبه اختصاصی دانشنامه امامت و ولایت با محمد هادی فرقانی.