بحث:آیا قیام خراسانی از نشانههای ظهور امام مهدی است؟ (پرسش)
پاسخ اجمالی
شهرت قیام خراسانی
- در زبان عامه مردم و منابع متأخر و جدید از قیام سید خراسانی نام برده شده و از مهمترین نشانههای ظهور شمرده شده است[۱]. چنین نامی در منابع معتبر چندان یافت نمیشود و آنچه هست سخن از خراسان و پرچمهای سیاهی است که از آن منطقه میآید. از مجموع کتابهای متأخر که از خراسانی یاد کردهاند استفاده میشود که عنوان خراسانی برداشت مؤلفان آن کتب از برخی روایات مربوط به خراسان است و گرنه در روایات نشانههای ظهور چنین شهرتی وجود ندارد[۲].
روایات دربارۀ خراسانی
- روایت اول: نقل است که امام باقر (ع) فرمود: «بنی عباس حتما به حکومت خواهند رسید و آنگاه که حاکم شوند، اختلاف پیدا کنند و پراکندگی میان آنان ایجاد شود، خراسانی و سفیانی خروج خواهند کرد. یکی از شرق و دیگری از غرب، آن دو به سرعت سوی کوفه میآیند و بنی عباس را نابود میکنند و احدی از آنان را باقی نمیگذارند».[۳] سند این روایت به جهت وجود افراد مجهول قابل اعتماد نیست. علاوه بر اینکه در سایر کتب با اختلاف در متن و سند ذکر شده است علاوه بر اینکه سخن بنی عباس در آن جای تأمل دارد[۴].
- روایت دوم: به امام صادق(ع) منسوب است که فرمود: «پیش از این امر، پنج علامت وجود دارد: ندا، سفیانی، خراسانی، نفْس زکیه و خَسْف در بیدا»[۵] در سند این روایت، محمد رازی و ابو سمینه وجود دارند که تضعیف شدهاند[۶]. به علاوه قطعی نیست که مراد از "این امر"، ظهور امام زمان باشد؛ بلکه ممکن است مراد ایشان، گشایش شیعیان و فرج عمومی باشد نه خصوص فرج امام عصر؛ کما این که در بیان آن بزرگواران، فَرَج، به معنای گشایش شیعه آمده است[۷].
- البته در مقابل، برخی معتقدند: اگرچه تصریح به حتمی بودن قیام خراسانی نشده ولی روایات مربوط به آن زیاد است[۸]، مانند:
- از امام باقر و امام صادق (ع) نقل شده است که فرمود: "خروج این سه در یک روز و یک ماه و یک سال خواهد بود"[۹]
- امیرالمؤمنین فرمود: "یمانی و خراسانی مانند دو اسب مسابقه بر یکدیگر سبقت گیرند، تا در کوفه با لشکر سفیانی بتازند و بر وی ظفر یابند"[۱۰]
- در روایت دیگر از امام باقر (ع) آمده است[۱۱]: «چون اولاد فلانی دچار اختلاف شدند، فرج نزدیک است. فرج شما بستگی به اختلاف آنها دارد. چون نشانههای اختلاف ظاهر شد منتظر ندای آسمانی در ماه رمضان باشید. چون ندا شنیده شد مردم بر آنها جری میشوند و سفیانی خروج میکند و کارشان پراکنده میشود و خراسانی بر علیه آنها خروج میکند، خراسانی از مشرق و سفیانی از مغرب به سوی کوفه میتازند و هر دو چون دو اسب مسابقه به دنبال یکدیگر وارد کوفه میشوند، اولاد فلانی به دست آنها نابود میشوند سپاهیان سفیانی و خراسانی احدی را از آنها زنده نمیگذارند»[۱۲]
- ماهیت و چگونگی قیام خراسانی در روایات به صورت شفاف بیان نشده است؛ همچنین درباره شخصیتی که رهبری این قیام را بر عهده دارد، اطلاعات دقیقی وجود ندارد[۱۳]. بر این اساس بهطور قطع از اخبار استفاده نمیشود که رایتی بالخصوص از خراسان معهود فعلی قیام کند، بلکه آنچه استفاده میشود آن است که خراسان فعلی محل برافراشته شدن پرچمهای شرقی و اجتماع آنهاست[۱۴].
پاسخ تفصیلی
شهرت قیام خراسانی
- در زبان عامه و منابع متأخر و آثار جدید، از قیام فردی به نام سید خراسانی نام برده میشود و مهمترین نشانههای ظهور به شمار میرود. اولاً باید توجه داشت که عنوان سید برای خراسانی درست نیست و در دو سه روایتی که دربارۀ این نشانه وجود دارد، حرفی از سیادت وی یا علوی بودنش نیست[۱۵]. ثانیا از مجموع کتب متأخر و معاصری که از خراسانی یاد کردهاند، استفاده میشود مؤلفان آنها چنین عنوان و نشانهای را از برخی احادیث مربوط به خراسان یا غیر آن برداشت کرده و آن را رواج دادهاند وگرنه در احادیث علائم، چنین شهرتی وجود ندارد و یکی از دو روایت نقل شده هم برای استناد به آن کافی نیست. به نظر میرسد خراسانی، عنوانی است که از احادیث مربوط به خراسانی و مشرق زمین و مردی که همراه اهل خراسان قیام میکند، انتزاع شده و در واقع، متأخران با استفاده از مضمون احادیث، چنین عنوانی را پدید آوردهاند. شاهد، آنکه در معجم احادیث المهدی که منبعی برای کتب معاصر به شمار میرود، مکرر از خراسانی نام برده شده؛ اما به احادیثی ارجاع شده که نامی از خراسانی و حتی مردی از خراسان در آنها نیست. مثلاً در فهرست این کتاب آمده است: «روایتی که میگوید آمدن خراسانی شعیب ۷۲ ماه پیش از ظهور مهدی است..».[۱۶] آنگاه به خبری از الفتن ابن حماد آدرس میدهد که میگوید[۱۷]: "پرچم سیاهی از بنی عباس آشکار میشود. سپس پرچم سیاه دیگری از خراسان بیرون میآید که صاحبان آن پرچمها کلاه سیاه و لباس سفید بر تن دارند و جلودارشان مردی از بنی تمیم به نام شعیب بن صالح است. قیام او تا واگذاری حکومت به مهدی ۷۲ ماه طول میکشد".[۱۸]
- مورد دیگری که در المعجم از او به خراسانی تعبیر شده[۱۹]، مردی از ماوراء النهر است: "یخرج من وراء النهر یقال له الحارث"[۲۰] در مجموع از این کتاب و کتاب عصر الظهور که در آن هم نام خراسانی زیاد آمده است استفاده میشود که نویسندۀ آن دو، صاحب پرچمهای سیاه خراسان را همان خراسانی دانستهاند اما احادیثی که به آنها استدلال شده، اولاً به صراحت نامی از خراسان نبرده و ثانیاً قابل قبول نیست؛ زیرا منبع آن الفتن نعیم بن حماد است و بسیاری از این احادیث از معصوم صادر نشده است[۲۱].
روایات درباره خراسانی
- چندین روایت دربارۀ خراسانی وارد شده است که از لحاظ سندی دارای اشکال هستند:
- اولین روایتی که در آن نام خراسانی به چشم میخورد از امام باقر (ع) است: «بنی عباس حتماً به حکومت خواهند رسید و آنگاه که حاکم شوند، اختلاف پیدا کنند و پراکندگی میان آنان ایجاد شود و خراسانی و سفیانی، خروج خواهند کرد. یکی از شرق و دیگری از غرب. آن دو به سرعت به کوفه میآیند و بنی عباس را نابود میکنند و کسی از آنان را باقی نمیگذارند».[۲۲]
- این حدیث در جای دیگری ضمن خبری طولانی آمده و اضافه میکند قیام سفیانی و یمانی و خراسانی، در یک روز خواهد بود. البته این روایت ضعیف است[۲۳] زیرا در سند آن، افراد مجهولی قرار دارند[۲۴] و نمیتوان به آن اعتماد کرد.
از نظر متن هم اشکالاتی در آن به چشم میخورد که عبارتاند از:
- در بخش اول حدیث، بر حکومت بنی عباس تصریح شده و بنی عباس قرنها پیش از صفحۀ روزگار محو شدهاند. سخن از بنی عباس و بنی امیه و پرچمهای سیاه و ندای ابلیس به قتل مظلومانه که احتمالاً شعار بنی امیه دربارۀ عثمان است و کشتار فراوان از بنی امیه که در آغاز حکومت عباسیان اتفاق افتاد، همه و همه مربوط به عصر حضور ائمه و به خصوص دوران امام صادق (ع) است که انتساب مطالبی به ائمه (ع) رواج داشته است[۲۵].
- اینکه خراسانی و یمانی و سفیانی در یک روز قیام کنند، با دیگر احادیث تناقض دارد و این سه حادثۀ مهم در یک روز اتفاق بیفتد، جای تأمل دارد؛ زیرا در هیچ حدیثی از این سه نفر سفیانی، یمانی و خراسانی در کنار هم یاد نشده، بخصوص که خراسانی در دو روایت بیشتر نیامده و به نظر میرسد که راوی یا راویان، در نام او به اشتباه افتاده باشند.
- علاوه بر اینکه با توجه به راویان واقفی این گزارش علی بن ابی حمزه و وهیب بن حفص احتمال جعل و سوء استفادۀ آنان از این متن با توجه به حوادث پدید آمده در دوران آنها بسیار جدی است[۲۶].
- روایت دیگری که در آن به نام خراسانی اشاره شده است روایتی است منسوب به امام صادق (ع) که فرمود[۲۷]: «پیش از این امر، پنج علامت وجود دارد: ندا، سفیانی، خراسانی، نفْس زکیه و خَسْف در بیدا»[۲۸] در سند این روایت، محمد رازی و ابو سمینه وجود دارند که تضعیف شدهاند[۲۹]. به علاوه قطعی نیست که مراد از "این امر"، ظهور امام زمان باشد؛ بلکه ممکن است مراد ایشان، گشایش شیعیان و فرج عمومی باشد نه خصوص فرج امام عصر؛ کما این که در بیان آن بزرگواران، فَرَج، به معنای گشایش شیعه آمده است[۳۰].
قائلین به قیام خراسانی
- در مقابل دیدگاه کسانی که قیام فردی به نام خراسانی را معتبر و مستند نمیدانند، برخی معتقدند: اگرچه چندان تصریح به قیام خراسانی و محتومیتش نشده اما اخبار زیادی دربارۀ او وجود دارد:
- از امام باقر و امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: «خروج این سه در یک روز و یک ماه و یک سال خواهد بود».[۳۱]
- امیرالمؤمنین فرمودند: «یمانی و خراسانی مانند دو اسب مسابقه بر یکدیگر سبقت گیرند، تا در کوفه با لشکر سفیانی بتازند و بر وی ظفر یابند».[۳۲]
- در روایت دیگر از امام باقر (ع) آمده است[۳۳]: «چون اولاد فلانی دچار اختلاف شدند، فرج نزدیک است. فرج شما بستگی به اختلاف آنها دارد. چون نشانههای اختلاف ظاهر شد منتظر ندای آسمانی در ماه رمضان باشید. چون ندا شنیده شد مردم بر آنها جری میشوند و سفیانی خروج میکند و کارشان پراکنده میشود و خراسانی بر علیه آنها خروج میکند، خراسانی از مشرق و سفیانی از مغرب به سوی کوفه میتازند و هر دو چون دو اسب مسابقه به دنبال یکدیگر وارد کوفه میشوند، اولاد فلانی به دست آنها نابود میشوند سپاهیان سفیانی و خراسانی احدی را از آنها زنده نمیگذارند».[۳۴]
نتیجه گیری
- بر اساس آنچه گذشت ماهیت و چگونگی قیام خراسانی نیز در روایات به صورت شفاف بیان نشده است؛ به همین سبب در مورد شخصیتی که رهبری این قیام را بر عهده دارد، اطلاعات دقیقی وجود ندارد. در برخی روایات سخن از خروج سید خراسانی و در برخی دیگر از روایات از سید حسنی، سخن به میان آمده است[۳۵].
- عنوان سید برای خراسانی درست نیست و در دو سه روایتی که دربارۀ این نشانه وجود دارد، حرفی از سیادت وی یا علوی بودنش نیست. آنچه در منابع معتبر یافت میشود قیام و حرکت پرچم یا پرچمهایی از سمت خراسان است نه شخصی به نام خراسانی و چنانچه گفته شده این نام برداشت مؤلفان کتب از برخی روایات است[۳۶].
- حاصل کلام در رایت خراسان اینکه به طور قطع از اخبار استفاده نمیشود که رایتی بالخصوص از خراسان معهود فعلی قیام کند، بلکه آنچه استفاده میشود آن است که خراسان فعلی محل رفت و آمد پرچمهای شرقی و اجتماع آنهاست و اگر با آنها عدهای هم از خراسان ضمیمه شوند ممکن است، چنانکه از جاهای دیگر نیز ضمیمه خواهند شد[۳۷].
پانویس
با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل میشوید:
- ↑ ر.ک. محمدی ریشهری، محمد، دانشنامهٔ امام مهدی، ج۷، ص۴۴۵
- ↑ ر.ک. محمدی ریشهری، محمد، دانشنامهٔ امام مهدی، ج۷، ص۴۴۷
- ↑ «"عن ابی جعفر (ع): لَا بُدَّ انَّ یملک بَنُو الْعَبَّاسِ فاذا ملکوا وَ اخْتَلَفُوا وَ تَشَتُّتَ أَمَرَهُمْ خَرَجَ علیهم الخراسانی وَ السفیانی هَذَا مِنَ الْمَشْرِقِ وَ هَذَا مِنِ الْمَغْرِبِ یستبقان الی الکوفة کفرسی رِهَانَ هَذَا مِنْ هیهنا وَ هَذَا مِنْ هیهنا حتی یکون هلاکهم علی ایدیهما أَمَّا أَنَّهُمَا لَا یبقون مِنْهُمْ أَحَداً أَبَداً"» نعمانی، الغیبة، ص ۲۶۷، باب ۱۴، ح ۱۸.
- ↑ ر.ک. محمدی ریشهری، محمد، دانشنامهٔ امام مهدی، ج۷، ص۴۴۷؛ صادقی، مصطفی؛ تحلیل تاریخی نشانههای ظهور، ص ۲۱۸، ۲۱۹
- ↑ ر.ک. الغیبة، نعمانی: ص۳۰۱
- ↑ ر.ک. رجال النجاشی، ج ۲ ص ۲۱۶ و ۲۲۶
- ↑ ر.ک. محمدی ریشهری، محمد، دانشنامهٔ امام مهدی، ج۷، ص۴۴۵
- ↑ ر.ک. خراسانی، محمد جواد، مهدی منتظر، ص۲۰۵-۲۱۰
- ↑ ر.ک. الزام الناصب، ج ۲، ۱۴۷؛ غیبت طوسی، ص ۴۴۶، ح ۴۴۳: «"خُرُوجُ السُّفْیَانِیِّ وَ الْیَمَانِیِّ وَ الْخُرَاسَانِیِ فِی سَنَةٍ وَاحِدَةٍ فِی شَهْرٍ وَاحِدٍ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ"»
- ↑ ر.ک. مختصر بصائر الدرجات، ص ۲۰۰: «"یخرج علیهم الخراسانی، هَذَا مِنَ الْمَشْرِقِ وَ هَذَا مِنَ الْمَغْرِبِ، یستبقان إلی الکوفة کفرسی رِهَانَ، هَذَا مِنْ هُنَا، وَ هَذَا مِنْ هُنَا، حتی یکون هلاک بنی فُلَانٍ علی أیدیهما"»
- ↑ «"إِذَا اخْتَلَفَ بَنُو فُلَانٍ فیما بینهم، فَعِنْدَ ذلک الْفَرْجِ. وَ لیس فرجکم إِلَّا فی اخْتِلَافِهِمْ. فَإِذَا کان فَتَوَقَّعُوا الصیحة فی شَهْرِ رَمَضَانَ. وَ إِذَا کان ذلک طَمِعَ النَّاسُ فیهم، وَ اخْتَلَفَتِ الکلمة وَ کان خُرُوجِ السفیانی، وَ یتشتت أَمْرُهُمْ، وَ یخرج علیهم الخراسانی، هَذَا مِنَ الْمَشْرِقِ وَ هَذَا مِنَ الْمَغْرِبِ، یستبقان إلی الکوفة کفرسی رِهَانَ، هَذَا مِنْ هُنَا، وَ هَذَا مِنْ هُنَا، حتی یکون هلاک بنی فُلَانٍ علی أیدیهما... أَمَّا إِنَّهُمَا لَا یبقیان أَحَداً"»؛ غیبت نعمانی، ص ۱۳۵؛ بحار الانوار، ج ۵۲، ص ۲۳۱؛ الامام المهدی، ص ۲۲۳؛ المهدی، ص ۱۹۶؛ بشارة الاسلام، ص ۹۲.
- ↑ ر.ک. کامل سلیمان، روزگار رهایی، ج۲، ص ۷۶۲-۷۷۲
- ↑ ر.ک. صمدی، قنبر علی، اصحاب و یاران مهدی، ص ۱۴۶
- ↑ ر.ک. خراسانی، محمد جواد، مهدی منتظر، ص۲۰۵-۲۱۰
- ↑ ر.ک. محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی: ج۷، ص۴۴۵
- ↑ ر.ک. پژوهشگران مؤسسه معارف اسلامی، معجم أحادیث المهدی: ج۲ ص۵۰۳
- ↑ "تخرج رایة سواء لبنی العاس قم تخرج من خراسان اخری سوداء قلانسهم سود و قیابهم بیض علی مقدمتهم رجل یقال له شعیب بن صالح... یکون بین خروجه و ان یسلم الأمر للمهدی اثنان و سبعون شهراً"؛ الفتن: ج۱ ص۱۸۸، پژوهشگران مؤسسه معارف اسلامی، معجم أحادیث المهدی ج۱ ص۳۹۷).
- ↑ ر.ک. محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی: ج۷، ص۴۴۷
- ↑ ر.ک. پژوهشگران مؤسسه معارف اسلامی، معجم أحادیث المهدی، ج۲ ص۵۰۳: "قد یکون الحارث المذکور فی بعض الروایات هو نفس الخراسانی"
- ↑ ر.ک. سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود: ج۲ ص۳۱۱ ح۴۲۹۰، الملاحم ابن منادی: ص۱۸۵، به نقل از آن، معجم أحادیث المهدی، ج ۱ ص۳۹۷.
- ↑ دربارۀ این احادیث: ر.ک: معجم أحادیث المهدی: ج۲ ص۵۰۳ و ۵۰۴. مقایسه کنید با ج۱ ص۳۷۴ و ۴۰۵؛ کورانی، علی، عصر الظهور: ص۲۳۸ و ۲۴۵.
- ↑ «"عن ابی جعفر (ع): لَا بُدَّ انَّ یملک بَنُو الْعَبَّاسِ فاذا ملکوا وَ اخْتَلَفُوا وَ تَشَتُّتَ أَمَرَهُمْ خَرَجَ علیهم الخراسانی وَ السفیانی هَذَا مِنَ الْمَشْرِقِ وَ هَذَا مِنِ الْمَغْرِبِ یستبقان الی الکوفة کفرسی رِهَانَ هَذَا مِنْ هیهنا وَ هَذَا مِنْ هیهنا حتی یکون هلاکهم علی ایدیهما أَمَّا أَنَّهُمَا لَا یبقون مِنْهُمْ أَحَداً أَبَداً"» نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، ص ۲۶۷، باب ۱۴، ح ۱۸.
- ↑ ر.ک. جعفری، جواد، سخنرانی با عنوان «سید خراسانی کیست و چه مدت حکومت میکند؟»
- ↑ احمد بن یوسف و یوسف بن کلیب.
- ↑ ر.ک. محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی: ج۷، ص۴۴۷
- ↑ ر.ک. محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی: ج۷، ص۴۴۷
- ↑ ر.ک. نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة نعمانی: ص۳۰۱
- ↑ ر.ک. جعفری، جواد، سخنرانی با عنوان «سید خراسانی کیست و چه مدت حکومت میکند؟»
- ↑ ر.ک. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ج ۲ ص ۲۱۶ و ۲۲۶
- ↑ ر.ک. محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی: ج۷، ص۴۴۵
- ↑ ر.ک. یزدی حائری، علی بن زین العابدین، الزام الناصب، ج ۲، ۱۴۷؛ طوسی، محمد بن حسن، الغیبة طوسی، ص ۴۴۶، ح ۴۴۳: «"خُرُوجُ السُّفْیَانِیِّ وَ الْیَمَانِیِّ وَ الْخُرَاسَانِیِ فِی سَنَةٍ وَاحِدَةٍ فِی شَهْرٍ وَاحِدٍ فِی یَوْمٍ وَاحِدٍ"»
- ↑ ر.ک. شیخ عزالدین، حسن بن سلیمان حلی، مختصر بصائر الدرجات، ص ۲۰۰: «"یخرج علیهم الخراسانی، هَذَا مِنَ الْمَشْرِقِ وَ هَذَا مِنَ الْمَغْرِبِ، یستبقان إلی الکوفة کفرسی رِهَانَ، هَذَا مِنْ هُنَا، وَ هَذَا مِنْ هُنَا، حتی یکون هلاک بنی فُلَانٍ علی أیدیهما"»
- ↑ «"إِذَا اخْتَلَفَ بَنُو فُلَانٍ فیما بینهم، فَعِنْدَ ذلک الْفَرْجِ. وَ لیس فرجکم إِلَّا فی اخْتِلَافِهِمْ. فَإِذَا کان فَتَوَقَّعُوا الصیحة فی شَهْرِ رَمَضَانَ. وَ إِذَا کان ذلک طَمِعَ النَّاسُ فیهم، وَ اخْتَلَفَتِ الکلمة وَ کان خُرُوجِ السفیانی، وَ یتشتت أَمْرُهُمْ، وَ یخرج علیهم الخراسانی، هَذَا مِنَ الْمَشْرِقِ وَ هَذَا مِنَ الْمَغْرِبِ، یستبقان إلی الکوفة کفرسی رِهَانَ، هَذَا مِنْ هُنَا، وَ هَذَا مِنْ هُنَا، حتی یکون هلاک بنی فُلَانٍ علی أیدیهما... أَمَّا إِنَّهُمَا لَا یبقیان أَحَداً!"»؛ نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة نعمانی، ص ۱۳۵؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۵۲، ص ۲۳۱؛ الامام المهدی، ص ۲۲۳؛ المهدی، ص ۱۹۶؛ بشارة الاسلام، ص ۹۲.
- ↑ ر.ک. کامل سلیمان، روزگار رهایی، ج۲، ص ۷۶۲-۷۷۲.
- ↑ ر.ک. صمدی، قنبر علی، اصحاب و یاران مهدی، ص ۱۴۶
- ↑ ر.ک. محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی: ج۷، ص۴۴۵
- ↑ ر.ک. خراسانی، محمد جواد، مهدی منتظر، ص۲۰۵-۲۱۰