ابن طقطقی
آشنایی اجمالی
ابن طقطقی (۶۶٠-٧٠٩): ابوعبدالله محمد بن علی بن علی ابن طباطبا معروف به ابن طقطقی، نقیب برجسته علویان حله، نجف و کربلاء و از دانشمندان و مورخان شیعه مذهب نیمه دوم قرن هفتم هجری است دورانی که مغولان بر بغداد مستولی شده بودند. پدر وی شریف تاج الدین نقیب علویان بود و در سال ۶٧٢ کشته شد. پس از وی فرزندش به نقابت رسید. ابن طقطقی از ادیبان و مورخان و نسبشناسان شایسته این دوره بوده است. برخی از مشایخ وی عبارتند از علی بن عیسی اربلی صاحب کشف الغمة، یحیی بن سعید حلی فقیه بلندپایه شیعی، ابن فُوَطی و شماری دیگر[۱]. دو کتاب مهم وی یکی الفخری فی الاداب السلطانیة و الدول الاسلامیه در تاریخ و دیگری الاصیلی فی انساب الطالبیین در نسب در شمار بهترین آثار در نوع خود هستند. کتاب الفخری که در سال ۷۰۱ تألیف آن تمام شده - به نام فخرالدین عیسی حاکم شهر موصل - در دو فصل تنظیم شده است. فصل نخست (تا ص۷۲) درباره دانش سیاست و ملکداری است و فصل دوم که تا پایان کتاب است، درباره تاریخ دولت اسلامی از پس از رحلت پیامبر(ص) تا پایان خلافت عباسی است. وی در بخش نخست، به تحلیل سیاست پرداخته و ضمن بهرهگیری از نمونههای تاریخی درباره موضوعهایی چون سیاست و اقسام آن، دانش سیاست میان اقوام مختلف بکارگیری عفو و کرم در حکومتداری، هیبت و نقش آن در حفظ حکومت مشورت و استبداد به رأی تعریف کلی از دولت کسروی، اسلامی، اموی و عباسی و ویژگیهای آنها، حقوق شاه، حقوق رعیت و... سخن گفته است.
در فصل دوم به بحث تاریخی نشسته و در عین حال از ارائه تحلیلهای سیاستگرانه خودداری نکرده است. وی در بحث از پیروزی اعراب بر ایران درباره «انتقال الملک من الاکاسرة الی الاعراب» تحلیلی دینی - سیاسی ارائه داده است. بحث برآمدن و زوال دولت و علل و عوامل این امور برای نویسنده اهمیت داشته و در جای جای کتاب به آن پرداخته است. مسأله وزارت و تطور و دگرگونیهایی که در آن رخ داده از مسائل مورد توجه مؤلف است. در آخرین بخش کتاب که شرح حکومت عباسی در دوره مستعصم و سقوط خلافت عباسی است، گزارشهای ابن طقطقی قابل توجه است. به عنوان مثال، وی مطلبی را درباره ابن علقمی آخرین وزیر دولت عباسی از قول فرزندش نقل میکند[۲]. ابن طقطقی در مقدمه یادآور شده که در تألیف کتاب کوشیده تا در مرحله نخست مراعات حق را بکند و در ثانی با عباراتی کوتاه و زیبا و روان مقصود خویش را بیان کند. این کتاب نخست بار در سال ۱۸۶۰ به کوشش وآلوارد در گوتا و به کوشش درنبورگ در سال ۱۸۹۵ و در سالهای ۱۳۱۷ قمری و ۱۹۲۳ میلادی در قاهره چاپ شده است[۳]. همین کتاب بدون هیچ مقدمهای در بیروت به چاپ رسیده و در قم افست شده است[۴]. این کتاب، توسط محمد وحید گلپایگانی ترجمه و توسط شرکت انتشارات علمی و فرهنگی در سال ١٣۶٧ شمسی چاپ شده است.
کتاب الاصیلی او که آن را به نام اصیل الدین فرزند خواجه نصیرالدین طوسی (م ٧١۵) تألیف کرده، از آثار مهمی است که در انساب طالبیان نگاشته شده است. این اثر که به صورت مشجر بوده توسط مصحح به صورت نثر عادی در آورده شده و به چاپ رسیده است[۵]. کتاب مزبور که در سال ۶٩٨ تألیف شده و بعد از آن نیز برخی مطالب بر آن افزوده شده، حاصل بهرهگیری مؤلف از آثار پیشین، و نیز جریدههای انساب و همچنین مسافرتهایی است که به مراکز علوی نشین داشته است. وی اشاره به سفر خود به فراهان و قم و کاشان داشته و به شیراز نیز مسافرت کرده است[۶]. گفتنی است که کتاب نسبی که با عنوان غایة الاختصار فی اخبار البیوتات العلویة المحفوظة من الغبار مکرر چاپ شده در اصل همین کتاب اصیلی است که مختصر تغییری در ترتیب آن داده شده است. در این باره فراوان بحث شده است[۷].
در فهرست آثار ابن طقطقی کتابی با نام منیة الفضلاء فی اخبار الخلفاء والوزراء وجود دارد که هندوشاه نخجوانی آن را با عنوان تجارب السلف (تألیف شده در سال ٧١۴) چاپ کرده است. نخستین بار عباس اقبال تجارب را چاپ کرد. بار دیگر این کتاب به صورت عکسی از روی نسخه اصیل موجود، به کوشش امیر حسن روضاتیان در اصفهان (١٣۶١) چاپ شد[۸]. در مقدمه چاپ دوم این ادعا که کتاب تجارب السلف ترجمه الفخری است باطل دانسته شده و گفته شده که کتاب ترجمه منیة الفضلاء است.[۹]
