سیره اجتماعی حضرت فاطمه در خدمات علمی و فرهنگی چه بوده است؟ (پرسش)

سیره اجتماعی حضرت فاطمه در خدمات علمی و فرهنگی چه بوده است؟
موضوع اصلی	بانک جامع پرسش و پاسخ فاطمه زهرا
مدخل اصلی	؟

سیره اجتماعی حضرت فاطمه در خدمات علمی و فرهنگی چه بوده است؟ یکی از پرسش‌های مرتبط به بحث فاطمه زهرا است که می‌توان با عبارت‌های متفاوتی مطرح کرد. برای بررسی جامع این سؤال و دیگر سؤال‌های مرتبط، یا هر مطلب وابسته دیگری، به مدخل اصلی فاطمه زهرا مراجعه شود.

پاسخ به این پرسش

محمد رضا جباری

حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد رضا جباری در کتاب «سیره اخلاقی و سبک زندگی حضرت زهرا» در این باره گفته است:

«جلوه دیگر اخلاق اجتماعی صدیقه کبری، نقش علمی و فرهنگی آن حضرت و شیوه رفتاری او در مسیر تعلیم و تربیت آحاد جامعه بود. مهم‌ترین نقش ایشان در این مسیر، برجای نهادن مجموعه‌ای از رفتارهای اصیل و منطبق با حقایق ترسیم شده انبیای الهی، به ویژه رسول خاتم بود تا الگوگیران - به ویژه زنان در طول تاریخ - اسوه‌ای راستین فراروی خود داشته باشند.

ایشان در سایه طاعت و عبودیت به مقام والای محدَّثه بودن نایل شد؛ به گونه‌ای که فرشتگان بر او نازل شده، با او سخن می‌گفتند. فاطمه نیز مجموع شنیده‌هایش از فرشتگان الهی را بر همسرش، املا می‌کرد و او می‌نگاشت و از این مسیر، «مصحف فاطمه» فراهم آمد که نزد امامان معصوم بود و اکنون نیز نزد امام عصر است.

آن حضرت به لحاظ علمی به جایی رسید که روزی به همسرش گفت: بیا تا تو را از آنچه بوده، هست و تا قیامت خواهد بود آگاه سازم! علی از شنیدن این سخن در شگفت شد و نزد رسول خدا رفت. رسول خدا (ص) فرمود: گویا از سخن فاطمه در شگفت شدی! آیا نمی‌دانی نور فاطمه نیز از نور ماست؟ در این هنگام، علی سجده شکر به جای آورد و نزد فاطمه بازگشت. فاطمه ضمن اشاره به ملاقات علی با پیامبر، این حقیقت را باز گفت که ریشه وجودی‌اش از نوری است که خداوند آن را خلق کرد و همواره تسبیح‌گوی حق بود تا آنکه در شب معراج از طریق تناول میوه‌ای بهشتی به پیامبر منتقل شد. فاطمه کلامش را با این سخن پایان داد که: «الْمُؤْمِنُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ‌»؛ «مؤمن به وسیله نور خدا می‌نگرد».

شایان ذکر است که ذوات مقدس معصومان (ع) در بالاترین درجات تعالی و تکامل انسانی قرار دارند؛ اما این سخن فاطمه که: «مؤمن با نور خدا می‌نگرد» گویای آن است که هر چه درجات ایمان انسان بالاتر رود، قلب او برای دریافت انوار معرفت از سوی خداوند و فرشتگانش آماده‌تر می‌شود.

حضرت فاطمه آموخته‌های خود از رسول خدا را به صورت خصوصی و عمومی به دیگران منتقل می‌کرد. روایات فراوانی که در منابع روایی از او نقل شده است و کثرت راویان از او - که تعداد آنها بر اساس گفته برخی دانشمندان به حدود سی نفر می‌رسد- و نیز تبیین حقایق در قالب خطبه‌هایی که ایراد کرده است، از نمونه‌های تعالیم خصوصی و عمومی ایشان می‌باشد. آن حضرت آن‌چنان ارزشی برای آموخته‌هایش از رسول خدا (ص) قائل بود که حتی ارزش آنها را با ارزش دو فرزند دلبندش (حسن و حسین) برابر می‌دانست که به آن اشاره شد.

برای عالمه‌ای همچون فاطمه، جدای از اصل تعلیم و انتقال معارف به دیگران، شیوه تعلیم نیز اهمیت بالایی داشت. او در مسیر تعلیم و تربیت دیگران، با آگاهی از درجات مؤمن عالمی که مردم از علمش سود می‌برند، صبر و شکیبایی عجیبی در تعلیم دیگران داشت. برای نمونه، روزی زنی نزد او آمد و نسبت به وظیفه مادر ضعیف و پیر خود درباره ادای نماز پرسش کرد و آن حضرت پاسخ او را داد. این پرسش و پاسخ‌ها تا ده پرسش ادامه یافت تا آنکه زن از ادامه شرمگین شد؛ اما صدیقه طاهره با کمال خون‌سردی و خوش‌رویی فرمود: آنچه می‌خواهی بپرس؛ سپس برای کاستن از شرم او مثالی زد و از آن زن پرسید: آیا اگر کسی به صدهزار دینار اجیر شود که بار سنگینی را روی بام ببرد، خسته می‌شود؟

زن عرض کرد: نه. فاطمه فرمود: من برای پاسخ به یک مسئله، به اندازه بین زمین و عرش الهی اجر خواهم داشت. پس شایسته است خسته نشوم. از پدرم رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: همانا عالمان از شیعیان ما محشور می‌شوند در حالی که به قدر علم و تلاش ایشان در ارشاد بندگان از خلعت‌های کرامت بر آنها پوشانده می‌شود، به‌گونه‌ای که بر برخی از آنان، گاه تا هزارهزار (یک میلیون) خلعت از نور پوشانیده می‌شود....

فاطمه زهرا هنگام تعلیم به دیگران، حدود و تکالیف شرعی مربوط به مواجهه با نامحرمان را رعایت می‌کرد و از رودررویی با مردان نامحرم پرهیز داشت. معمولاً زنان به محضر آن حضرت می‌آمدند و پرسش‌های خود را مطرح می‌کردند، مگر آنکه ضرورتی ایجاب می‌کرد که با مردان سخن گوید. از این رو وقتی برای مردان پرسشی پیش می‌آمد، زنان خود را نزد فاطمه فرستاده، سؤالاتشان را می‌پرسیدند. زنی نزد فاطمه آمد و از جانب شوهرش این سؤال را پرسید که آیا او از شیعیان فاطمه هست یا خیر؟ ایشان پاسخ داد: اگر به آنچه ما امر می‌کنیم، عمل کنی و از آنچه تو را نهی می‌کنیم، پرهیز کنی، از شیعیان ما هستی، وگرنه خیر.

زن نزد همسرش بازگشت و سخن فاطمه را به او باز گفت. همسرش گفت: وای بر من؛ زیرا کسی خالی از گناهان و خطاها نیست. آن زن نزد فاطمه بازگشت و سخن شوهرش را بیان کرد. ایشان فرمود: شیعیان در صورت گنهکار بودن، با سختی‌ها یا شداید مرگ و قیامت تطهیر و داخل بهشت خواهند شد.

مضامین تعالیم حضرت فاطمه، هم به حیطه اصول دین مربوط بود و هم فروع دین. یکی از مهم‌ترین محورهای اصول دین، امامت و ولایت است. ابوذر غفاری از فاطمه نقل کرده است که فرمود: از پدرم درباره آیه ﴿وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ﴾ پرسیدم. فرمود: آنان امامان پس از من هستند؛ علی و دو سبط من و نُه نفر از صلب حسین. آنان مردان اعراف هستند، داخل بهشت نمی‌شود مگر کسی که آنان را بشناسد و آنان نیز او را بشناسند و داخل آتش نمی‌شود مگر کسی که با آنان بیگانه باشد و آنان نیز او را نشناسند. خداوند نیز جز از طریق معرفت آنان شناخته نمی‌شود.

آن حضرت، پدر و همسرش را به منزله پدر این امت معرفی می‌کرد و می‌فرمود: محمد و علی همچون پدر این امت هستند؛ ناراستی آنان را استوار ساخته، از عذاب نجات می‌دهد. اگر امت آن دو را اطاعت کنند، به نعمت جاودان دست می‌یابند.

از این رو آن حضرت به برخی از زنان چنین فرمود: پدران دینی‌ات (محمد و علی) را [حتی] به قیمت نارضایتی والدین نسبی‌ات راضی و خشنود ساز و چنین نباشد که والدین نسبی‌ات را به قیمت خشم و نارضایتی پدران دینی‌ات خشنود کنی؛ چراکه والدین نسبی تو اگر ناخشنود شوند، محمد و علی آنها را با پاداش و ثواب یک جزء از هزارهزار جزء از یک ساعت طاعتشان راضی و خشنود می‌کنند؛ ولی اگر پدران دینی‌ات (محمد و علی) ناخشنود گردند، والدین نسبی‌ات قادر نخواهند بود آنان را خشنود سازند؛ زیرا پاداش و ثواب طاعات تمامی اهل دنیا نیز پاسخ‌گوی ناخشنودی آنان نخواهد بود.»