آیه اکمال دین

از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
(تغییرمسیر از آیه اکمال)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

متن این جستار آزمایشی است، امید می رود در آینده نه چندان دور آماده شود.

این مدخل از زیرشاخه‌های بحث آیات امامت امام علی و آیات فضائل امام علی است. "آیه اکمال دین" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:
در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل آیه اکمال دین (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

آیه اکمال دین در روز غدیر خم، پس از تعیین امام علی(ع) به عنوان وصی و جانشین پیامبر به امر پروردگار، این آیه نازل شد: ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِينًا[۱][۲].

مقدمه

  • این آیه، پس از امر الهی به ابلاغ ولایت علی(ع) که در آیه تبلیغ ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ[۳]؛ بیان شده، نازل شد و گواه آن است که نبوت پیامبر و اهداف دین خدا با امامت و ولایت علی(ع) به تمام و کمال می‌رسد و اسلام بدون ولایت ولیّ معصوم خدا، ناقص است. به فرمودۀ امام صادق(ع) دربارۀ نزول آیۀ اکمال دین: کمال دین به ولایت علی بن ابی طالب(ع) بود[۴]. رسول خدا(ص) دربارۀ روز غدیر خم فرمود: "غدیر خم برترین عیدهای امّت من است، روزی است که خداوند به من فرمان داد برادرم علی بن ابی طالب را به عنوان علم و نشانه‌ای برای امّتم نصب کنم تا به وسیلۀ او پس از من هدایت شوند و این روزی است که خداوند، دین را در آن کامل ساخت و نعمت را بر امّتم به تمام رساند و اسلام را به عنوان دین برای آنان پسندید...[۵]. این آیه از روشن‌ترین دلایل امامت و وصایت حضرت امیر(ع) است و راویان بسیار و مورّخان و مفسران نوشته‌اند که این آیه در روز غدیر و پس از داستان نصب امیرالمؤمنین به خلافت نازل شد. در منابع شیعی این موضوع از مسلّمات است، در کتب اهل سنت و روایات عامّه نیز بسیاری از آنان به موضوع تصریح کرده‌اند. علامه امینی موارد متعددی را از کتب اهل سنت نقل می‌کند که نزول این آیه را در روز غدیر و پس از آن واقعه دانسته‌اند[۶][۷].
  • آیه اکمال، بخشی از آیه ۳ سوره مائده است که به خاطر جمله: ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ[۸] در آن، به نام آیه اکمال دین شهرت یافته است. متن آیه چنین می‌باشد: ﴿حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُواْ بِالأَزْلامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ [۹][۱۰].
  • فریقین درباره زمان نزول این آیه تنها دو قول را مطرح کرده‌اند: بر اساس قول نخست، نزول آن در "حجة الوداع" و در روز عرفه است و بر اساس قول دوم، نزول آن در غدیر خم است. علامه امینی در کتاب "الغدیر" اسامی و گفتار شانزده نفر از دانشمندان اهل سنت را که حدیث نزول آیه در روز غدیر را نقل کرده‌اند آورده است [۱۱]. به اجماع علمای شیعه و عقیده برخی از مفسرین اهل سنت، این آیه پس از نصب حضرت علی(ع) توسط حضرت محمد(ص) به امامت و جانشینی پس از خود در غدیر خم نازل شده است[۱۲].
  • رسول خدا در باب شأن نزول این آیه فرمود: "همانا کمال دین و تمام نعمت و رضای پروردگار به اعلام جانشینی و ولایت علی(ع) توسط من به شما مردم بوده" [۱۳]. علامه امینی در الغدیر و میرحامد حسین در "عبقات الانوار" با تتبع در کتب اهل سنت شواهد بسیاری از کتب آنان در تأیید و ابات نازل شدن این آیه در شأن علی(ع) آورده‌اند [۱۴][۱۵].
  • فیض کاشانی در تفسیر صافی می‌نویسد: در مجمع البیان از امام باقر و امام صادق(ع) نقل شده که این آیه پس از این که پیامبر(ص)، حضرت علی(ع) را به هنگام بازگشت از غدیر خم، پیشوار مردم قرار داد نازل گردید و این آخرین امر واجب بود که خداوند نازل فرمود و پس از آن واجب دیگری نازل نشد. سپس در توضیح آن می‌نویسد: فرائض به ولایت کامل گردید، چون پیامبر(ص) همه آنچه را که خداوند از علم در نزد ایشان به ودیعه گذاشته بود به حضرت علی(ع) انتقال داد و سپس از طریق او به ذریه‌اش یکی پس از دیگری انتقال یافت. پس هنگامی که آنها را در جای خود نشاند، مردم را از رجمع به آنها در حلال و حرام تمکن بخشید و این امر را به قیام یکی پس از دیگری استمرار داد و بدین‌گونه دین را کامل نمود و نعمت را تمام ساخت [۱۶][۱۷].
  • قبل از آیه اکمال، آیه ابلاغ نازل شده بود که فرمان گماشتن حضرت علی(ع) به جانشینی خدا بود: ﴿يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ[۱۸]. برخی از مفسران سنی از قبیل طبری، سیوطی، طنطاوی و آلوسی با شیعه هم نظرند که آیه مذکور در شأن امام علی(ع) نازل شده است [۱۹]. بر اساس گزارش شیخ صدوق در کتاب امالی، پیامبر(ص) درباره این آیه به حضرت علی(ع) فرمود:" اگر آنچه به من امر شد از ولایت تو، که به مردم ابلاغ کنم را انجام نمی‌دادم، موجب حبط عملم می‌شود[۲۰]. واحدی از مفسرین اهل سنت در "اسباب النزول" با سند خود از ابی سعید خدری از اصحاب رسول الله(ص) می‌گوید: این آیه در روز غدیر در مورد علی بن ابی طالب(ع) نازل شد [۲۱]. ابن ابی حاتم رازی از مفسرین اهل سنت در کتاب "تفسیر القرآن العظیم" و سیوطی در تفسیر "الدر المنثور" نیز این روایت را ذکر کرده‌اند [۲۲]. در "شواهد التنزیل" این دو روایت نیز ذکر شده است: به اسناد خود از حذیفة بن یمان نقل می‌کند: این آیه در مورد حضرت علی(ع) است. وقتی آیه نازل شد، پیامبر(ص) دنبال او فرستاد. سپس دستش را بلند کرده و فرمود: " مَنْ‏ كُنْتُ‏ مَوْلَاهُ‏ فَعَلِيٌ‏ مَوْلَاهُ‏ اللَّهُمَ‏ وَالِ‏ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏". عبدالله بن أبی أوفی گوید: در روز غدیر خم از رسول الله(ص) شنیدم که این آیه را قرائت می‌کند و دست حضرت علی(ع) را بلند نمود و فرمود: "آگاه باشید که هرکس که من مولای او هستم، علی مولای اوست... خداوندا، تو شاهد باش" [۲۳][۲۴].

آیه تطهیر یکی از ادله قرآنی نصب امام علی

  1. جمع زیادی از عالمان اهل سنت آیه فوق را بر جریان غدیر خم ناظر می‌‌دانند[۲۵].
  2. توصیف آیه از پیام ابلاغی به یأس کفار، اکمال دین و اتمام نعمت با حمل پیام غدیر به دوستی یا یاور بودن علی(ع) تناسب و سنخیت ندارد، بلکه این صفات باید بر امر اساسی و کلیدی مترتب باشد که تنها فرضیه موجود در روزهای آخر عمر پیامبر(ص) همان مسئله امامت حضرت علی(ع) است.

جستارهای وابسته

منابع

پانویس

Icon4.png با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید:  

  1. امروز دینتان را برای شما کامل ساختم و نعمتم را بر شما به تمام رساندم و اسلام را به عنوان دین برای شما پسندیدم؛ سوره مائده آیه:۳.
  2. محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص۳۰.
  3. سوره مائده، آیه:۶۷.
  4. "وَ كَانَ‏ كَمَالُ‏ الدِّينِ‏ بِوَلَايَةِ عَلِيِ‏ بْنِ‏ أَبِي‏ طَالِبٍ‏(ع) ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"؛اصول کافی، ج ۱ ص ۲۹۰
  5. بحار الانوار، ج ۳۷ ص ۱۰۹
  6. الغدیر، ج ۱ ص ۲۳۰، المراجعات، مراجعۀ ۱۲ و تعلیقۀ شمارۀ۶۲۷، نیز آیات الغدیر، علی الکورانی، ص ۲۳۹ تا ۲۸۴، احقاق الحق، ج ۶ ص ۳۵۳. در منابع شیعی از جمله ر. ک: بحار الأنوار، ج ۳۷ ص۱۰۸
  7. محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص۳۰.
  8. امروز دینتان را برای شما کامل ساختم؛ سوره مائده آیه:۳.
  9. مردار و خون و گوشت خوک و آنچه جز به نام خداوند ذبح شده باشد و مرده با خفگی و مرده با ضربه و مرده با افتادن از بلندی و مرده از شاخ زدن حیوان دیگر و آنچه درندگان نیم‌خور کرده باشند- جز آن را که (تا زنده است) ذبح کرده‌اید- و آنچه بر روی سنگ‌های مقدّس (برای بت‌ها) قربانی شود و آنچه با تیرهای بخت‌آزمایی قسمت کنید (خوردن گوشت همه اینها) بر شما حرام و آنها (همه) گناه است؛ امروز کافران از دین شما نومید شدند پس، از ایشان مهراسید و از من بهراسید! امروز دینتان را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم و اسلام را (به عنوان) آیین شما پسندیدم پس، هر که در قحطی و گرسنگی ناگزیر (از خوردن گوشت حرام) شود بی‌آنکه گراینده به گناه باشد بی‌گمان خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است؛ سوره مائده، آیه:۳.
  10. علوی، مهوش السادات؛ دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص ۷۱ - ۷۲.
  11. علامه امینی، الغدیر، ص۲۳۰.
  12. علوی، مهوش السادات؛ دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص ۷۱ - ۷۲.
  13. " إِنَ‏ كَمَالَ‏ الدِّينِ‏ وَ تَمَامَ‏ النِّعْمَةِ وَ رِضَى‏ الرَّبِ‏ بِإِرْسَالِي إِلَيْكُمْ بِالْوَلَايَةِ بَعْدِي لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِب‏(ع)‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"؛ بحار الانوار؛ ج۳۷، ص ۱۱۱.
  14. دانشنامه قرآن کریم، ص۷۷.
  15. علوی، مهوش السادات؛ دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص ۷۱ - ۷۲.
  16. الصافی، ج۲، ص۱۰.
  17. علوی، مهوش السادات؛ دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص ۷۱ - ۷۲.
  18. ای پیامبر! آنچه را از پروردگارت به سوی تو فرو فرستاده شده است برسان و اگر نکنی پیام او را نرسانده‌ای؛ و خداوند تو را از (گزند) مردم در پناه می‌گیرد، خداوند گروه کافران را راهنمایی نمی‌کند؛ سوره مائده، آیه: ۶۷.
  19. جامع البیان، ج۶، ص ۱۹۸؛ الدر المنثور، ج۲، ص۲۹۸؛ المنار، ج۶، ص ۴۶۳؛ روح المعانی، ج۶، ص۱۶۸.
  20. " لَوْ لَمْ‏ أُبَلِّغْ‏ مَا أُمِرْتُ‏ بِهِ‏ مِنْ‏ وَلَايَتِكَ‏ لَحَبِطَ عَمَلِي‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"؛ نور الثقلین، ج۱، ص۶۵۴.
  21. اساب النزول، ص۱۰۶.
  22. تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۱۱۷۲؛ الدر المنثور، ج۲، ص۲۹۸.
  23. شواهد التنزیل، ج۱، ص۲۵۲ و ج۲، ص۳۹۱.
  24. علوی، مهوش السادات؛ دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص ۷۱ - ۷۲.
  25. ر.ک: تفسیر الدر المنثور، ج ۱، ص ۲۰۰؛ فرائد المسطین، ج ۱، ب ۲۲، ج ۳۹ و ب ۸۲، ج ۴۰؛ البدایه و النهایه، ج ۵، ص ۲۱۳. برخی از اهل سنت آیه را نازل در روز عرفه تفسیر و بر آن نیز روایاتی را گزارش کردند که به همی‌ن مضمون نیز روایات شیعی وارد شده است. (کافی، ج ۱، ص ۲۹۰؛ تفسیر عیاشی، ج ۱، ص ۳۳۳) . در این باره باید گفت دو فرض زمان مختلف برای آیه قابل جمع است، به این صورت که چنان که از ظاهر آیه تبلیغ روایاتی که مبدأ نزول آیه فوق را روز عرفه (نهم ذیحجه) یعنی هشت روز جلوتر از غدیر خم توصیف کردند به اصل صدور و روایاتی که مبدأ آیه را غدیر وصف کردند، به روز ابلاغ آن ناظر است. (تفسیر المی‌زان، ج ۵، ص ۱۹۶؛ امام شناسی، ج ۸، ص ۵۳) .
  26. قدردان قراملکی، محمد حسن، امامت، ص۲۱۳ - ۲۲۲.