تشیع
این مدخل زیرشاخهٔ بحث شیعه است. تشیع از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: تشیع در کلام اسلامی - تشیع در فقه سیاسی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
تشیع: از ریشۀ شیعه است. شیعه به معنای گروه و جمعیت، گروه پیرو، هواداران و پیروان است. شیعه در اصطلاح دینی به گروهی از مسلمانان گفته میشود که هم به علی(ع) و اهل بیت پیامبر محبت و عشق میورزند، هم آنان را با امر و نصّ الهی و نصب پیامبر، جانشینان بر حق و بلافصل رسول خدا(ص) میشناسند و هم به امامت و پیشوایی امامان معصوم در همۀ زمینهها گردن مینهند. چنین اعتقادی تشیع نامیده میشود.
برخلاف سخن آنان که شیعه را فرقهای ساختۀ افکار عبداللّه بن سبأ میدانند، یا پیدایش آن را به زمان فوت پیامبر و ماجرای سقیفه یا دورۀ خلافت علی(ع) نسبت میدهند، یا حتی شیعه را پدیدۀ دورۀ آل بویه میشناسند، بذر تشیّع از زمان پیامبر خدا(ص) افشانده شد و در همان روزهای نخست بعثت که مأموریت یافت بستگان خویش را به دین خدا دعوت کند، صراحتاً فرمود: هرکس به اجابت دعوت من سبقت گیرد، وزیر و جانشین و وصیّ من است؛ علی(ع) پیش از همه مبادرت نمود و اسلام را پذیرفت و رسول خدا(ص) او را در همانجا به وصایت و جانشینی خویش معرفی کرد[۱].
زمینههای شکلگیری مذهب تشیع
تعبیر "شیعه علی" در زمان پیامبر از زبان آن حضرت بارها و بارها بهکار برده شد[۲] و در طول ۲۳ سال، پیامبر در مواقع فراوانی حضرت علی(ع) را به جانشینی خویش با تعابیر گوناگونی معرفی فرمود و اطاعت او را بر همگان لازم دانست و در حادثۀ غدیر خم، روشنتر و صریحتر او را به ولایت و رهبری همۀ مسلمانان تعیین کرد. پس تشیع و اعتقاد به امامت علی(ع) و جانشینی او، از زمان پیامبر خدا مطرح بود و شیعه، علی(ع) و امامان بعدی را که برگزیدۀ خدا و تعیینشدۀ از سوی پیامبر اکرم(ص) بودند، به عنوان محور دینی، سیاسی و الگوی اخلاق و عمل و معلّم و مفسّر قرآن و مبیّن احکام میشناختند و تبعیّت از آنان و پذیرش ولایت ائمه(ع) را بر خود فرض میدانستند.
امّا زمینۀ شکلگیری خارجی این گروه و ظهور آن به صورت یک مجموعۀ مشخّص، از ماجرای سقیفه بود. وقتی بعضی از سران قبایل و مهاجرین و انصار در سقیفه برای انتخاب خلیفه گرد آمدند، نام علی(ع) هم به عنوان یکی از نامزدهای خلافت بر سر زبانها بود، ولی نتیجۀ سقیفه برخلاف دستور پیامبر به انتخاب ابوبکر انجامید. آنان که به توصیۀ پیامبر وفادار ماندند و دستاورد سقیفه را قبول نداشتند، بر محور اعتقاد به امامت علی(ع) و شایستگی او برای خلافت گرد آمدند و محلّ تجمّع آنان، خانۀ حضرت فاطمه بود و از بیعت با خلیفه سرباز میزدند. نام کسانی چون عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، زبیر، خالد بن سعید، مقداد، سلمان، ابوذر، ابن مسعود، عمار یاسر، ابیّ بن کعب، در آن میان به چشم میخورد[۳].
تحزّب و شکلگیری اجتماعی سیاسی شیعه، عمدتا در زمان خلافت علی(ع) سامان یافت و پس از شهادت امام علی، بر گِرد امام حسن(ع) جمع شده با او بیعت کردند. پس از امام مجتبی(ع) بر محور امامت حسین بن علی(ع) گرد آمدند و از او میخواستند که با معاویه بجنگد. این اعتقاد نسبت به امامان معصوم در دورههای بعد نیز ادامه یافت[۴] و شیعه به عنوان گروهی که خلافت امویان و عباسیان را قبول نداشتند و به امامت ائمه پایبند بودند به رافضیان نامیده شدند. این لقب، گرچه به عنوان یک توهین به کار میرفت، ولی افتخار شیعه آن بود که حکومت خلفای جائر و غاصب را ردّ میکرد و قبول نداشت[۵].
فِرَق تشیع
در تشیع نیز مثل مذاهب دیگر اسلام، فرقههای مختلفی وجود دارد که کاملترین آنان "امامیه اثنی عشریه" است[۶]. در مقاطع مختلف تاریخ امامیه به فرقههای متعدد منشعب شدهاند: فرقهای امامت را پس از امام حسین(ع) به محمد حنفیه ختم میدانند و او را امام مهدی میخوانند و آنان کیسانیهاند. فرقهای پس از امام سجاد(ع)، به امامت زید، فرزند آن حضرت قائلاند، به آنها را زیدیه میگویند. گروهی امام پس از امام صادق(ع) را، اسماعیل فرزند آن حضرت میدانند و آنها را اسماعیلیه میشناسند. جمعی امام کاظم(ع) را آخرین امام میدانند و آنان واقفیهاند[۷]. جعفریه، فرقهای بودند که به امامت جعفر بن علی الهادی(ع) اعتقاد داشته و با ندیدن فرزندی از امام یازدهم، جعفر را که از طرف امامیه، ملقّب به کذّاب بود، پذیرفتند. اینان خود نظرات متفاوتی داشتند[۸]. این فرقه در چگونگی انتقال امامت از امام هادی(ع) به جعفر، برادر امام حسن عسکری(ع)، دچار اختلاف شدند[۹].
امامیه اثنی عشریه، شیعه جعفری که از علی بن ابی طالب(ع) تا حضرت مهدی فرزند امام حسن عسکری(ع) را امام واجب الطاعة میدانند، یکی از فرقههای امامیه است که اکثریت آن را تشکیل میدهند[۱۰].
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ شیعه در اسلام، علامه طباطبایی، ص۵..
- ↑ ر.ک: بحار الأنوار، ج ۶۸. از جمله: هذا و شیعته هم الفائزون (بحار الأنوار، ج ۷ ص۱۷۸)..
- ↑ تاریخ یعقوبی، ج ۲ ص۱۲۴..
- ↑ به فرقههای دیگری چون زیدیّه و... هم که به امامت دوازده امام معتقد نیستند، شیعه گفته میشود، چون امام علی و امام حسن و امام حسین(ع) را قبول دارند.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص۱۶۳ ـ ۱۶۶.
- ↑ ر.ک: محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، ص۱۰۰.
- ↑ ر.ک: مجتبی تونهای، موعودنامه، ص۱۱۹.
- ↑ زندگانی نواب خاص امام زمان(ع)، علی غفار زاده، ص۸۱.
- ↑ ر.ک: مجتبی تونهای، موعودنامه، ص۲۴۸.
- ↑ ر.ک: مجتبی تونهای، موعودنامه، ص۱۱۹.