انس بن مالک انصاری
این مدخل زیرشاخهٔ بحث صحابه است. انس بن مالک انصاری از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: انس بن مالک انصاری در نهج البلاغه - انس بن مالک انصاری در تاریخ اسلامی - انس بن مالک انصاری در تراجم و رجال - پرسش مرتبط نداردانس بن مالک از قبیله خزرج به سفارش مادرش ده سال خادم پیامبر اسلام(ص) بود. در برخی از جنگهای صدر اسلام مانند حدیبیه، فتح مکه، حنین و خیبر شرکت داشت و احادیث فراوانی از او نقل شده است که برخی از آنها جعلی است. انس هنگام درخواست امیرالمؤمنین(ع) برای شهادت بر حدیث غدیر کتمان شهادت کرد لذا به نفرین حضرت دچار شد و در مجموع از آن حضرت منحرف شد و سرانجام در روزگار خلافت ولید بن عبدالملک در قصرش، در بصره درگذشت.
 تصویر قدیمی از بصره | |
| جنسیت | مرد |
|---|---|
| از قبیله | خزرج |
| از تیره | بنی عدی بن نجار |
| پدر | مالک بن نضر |
| مادر | امسلیم بنت ملحان |
| پسر | مالک بن انس |
| برادر | براء بن مالک انصاری |
| خویشاوندان |
|
| دین | اسلام |
| از اصحاب | پیامبر اکرم(ص) |
| حضور در جنگ | |
آشنایی اجمالی
ابو حمزه انس بن مالک[۱] «الأنصاری»[۲]، «الخزرجی»[۳]، «النجاری»[۴] مدنی، از قبیله خزرج[۵] که نسبش به عدی بن نجار میرسد[۶]، صحابی و خدمتگزار پیامبر اکرم(ص) بود که ده سال پیش از هجرت زاده شد[۷]، در مدینه میزیست[۸] و از اصحاب رسول خدا(ص) به شمار میرود[۹]. وی در طبقه اول راویان جای دارد[۱۰]. انس با وجود درک دوران پنج امام معصوم یعنی امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام سجاد(ع) و امام باقر(ع)، هیچ روایتی از آن بزرگواران نقل نکرده است. نامبرده افزون بر پیامبر(ص)، از محدثانی همچون حضرت فاطمه زهرا(س)، ابوبکر، عمر، عثمان، عبدالله بن مسعود، حذیفة بن یمان، ابوذر، معاذ بن جبل، عبادة بن صامت و ابوالدرداء حدیث آموخته و روایت کرده است[۱۱]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان زید بن اسلم، ابان، ثابت بنانی، محمد بن شهاب زهری و قتاده میباشند[۱۲].
درباره شخصیت انس بن مالک، میان علما و رجالنویسان اختلاف است: برخی از علمای اهل سنت مانند ابن حبان و ابن حجر عسقلانی وی را ستوده و موثق دانستهاند[۱۳]. در مقابل، رجالیان شیعه وی را توثیق نکردهاند[۱۴] و حتی از ابوحنیفه نقل شده که او را از معدود صحابه غیرعادل شمرده است[۱۵]. دلیل عدم توثیق وی، جلوگیری از ورود امام علی(ع) بر پیامبر(ص) در واقعه طیر مشوی[۱۶] و کتمان حادثه غدیر خم است. طبق روایتی که شیخ مفید و کشی نقل میکنند، هنگامی که امام علی(ع) او را بر واقعه غدیر به گواهی طلبید، انس به بهانه پیری و فراموشی از شهادت دادن خودداری کرد[۱۷]؛ در پی این رخداد، آن حضرت برای او نفرین فرمودند و وی به بیماری برص مبتلا گشت[۱۸]. همچنین علمایی چون علامه شوشتری تصریح کردهاند که مدارای پیامبر(ص) با وی و دعای آن حضرت برای افزایش مال و فرزندانش[۱۹]، تنها نشان از مکارم اخلاق رسول خدا(ص) دارد و دلیلی بر حسن سلوک یا فضیلت انس نیست[۲۰].
وی در حدود سال ۹۱[۲۱]، ۹۲[۲۲] یا ۹۳ هجری قمری[۲۳] درگذشت[۲۴].[۲۵]
جستارهای وابسته
- خزرج (قبیله)
- بنی عدی بن نجار (قبیله)
- مالک بن نضر (پدر)
- امسلیم بنت ملحان (مادر)
- براء بن مالک انصاری (برادر)
- مالک بن انس (فرزند)
- زید بن ملحان بن خالد انصاری (دایی)
- امحرام بنت ملحان (خاله)
- امعبدالله بنت ملحان (خاله)
- ابو اُبی انصاری (خالهزاده)
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال البرقی، ص۲؛ رجال الطوسی، ص۲۱، ش۵؛ الإکمال فی أسماء الرجال، ص۲؛ منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال، ج۲، ص۳۹۲، ش۶۶۶؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۴۸، ش۶۰۸؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۲۳۹؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۹، ش۸۰۰؛ إکلیل المنهج فی تحقیق المطلب، ص۵۳۶، ش۳؛ الرجال (الحر العاملی)، ص۶۷، ش۲۰۷؛ الوجیزة فی الرجال، ص۳۴، ش۲۴۸؛ منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۲، ص۱۰۹، ش۴۱۲؛ طرائف المقال، ج۲، ص۱۲۵، ش۷۸۸۰؛ تکملة الرجال، ج۱، ص۲۹۹؛ بهجة الآمال فی شرح زبدة المقال، ج۲، ص۳۵۷؛ تنقیح المقال، ج۱۱، ص۲۴۴، ش۲۶۸۸؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۷۰۲، ش۵۹۴؛ أعیان الشیعه، ج۳، ص۵۰۲؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۱۹۶، ش۹۸۵؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۴۹، ش۱۵۶.
ب. منابع سنّی: الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۷؛ طبقات خلیفه، ص۱۵۹؛ معجم الصحابه، ج۱، ص۲۴۰، ش۱۰؛ التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۷، ش۱۵۷۹؛ معرفة الصحابه، ج۱، ص۲۲۴، ش۸۸؛ معرفة الثقات (العجلی)، ج۱، ص۲۳۷، ش۱۲۳؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج۱، ص۱۰۹، ش۸۴؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۲۸۶، ش۱۰۳۶؛ الثقات (ابن حبان)، ج۳، ص۴؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۶۵، ش۲۱۵؛ التعدیل و التجریح، ج۱، ص۳۷۱، ش۹۹؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۹، ص۴، ش۸۲۹؛ أسد الغابه، ج۱، ص۱۲۷؛ تهذیب الأسماء و اللغات، ص۹۴، ش۷۱؛ تهذیب الکمال، ج۳، ص۳۵۳، ش۵۶۸؛ الکاشف فی معرفة من له روایة فی کتب السته، ج۱، ص۲۵۶، ش۴۷۷؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۴۴، ش۲۳؛ إکمال تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۷۹، ش۶۰۳؛ الإصابة فی تمیز الصحابه، ج۱، ص۲۷۵، ش۲۷۷؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۱۱، ش۵۶۶؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۳۲۹، ش۶۹۰؛ لسان المیزان، ج۱، ص۴۷۰، ش۱۴۵۳. - ↑ رجال الطوسی، ص۲۱، ش۵.
- ↑ ر.ک: الاکمال فی اسماء الرجال، ص۲.
- ↑ ر.ک: التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۷، ش۱۵۷۹.
- ↑ ر.ک: طبقات خلیفة بن خیاط، ص۳۱۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۷.
- ↑ ر.ک: التعدیل و التجریح، ج۱، ص۳۷۱، ش۹۹.
- ↑ ر.ک: تهذیب الکمال، ج۳، ص۳۵۳، ش۵۶۸.
- ↑ ر.ک: رجال الطوسی، ص۲۱، ش۵.
- ↑ ر.ک: طبقات رجال التهذیب، ص۱۴۶.
- ↑ برای نمونه: «عنه، عن أبی طالب عبد الله بن الصلت، عن أبی هدیة، قال: حدثنی أنس بن مالک أن رسول الله(ص) کان ذات یوم جالسا علی باب الدار و معه علی بن أبی طالب(ع) إذ أقبل شیخ فسلم علی رسول الله(ص) فقال رسول الله(ص) لعلی(ع): أتعرف الشیخ؟ فقال علی(ع): ما أعرفه، فقال(ص): هذا إبلیس، فقال علی(ع): لو علمت یا رسول الله لضربته ضربة بالسیف، فخلصت أمتک منه، قال: فانصرف إبلیس إلی علی(ع) فقال له: ظلمتنی یا أبا الحسن! أما سمعت الله - عز و جل - یقول: ﴿وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ﴾ فو الله! ما شارکت أحدا أحبک فی أمه». (المحاسن، ج۲، ص۳۳۲، ش۹۷).
- ↑ ر.ک: تاریخ مدینة دمشق، ج۹، ص۳۳۲، ش۸۲۹؛ تهذیب الکمال، ج۳، ص۳۵۳، ش۵۶۸.
- ↑ ر.ک: الثقات، ج۳، ص۴؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۱۱، ش۵۶۶.
- ↑ ر.ک: رجال الطوسی، ص۲۱، ش۵؛ الوجیزة فی الرجال، ص۳۴، ش۲۴۸، تنقیح المقال، ج۱، ص۱۵۴، ش۱۰۷۵، أعیان الشیعه، ج۳، ص۵۰۲.
- ↑ الصحابة كلهم عدول، ما عدا رجالا؛ ثم عد منهم أنس بن مالك. (ابن أبی الحدید، شرح نهج البلاغ، ج۴، ص۶۸).
- ↑ «حدثنا أبی... رأیت أنس بن مالک معصوبا بعصابة فسألته عنها فقال: هی دعوة علی بن أبیطالب(ع) فقلت له: و کیف یکون ذلک فقال: کنت خادما لرسول الله(ص) فأهدی إلی رسول الله طائر مشوی فقال: اللهم ائتنی بأحب خلقک إلیک وإلی یأکل معی من هذا الطائر. فجاء علی(ع) فقلت له: رسول الله(ص) عنک مشغول و أحببت أن یکون رجلا من قومی فرفع رسول الله(ص) یده الثانیة فقال: اللهم! ائتنی بأحب خلقک إلیک و إلی یأکل معی من هذا الطائر. فجاء علی(ع) فقلت: رسول الله(ص) عنک مشغول و أحببت أن یکون رجلا من قومی. فرفع رسول الله(ص) یده الثالثة فقال: اللهم ائتنی بأحب خلقک إلیک و إلی یأکل معی من هذا الطائر. فجاء علی(ع) فقلت: رسول الله(ص) عنک مشغول و أحببت أن یکون رجلا من قومی. فرفع علی(ع) صوته فقال: و ما یشغل رسول الله(ص) عنّی فسمعه رسول الله(ص) فقال: یا أنس! من هذا؟ فقلت: علی بن أبیطالب(ع). قال: ائذن له فلما دخل قال له: یا علی! إنی قد دعوت الله عزّوجلّ خلف ثلاث مرات أن یأتینی بأحب خلقه إلیه و إلی یأکل معی من هذا الطائر ولو لم تجئنی فی الثالثة لدعوت الله باسمک أن یأتینی بک فقال علی(ع): یا رسول الله(ص) إنی قد جئت ثلاث مرات کل ذلک یردنی أنس و یقول رسول الله(ص) عنک مشغول. فقال لی رسول الله: یا أنس ما حملک علی هذا؟ فقلت: یا رسول الله(ص) سمعت الدعوة فأحببت أن یکون رجلا من قومی فلما کان یوم الدار استشهدنی علی(ع) فکتمته فقلت: إنی نسیته فرفع علی(ع) یده إلی السماء فقال: اللهم! ارم أنسا بوضح لا یستره من الناس؛ ثم کشف العصابة عن رأسه فقال: هذه دعوة علی هذه دعوة علی». صدوق، الأمالی، ص۶۵۵ - ۶۵۶.
- ↑ تاریخ دقیقی که حضرت علی(ع) صحابه را به گواهی طلبید، مشخص نیست؛ لکن تردیدی نیست که قبل از سال ۳۷ هجری قمری بوده است؛ زیرا یکی از کسانی که درباره رخداد غدیر خم شهادت داده، خزیمة بن ثابت است که در نبرد صفین در سال ۳۷ هجری قمری شهید شده است؛ اگر گواهی طلبیدن حضرت علی(ع) در همین سال انجام گرفته باشد، انس بن مالک میبایست چهلوهفت سال داشته باشد، چون وی ده سال قبل از هجرت به دنیا آمده است - چنان که گذشت - پس این ادعای انس بن مالک که پیر شدم و فراموش کردم (کبرت و نسیت) عذری موجه نیست، بلکه ادعای دروغین است که خواسته از شهادت دادن شانه خالی کند.
- ↑ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۲۴۵ - ۲۴۷، ش۹۵؛ الارشاد، ج۱، ص۳۵۱.
- ↑ اشاره به قضیهای است که در الکافی نقل شده است: «عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد، عن یعقوب بن یزید، عن إبراهیم بن محمد النوفلی، رفعه إلی علی بن الحسین(ع) قال: مر رسول الله(ص) براعی إبل فبعث یستسقیه فقال: أما ما فی ضروعها فصبوح الحی و أما ما فی آنیتنا فغبوقهم فقال رسول الله(ص): اللهم أکثر ماله و ولده! ثم مر براعی غنم فبعث إلیه یستسقیه فحلب له ما فی ضروعها و أکفأ ما فی إنائه فی إناء رسول الله(ص) و بعث إلیه بشاة و قال: هذا ما عندنا و إن أحببت أن نزیدک زدناک قال: فقال رسول الله(ص): اللهم! ارزقه الکفاف! فقال له بعض أصحابه: یا رسول الله(ص) دعوت للذی ردک بدعاء عامتنا نحبه و دعوت للذی أسعفک بحاجتک بدعاء کلنا نکرهه؟ فقال رسول الله(ص): إن ما قل و کفی خیر مما کثر و ألهی اللهم ارزق محمدا و آل محمد الکناف». الکافی، ج۲، ص۱۴۰-۱۴۱.
﴿فَلَا تُعْجِبْکَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهَا﴾ و داراییها و فرزندان آنان تو را به شگفتی نیفکند، جز این نیست که خداوند میخواهد آنان را در زندگی این جهان به عذاب افکند و در حالی که کافرند جانشان (از تن) بیرون رود سوره توبه، آیه ۵۵؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۲۰۱، ش۹۸۵. - ↑ "وأما روایة أسد الغابة عنه أن اُمه أتت به إلی النبی(ص) وقالت له: هذا غلام کاتب؛ قال: فخدمته تسع سنین فما قال لشیء صنعته: أسأت أو بئس ما صنعت فهو دلیل غایة مکارم أخلاق النبی(ص) لا حسن صنیعه، فاحتمل منه ما کره؛ فمر فی ذاک الخبر: أنه لما رد أمیر المؤمنین(ع) ثلاث مرات و قال له النبی(ص): ما حملک علی هذا؟ فقال له: أحببت أن یکون دعائک فی رجال من قومی، لم یقل(ص) له شیئا قاموس الرجال، ج۲، ص۲۰۱.
- ↑ ر.ک: الاستیعاب، ج۱، ص۱۱۰ به گزارش از الواقدی؛ سمعانی، الأنساب، ج۱۳، ص۳۶.
- ↑ ر.ک: التاریخ الصغیر، ج۱، ص۲۴۱.
- ↑ ر.ک: تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۲۳۷؛ التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۷ - ۲۸، ش۱۵۷۹.
- ↑ «... و فی الاستیعاب: و أصح ما فی عمره أنه عمر مائة إلا سنة، و ما أعلم مات بعده أحد ممن رأی النبی(ص) إلا أبا الطفیل، و یقال: إنه ولد له ثمانون، ثمانیة و سبعون ذکرا، و بنتان: حفصة و أم عمرو؛ و یقال: قدم من صلبه من ولده و ولد ولده نحوا من مائة قبل موته». (ر.ک: الاستیعاب، ج۱، ص۱۱۰ - ۱۱۱؛ أسد الغابه، ج۱، ص۱۲۸ - ۱۲۹).
- ↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۳۶۰-۳۷۱.