بحث:جویریه بنت حارث در تاریخ اسلامی
مقدمه
پیامبر اکرم(ص)، پس از ازدواج با زینب بنت جحش[۱]، در سال ششم هجری با امالمؤمنین جویریه بنت حارث، ازدواج کرد. جویریه، نخست همسر مسافع بن صفوان[۲] بود. وی در جنگ مریسیع کشته شد. جویریه از طایفه بنیمصطلق بود که در این جنگ، به اسارت سپاه اسلام درآمد. رسول خدا(ص) او را آزاد و سپس با وی ازدواج کرد[۳].
صداق ایشان
گفتهاند حضرت، صداقش را آزادی او و به قولی[۴] چهل یا صد تن از اسیران[۵] و یا همه اسیران بنیمصطلق قرار داده بود؛ اما جویریه، خود در این باره میگوید: "وقتی پیامبر، مرا آزاد کرد و به عقد خود در آورد، به خدا قسم، من حتی یک کلمه با او درباره افراد عشیرهام، سخن نگفتم و این خود مسلمانان بودند که آنان را آزاد کردند. دیدم دخترعمویم، پیش من آمد و خبر آزادی آنان را داد، پس خداوند عزوجل را شکر کردم"[۶].
گفتهاند حضرت، صداقش را چهارصد درهم قرار داد و نامش را از "بره" به جویریه تغییر داد[۷]؛ چرا که این نام را دوست نداشتند[۸]. پیامبر(ص) برای ایشان نیز همچون دیگر زنان خود، حکم حجاب را مقرر فرمود[۹][۱۰].
مقدمه
وی دختر حارث بن ابی ضرار از طایفه بنی مصطلق و همسر مسافع بن صفوان مصطلقی بود. او در سال ششم هجرت در جنگ مسلمانان با بنی مصطلق اسیر شد و در هنگام تقسیم غنائم، در سهم ثابت بن قیس بن شماس افتاد. او زنی شیرین و نمکین بود به طوری که هر که او را میدید فریفتهاش میشد. ثابت او را مکاتبه کرد. (یعنی اگر پول معینی بدهد، آزاد شود) او جهت درخواست کمک در این باره نزد پیامبر(ص) رفت و از ایشان کمک خواست تا شاید زودتر آزاد شود. عایشه میگوید: همین که او را دیدم، ناراحت شدم؛ زیرا ترسیدم اگر پیامبر(ص) او را ببیند او رقیب آینده ما شود. و همین گونه هم شد.
هنگامی که خواستهاش را به پیامبر(ص) بیان کرد، پیامبر(ص) فرمود: "بهتر این است که این پول را بدهم و تو را به همسری خود درآورم".
او گفت: "مانعی نیست"[۱۱]. وی در بیست سالگی به همسری رسول خدا(ص) درآمد[۱۲].
پدر جویریه
پس از آنکه جویریه به دست لشکر اسلام افتاد، پدرش، حارث بن ابی ضرار، به همراه تعدادی از شتران خود و به قصد آزاد ساختن دخترش به مدینه آمد. در بین راه دو شتر در نظرش پسندیده آمد پس آنها را در وادی عقیق در میان یکی از درهها بست تا هنگام بازگشت، با خود ببرد.
هنگامی که نزد پیامبر(ص) رسید و هنوز از سرگذشت دخترش خبری نداشت، گفت: یا محمد! دخترم را اسیر گرفتهاید؛ این شتران را به جای او بگیرید و دخترم را به من باز گردانید. سزاوار نیست دختری مثل جویریه اسیر باشد".
رسول خدا(ص) فرمود: "آیا خود او انتخاب کند بهتر نیست؟"
پدر جویریه نزد وی رفت و ماجرا را نقل کرد. جویریه گفت: "من خدا و رسول او را انتخاب کردم"[۱۵].
در ادامه پیامبر(ص) فرمود: "آن دو شتری که در وادی عقیق در فلان دره پنهان کردی چه شد!" حارث با شنیدن این جمله ایمان در قلبش راه یافت و گفت: أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّكَ رَسُولُ اَللَّهِ؛ گواهی میدهم که خدایی جز خدای یگانه نیست و تو پیامبر هستی؛ زیرا جز خدا کسی نمیدانست که من این کار را کردهام. به این جهت، عدهای از اقوامش هم مسلمان شدند[۱۶].[۱۷]
جویریه بنت حارث
جویریه بنت حارث بن ابیضرار، امالمؤمنین، هفتمین همسر پیامبر اکرم(ص) است. پدرش حارث بن ابیضرار بن حبیب خزاعی، رئیس قبیله بنیمصطلق، بود[۱۸].
نام اصلی وی بره[۱۹] بود که پیامبر اکرم(ص) بعد از ازدواج با او، به سبب ناخوشایند داشتن این نام، آن را به جویریه (مصغر جاریه) تغییر دادند[۲۰].
جویریه چون به قبیله بنیمصطلق از طایفه ازدیان و از شاخه خزاعه، تعلق داشت نسبتهای مصطلقیه و خزاعیه را برای وی ذکر کردهاند[۲۱].
با توجه به این گفته جویریه، که در سال پنجم هجری و هنگام ازدواج با رسول الله(ص) بیست ساله بوده[۲۲]، تاریخ تولد او دو سال قبل از بعثت پیامبر (پانزده سال قبل از هجرت) بوده است.
بنابر گزارش مورخین، در غزوه بنیمصطلق که در شعبان سال پنجم هجری رخ داد، همسرش مسافع بن صفوان کشته شد و خودش به اسارت درآمد و در سهم غنیمت ثابت بن قیس بن شماس یا پسرعمویش از قبیله انصار قرار گرفت. ثابت برای آزادی او نه اوقیه پیشنهاد داد. جویریه از رسول الله(ص) درخواست کمک کرد، آن حضرت وی را خرید و آزاد کرد، اما جویریه پس از آزادی، به پیشنهاد رسول الله(ص)، به عقد حضرت درآمد. پیامبر اکرم(ص) به عنوان مهریه او، چهل تن را آزاد کردند و به روایتی مسلمانان در تأسی به آن حضرت، همگی اسیران این جنگ را آزاد کردند. به این ترتیب صد اسیر از قبیله بنیمصطلق آزاد گردیدند.
قبیله بنیمصطلق بعد از رهایی اسیرانشان و احسانی که از جانب رسول الله(ص) و مسلمانان به آنها شده بود، اسلام آوردند و از کینهورزیدن نسبت به مسلمانان دست برداشتند و بعد از این در مقابل دشمنان اسلام، یاوری برای مسلمانان بودند.
همچنین بنا به نقل ابنحجر عسقلانی پدرش به مدینه نزد رسول الله(ص) آمد و عرض کرد: دختر من نباید اسیر و برده باشد. پیامبر اکرم(ص) فرمود: ما او را مخیّر ساختیم. جویریه که حضور داشت گفت: من خود خداوند و رسولش را برگزیدم.
پس از آن پدرش حارث و دو برادرش و افرادی از خاندانش نیز اسلام آوردند. انگیزه رسول الله(ص) از ازدواج با او به همین خاطر بود که قبیله او از عبودیت و شرک رهایی یافتند و با مسلمان شدن به آزادی و عزت رسیدند.
گفته شده هرگز زنی مانند او دیده نشده که برای خانواده و قبیلهاش چنین برکتی داشته باشد[۲۳]. جویریه زنی باایمان و زیبا بود. عایشه درباره زیبایی او گفت: جویریه زنی ملیح و زیبا بود. کسی نبود که او را ببیند و جذب او نشود.
در برخی اخبار در سبب نزول آیه ۵۱ سوره احزاب، که پیامبر را در طلاق همسرانش مخیر کرده، جویریه یکی از آن همسران ذکر شده است که پس از نزول این آیه، پیامبر از آنان کنارهگیری نمود[۲۴]؛ اما به نظر درست نمیباشد زیرا در هنگام رحلت رسول الله(ص) جویریه همسر آن حضرت بود.
جویریه جزء زنانی بود که خواندن و نوشتن میدانست[۲۵]. نام او در سلسله سند برخی روایات آمده است. از جمله راویان او، عبدالله بن عباس، مجاهد بن جبر مکی، عبدالله بن عمر، عبید بن سباق، پسر برادرش طفیل و دیگران بودند[۲۶].
جویریه در ربیعالاول سال ۵۶ هجری، در زمان خلافت معاویه، در مدینه درگذشت. مروان بن حکم، والی آنجا، بر جنازه او نماز خواند و در بقیع در کنار دیگر همسران رسول الله(ص) به خاک سپرده شد[۲۷].[۲۸]
پانویس
- ↑ ابن اسحاق، السیرة النبویه، ج۲، ص۲۶۳.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۹۲.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، جویریه بنت حارث، فرهنگنامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم، ج۱، ص۲۷۹.
- ↑ احمد بن علی مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة والمتاع، ج۱، ص۲۰۶.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۲.
- ↑ ابوالفرج شافعی حلبی، السیرة الحلبیه، ج۲، ص۳۸۳.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۲، احمد بن علی مقریزی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة والمتاع، ج۱، ص۲۰۶؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی احوال انفس النفیس، ج۱، ص۴۷۴.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۴۱۲؛ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۲؛ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی احوال نفس النفیس، ج۱، ص۴۷۴.
- ↑ محمد بن عمر واقدی، المغازی، ج۱، ص۴۱۳؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۹۴.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، جویریه بنت حارث، فرهنگنامه تاریخ زندگانی پیامبر اعظم، ج۱، ص۲۸۱-۲۸۲.
- ↑ السیرة النبویه، ابن هشام، ج۲، ص۲۹۴-۲۹۵؛ الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۸، ص۹۲؛ سنن ابی داوود، ابن اشعث سجستانی، ج۲، ص۲۳۵-۲۳۶؛ تاریخ الطبری، طبری، ج۱۱، ص۶۰۸؛ الاستیعاب، ابن عبد البر، ج۴، ص۱۸۰۴؛ اعلام الوری باعلام الهدی، طبرسی، ج۶، ص۱۹۷؛ اسد الغابه، ابن اثیر، ج۵، ص۴۲۰؛ سبل الهدی و الرشاد، صالحی شامی، ج۴، ص۳۴۶-۳۴۷ و ج۱۱، ص۲۱۰؛ الاصابه، ابن حجر، ج۸، ص۷۳؛ تاریخ الاسلام، ذهبی، ج۲، ص۲۶۳-۲۶۴؛ أمتاع الأسماع، مقریزی، ج۶، ص۸۲، ۸۶ و ۲۰۵.
- ↑ الطبقات الکبری، ابن سعد، ج۸، ص۹۵.
- ↑ اعلام زرکلی، ج۲، ص۱۴۸.
- ↑ عباسی، حبیب، مقاله «جویریه»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم، ج۴، ص:۳۰۵-۳۰۶.
- ↑ الاصابه، ابن حجر، ج۸، ص۷۴؛ عون المعبود، عظیم آبادی، ج۱۰، ص۳۱۵؛ تهذیب التهذیب، ابن حجر، ج۱۲، ص۳۵۸.
- ↑ السیرة النبویه، ابن هشام، ج۲، ص۲۹۵؛ اسدالغابه، ابن اثیر، ج۱، ص۳۳۵؛ الاصابه، ابن حجر، ج۱، ص۶۷۳؛ الوافی بالوفیات، صفدی، ج۱۱، ص۱۹۵؛ أمتاع الأسماع، مقریزی، ج۱۳، ص۳۱۵.
- ↑ عباسی، حبیب، مقاله «جویریه»، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم، ج۴، ص:۳۰۶.
- ↑ برای نمونه ر.ک: المغازی، ج۱، ص۴۰۴-۴۱۲؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص۶۳-۶۴؛ ج۸، ص۱۱۶-۱۱۷.
- ↑ بره: به معنای حلقه در بینی؛ و درباره زن، کنایه از زن زیبایی است که همسر خود را در بند خود میآورد.
- ↑ المغازی، ج۱، ص۴۱۲؛ الطبقات الکبری، ج۸، ص۱۱۸-۱۱۹.
- ↑ الانساب، ج۵، ص۳۱۲؛ الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۷، ص۵۶۵.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۸، ص۱۲۰.
- ↑ برای نمونه ر.ک: المغازی، ج۱، ص۴۰۴-۴۱۲؛ الطبقات الکبری، ج۲، ص۶۳-۶۴؛ ج۸، ص۱۱۶-۱۱۷.
- ↑ ر.ک: تفسیر طبری؛ مجمع البیان طبرسی، ذیل آیه.
- ↑ برای نمونه ر.ک: تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۳۵، ص۱۴۶.
- ↑ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۳۵، ص۱۴۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۸، ص۱۲۰؛ تاریخ مدینة دمشق، تراجم النساء، ج۳، ص۲۱۹.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم، ص ۱۳۴.