سوره لیل در علوم قرآنی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث سوره لیل است. سوره لیل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سوره لیل در علوم قرآنی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

نود و دومین سوره قرآن و نهمین آن به ترتیب نزول، نازل شده در مکه با موضوع محوری انفاق و بخل و هشدار نسبت به عذاب قیامت. این سوره را «لیل» می‌نامند زیرا که خداوند در آغاز آن به شب سوگند یاد کرده است: ﴿وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى﴾. دارای ۲۱ آیه، ۷۱ کلمه و ۳۱۶ حرف است. از نظر حجم از سوره‌های «مفصلات» و از گروه «اوساط» است. نوزدهمین سوره‌ای است که با سوگند آغاز می‌گردد (در آیات اول تا سوم به سه پدیده سوگند یاد شده است).

این سوره احوال و سرنوشت دو گروه را بیان می‌کند. نخست، گروه پرهیزکار و تقواپیشه، یعنی کسانی که در راه خدا انفاق می‌کنند و با بخشش مال در جهت خشنودی خدا پاک‌دلی می‌یابند، به آنان وعده خشنودی خدا و رستگاری می‌دهد و گروه دیگر، کسانی که شقاوت پیشه هستند؛ یعنی کسانی را که بخل می‌ورزند و وعده بهشت را دروغ می‌پندارند به هلاکت تهدید می‌کند و با اشاره به این که مال‌شان را به خاطر دوستی آن و بخل از بخشش به دیگران دریغ می‌دارند در حالی که این مال فریادرس آنان در روز جزا نخواهد بود.

میبدی در تأویل این سوره نوشته است: ﴿وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى﴾. الله تعالی شب را شرفی و مرتبتی داد که در قرآن مجید آن را محل قسم خود گردانید. گفت: ﴿وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى﴾ و این شرف از آن یافت که چون شب در آید دوستان خدای و خاصگیان درگاه پادشاه در مناجات شوند: تن‌هاشان در نماز، دل‌هاشان در نیاز، جان‌هاشان در راز، همه شب شراب صفا می‌نوشند و خلعت رضا می‌پوشند و عتاب محبوب می‌نوشند. چون وقت سحر باشد فرمان رسد تا این درهای قبه پیروزه باز گشایند و دامن‌های سرادقات عرش مجید براندازند و مقربان حضرت به امر حق جل جلاله خاموش شوند. آن‌گه جبار کائنات در علو و کبریاء خود خطاب کند: "هر دوستی با دوست خود در خلوت و شادی آمدند، دوستان من کجااند؟".

غرض این سوره تهدید و انذار است و این هدف را از این راه دنبال می‌کند که به انسان‌ها بفهماند مساعی و تلاش‌هایشان یک جور نیست، بعضی از مردمند که انفاق می‌کنند و از خدا پروا دارند و وعده حسنای خدا را تصدیق می‌کنند و خدای تعالی هم در مقابل، حیاتی جاودانه و سراسر سعادت در اختیارشان میگذارد و بعضی دیگرند که بخل می‌ورزند و به خیال خود می‌خواهند بی‌نیاز شوند و وعده حسنای خدایی را تکذیب می‌کنند و خدای تعالی هم آنان را به سوی عاقبت شر راه می‌برد و در این سوره اهتمام و عنایت خاصی به مسئله انفاق مالی شده است و این سوره از نظر زمینه آیاتش هم می‌تواند مکی باشد و هم مدنی.

از جهت ساختاری، این سوره از یک طلیعه و دو گفتار تشکیل شده است. طلیعه سوره ﴿وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالأُنثَى إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّى ﴾ با سوگند به پدیده‌هایی مانند شب و روز که دارای ویژگی‌های کاملاً متفاوت هستند، آغاز می‌شود. سپس می‌فرماید: انسان‌ها در زندگی راه و روش واحدی ندارند؛ یعنی به رغم آنکه ادعای ایمان دارند، اما رفتارهایی را انجام می‌دهند که کاملاً با ایمان به خدا تفاوت دارد. از جمله آنکه حاضر نیستند از مال خود در راه خدا انفاق کنند.

گفتار اول آیات ﴿فَأَمَّا مَن أَعْطَى وَاتَّقَى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى وَأَمَّا مَن بَخِلَ وَاسْتَغْنَى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى ﴾ تأثیر انفاق و بخل را در هموار شدن راه سعادت و بدبختی بیان می‌کند و بر این نکته تأکید می‌نماید که اموری مانند انفاق در راه خدا و باور کردن وعده خدا درباره پاداش انفاق در آخرت، موجب می‌شود انسان توفیق انجام اعمال نیک را به دست آورده و راه رسیدن به کمال و سعادت بر او هموار شود. در مقابل، اموری مانند بخل و انکار پاداش الهی موجب سلب توفیق و هموار شدن راه بدبختی و شقاوت است.

گفتار دوم سوره آیات: ﴿إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالأُولَى فَأَنذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى لا يَصْلاهَا إِلاَّ الأَشْقَى الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى وَسَيُجَنَّبُهَا الأَتْقَى الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُ مِن نِّعْمَةٍ تُجْزَى إِلاَّ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِ الأَعْلَى وَلَسَوْفَ يَرْضَى ﴾ به بیان تأثیر بخل و انفاق در سعادت و شقاوت اخروی اختصاص دارد و می‌فرماید: انکار وعدههای الهی و رویگردانی از دستورات خدا از جمله انفاق، موجب شقاوت انسان و از بین رفتن نور و معنویت در دل او شده و سرانجام او را به درون آتش سوزان می‌کشاند، اما کسی که برای پاک شدن از گناهان، مال خود را می‌بخشد و هدف او از این کار تنها جلب رضایت خدا است، در آخرت مورد لطف خاص خدا قرار می‌گیرد و خدا آن قدر او را از نعمت و رحمت خود بهره‌مند می‌کند تا او خشنود و راضی گردد.

منابع

1. صفوی، سید سلمان، مقاله «سوره لیل»، دانشنامه معاصر قرآن کریم