ابراهیم بن محمد همدانی

آشنایی اجمالی

ابراهیم بن محمد همدانی یا همذانی^[۱] با کنیه ابوالحسن^[۲] از وکلای ناحیه مقدسه^[۳]، از محدثان طبقه هفتم^[۴] و از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادی(ع) بوده^[۵] و از آن سه بزرگوار ۲۲ روایت نقل کرده است^[۶]. وی مکاتباتی با امام رضا(ع) داشته و پس از درگذشت یحیی بن عمران، با توقیعی مهروموم‌شده به وکالت امام جواد(ع) و سپس به عنوان تنها وکیل امام هادی(ع) منصوب گردید^[۷]. ابراهیم همدانی افزون بر امامان معصوم، از محدثانی همچون محمد بن عبیده همدانی^[۸] حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان سهل بن زیاد^[۹]، ابراهیم بن هاشم^[۱۰]، احمد بن ابی‌عبدالله^[۱۱]، حمدان بن سلیمان نیسابوری^[۱۲] و علی بن مهزیار می‌باشند.

درباره شخصیت ابراهیم بن محمد، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: در کتب رجالی قدما، وی به صراحت توثیق نشده و رجالیان بزرگی مانند نجاشی و شیخ طوسی به وثاقت وی تصریح نکرده‌اند؛ برخی چون آیت‌الله خویی نیز وی را غیرموثق دانسته و مدعی شده‌اند که اسناد روایات مدح وی مجهول بوده و وکالت دلیلی بر وثاقت او نیست^[۱۳]. در مقابل، بزرگانی چون علامه حلی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند. علامه حلی نوشته است: «وکیل؛ کان حج أربعین حجة»^[۱۴]. کشی نیز روایاتی را نقل کرده که امام هادی(ع) ابراهیم را تمجید کرده و او را به همراه چند تن دیگر ثقه دانسته است^[۱۵].

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، ولی با توجه به وجود نقلی از وی به سال ۲۴۸ هجری، مشخص است که تا اواخر دوران امام هادی(ع) حیات داشته است^[۱۶]. از آثار قطعی وی گزارشی ثبت نشده، اما احتمال داده شده که دارای کتابی در اصول بوده که شیخ صدوق در تألیف من لا یحضره الفقیه از آن بهره برده است^[۱۷].^[۱۸]

جستارهای وابسته

علی بن ابراهیم بن محمد همدانی (فرزند)

منابع

پانویس

↑ در ضبط کلمة الهمدانی که پسوند بعضی اسامی، همچون راوی مورد بحث یعنی
↑ ابراهیم بن محمد یاد شده، اختلاف است؛ بعضی ذال ضبط کردند. ر.ک: رجال العلامة الحلی، خلاصة الأقوال، ص۶، ش۱۵۶؛ رجال النجاشی، ص۳۴۴، ش۹۲۸؛ إیضاح الإشتباه، ص۲۷۵، ش۶۰۹ و برخی دیگر دال: القاسم بن محمد بن علی بن إبراهیم الهمدانی بالدال المهملة. ر.ک: رجال الطوسی، ص۳۵۲، ش۵۲۱۰؛ رجال العلامة الحلی، خلاصة الأقوال، ص۶ (ش ۲۳) و ۱۰۳ (ش۷۴)؛ إیضاح الإشتباه، ص۲۲.
علامه حلی: و لا یخفی ما بین النسبتین من اختلاف، فالهمدانی عربی نسبة إلی قبیلة همدان، و الهمذانی أعجمی نسبة إلی مدینة همدان فی إیران. إیضاح الإشتباه، ص۲۲.
سمعانی: الهمدانی: بفتح الهاء و سکون المیم و الدال المهملة، هی منسوبة إلی همدان، و هی قبیلة من الیمن، نزلت الکوفة، و الهمذانی: بالهاء و المیم المفتوحتین و الذال المنقوطة بعدهما، فهی مدینة بالجبال مشهورة علی طریق الحاج و القوافل، أقمت بها فی التوجه و الانصراف أربعین یوماً و کان بها. الأنساب، ج۵، ص۶۴۷ و ۶۴۹.
از مطالب یادشده برداشت می‌شود که هَمَذان با حرف ذال نام شهر و همدان با حرف (دال) نام قبیله است و اگر کسی بخواهد وکیل معصوم(ع) گردد، وکیل یک شهر و ناحیه می‌شود؛ نه وکیل یک قبیله، بنابراین درباره ابراهیم بن محمد که وکیل امام(ع) بوده است، الهمذانی صحیح است، چنان که شهید ثانی نیز به آن اشاره کرده است. ر.ک: الرعایة فی علم الدرایه، ص۳۸۱-۳۸۲.
↑ رجال النجاشی، ص۳۴۴، ش۹۲۸.
↑ الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۳۳؛ (طبقات رجال التهذیب)، ص۳۳؛ طبقات رجال الفقیه)، ص۱۸۶.
↑ ر.ک: رجال الطوسی، ص۳۵۲ (ش ۵۲۱۰)، ۳۷۳ (۵۵۱۵) و ۳۸۳ (ش ۵۶۳۷)؛ رجال البرقی، ص۵۴، ۵۶ و ۵۸.
↑ و فی توقیعات الرضا(ع) إلی إبراهیم بن محمد الهمذانی...؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۴۲، ح۱۶۵۲؛
سهل عن إبراهیم بن محمد الهمذانی قال: کتبت إلی أبی الحسن(ع) (أبوالحسن الثالث، امام هادی(ع)) أقرأنی علی بن مهزیار کتاب أبیک(ع)...؛ الکافی، ج۱، ص۵۴۷، ح۲۴؛
... عن إبراهیم بن محمد الهمذانی قال: کتبت إلی أبی جعفر(ع) (امام جواد(ع))...؛ الکافی، ج۵، ص۳۴۷، ح۳؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۷۰؛ المفید من معجم رجال الحدیث، ص۱۵.
↑ کتاب الرجال، برقی، ص۴۶؛ رجال الطوسی، ص۳۷۳؛ حیاة الإمام الرضا(ع)، ج۲، ص۹۲؛ الثاقب فی المناقب، ص۵۱۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۸ ص۱۸۵؛ موسوعة المصطفی و العترة(ع)، ج۱۳، ص۳۶۳؛ کتاب الرجال، برقی، ص۵۸؛ رجال الطوسی، ص۳۸۳؛ اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۸۶۹.
↑ الکافی، ج۱، ص۵۳، ح۲؛ ج۴، ص۴۹۲، ح۱۷.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۱، ص۴۸۳.
↑ رجال النجاشی، ص۳۴۴، ش۹۲۸.
↑ الکافی، ج۵، ص۲۷۰ (ح۲) و۳۴۷ (ح۳).
↑ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۷۷، ح۷.
↑ و هذه الروایة واضحة الدلالة علی جلالة إبراهیم، و عظم خطره، و وثاقته غیر أنها ضعیفة بجهالة طریقه، علی أنه لا یمکن إثبات وثاقة شخص بروایة نفسه؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۶۹، ش۲۹۴.
↑ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۶، ش۲۳ و ص۵۲؛ جامع الرواة، ج۱، ص۳۳؛ منتهی المقال، ج۱، ص۲۰۱.
↑ رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۵۷-۵۵۸، ح۱۰۵۳؛ اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۸۳۱؛ خلاصة الأقوال، ص۴۳۴؛ کتاب الغیبة، طوسی، ص۴۱۷؛ التحریر الطاووسی، ص۱۷-۱۸.
↑ بر پایه بعضی روایات، ابراهیم بن محمد همدانی در سال ۲۴۸ (ق) زنده بوده است: «و کتب إبراهیم بن محمد الهمدانی مع جعفر ابنه فی سنة ثمان و أربعین و مائتین یسأل عن العلیل، و عن القزوینی...»؛ اختیار معرفة الرجال، رجال الکشی، ص۵۲۷، ش۱۰۰۹ و ص۳۴۴؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۷۴؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۵۵.
↑ الوجیزة فی الرجال، ص۲۱۵- ۲۱۶؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۰۶.
↑ شریفی، مرضیه، مقاله «ابراهیم بن محمد همدانی»، دانشنامه امام رضا، ص ۳۷۲.
ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص ۵۹۱-۵۹۵.

[1] در ضبط کلمة الهمدانی که پسوند بعضی اسامی، همچون راوی مورد بحث یعنی

[2] ابراهیم بن محمد یاد شده، اختلاف است؛ بعضی ذال ضبط کردند. ر.ک: رجال العلامة الحلی، خلاصة الأقوال، ص۶، ش۱۵۶؛ رجال النجاشی، ص۳۴۴، ش۹۲۸؛ إیضاح الإشتباه، ص۲۷۵، ش۶۰۹ و برخی دیگر دال: القاسم بن محمد بن علی بن إبراهیم الهمدانی بالدال المهملة. ر.ک: رجال الطوسی، ص۳۵۲، ش۵۲۱۰؛ رجال العلامة الحلی، خلاصة الأقوال، ص۶ (ش ۲۳) و ۱۰۳ (ش۷۴)؛ إیضاح الإشتباه، ص۲۲.
علامه حلی: و لا یخفی ما بین النسبتین من اختلاف، فالهمدانی عربی نسبة إلی قبیلة همدان، و الهمذانی أعجمی نسبة إلی مدینة همدان فی إیران. إیضاح الإشتباه، ص۲۲.
سمعانی: الهمدانی: بفتح الهاء و سکون المیم و الدال المهملة، هی منسوبة إلی همدان، و هی قبیلة من الیمن، نزلت الکوفة، و الهمذانی: بالهاء و المیم المفتوحتین و الذال المنقوطة بعدهما، فهی مدینة بالجبال مشهورة علی طریق الحاج و القوافل، أقمت بها فی التوجه و الانصراف أربعین یوماً و کان بها. الأنساب، ج۵، ص۶۴۷ و ۶۴۹.
از مطالب یادشده برداشت می‌شود که هَمَذان با حرف ذال نام شهر و همدان با حرف (دال) نام قبیله است و اگر کسی بخواهد وکیل معصوم(ع) گردد، وکیل یک شهر و ناحیه می‌شود؛ نه وکیل یک قبیله، بنابراین درباره ابراهیم بن محمد که وکیل امام(ع) بوده است، الهمذانی صحیح است، چنان که شهید ثانی نیز به آن اشاره کرده است. ر.ک: الرعایة فی علم الدرایه، ص۳۸۱-۳۸۲.

[3] رجال النجاشی، ص۳۴۴، ش۹۲۸.

[4] الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۳۳؛ (طبقات رجال التهذیب)، ص۳۳؛ طبقات رجال الفقیه)، ص۱۸۶.

[5] ر.ک: رجال الطوسی، ص۳۵۲ (ش ۵۲۱۰)، ۳۷۳ (۵۵۱۵) و ۳۸۳ (ش ۵۶۳۷)؛ رجال البرقی، ص۵۴، ۵۶ و ۵۸.

[6] و فی توقیعات الرضا(ع) إلی إبراهیم بن محمد الهمذانی...؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۴۲، ح۱۶۵۲؛
سهل عن إبراهیم بن محمد الهمذانی قال: کتبت إلی أبی الحسن(ع) (أبوالحسن الثالث، امام هادی(ع)) أقرأنی علی بن مهزیار کتاب أبیک(ع)...؛ الکافی، ج۱، ص۵۴۷، ح۲۴؛
... عن إبراهیم بن محمد الهمذانی قال: کتبت إلی أبی جعفر(ع) (امام جواد(ع))...؛ الکافی، ج۵، ص۳۴۷، ح۳؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۷۰؛ المفید من معجم رجال الحدیث، ص۱۵.

[7] کتاب الرجال، برقی، ص۴۶؛ رجال الطوسی، ص۳۷۳؛ حیاة الإمام الرضا(ع)، ج۲، ص۹۲؛ الثاقب فی المناقب، ص۵۱۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۸ ص۱۸۵؛ موسوعة المصطفی و العترة(ع)، ج۱۳، ص۳۶۳؛ کتاب الرجال، برقی، ص۵۸؛ رجال الطوسی، ص۳۸۳؛ اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۸۶۹.

[8] الکافی، ج۱، ص۵۳، ح۲؛ ج۴، ص۴۹۲، ح۱۷.

[9] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۱، ص۴۸۳.

[10] رجال النجاشی، ص۳۴۴، ش۹۲۸.

[11] الکافی، ج۵، ص۲۷۰ (ح۲) و۳۴۷ (ح۳).

[12] عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۷۷، ح۷.

[13] و هذه الروایة واضحة الدلالة علی جلالة إبراهیم، و عظم خطره، و وثاقته غیر أنها ضعیفة بجهالة طریقه، علی أنه لا یمکن إثبات وثاقة شخص بروایة نفسه؛ معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۶۹، ش۲۹۴.

[14] خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۶، ش۲۳ و ص۵۲؛ جامع الرواة، ج۱، ص۳۳؛ منتهی المقال، ج۱، ص۲۰۱.

[15] رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۵۷-۵۵۸، ح۱۰۵۳؛ اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۸۳۱؛ خلاصة الأقوال، ص۴۳۴؛ کتاب الغیبة، طوسی، ص۴۱۷؛ التحریر الطاووسی، ص۱۷-۱۸.

[16] بر پایه بعضی روایات، ابراهیم بن محمد همدانی در سال ۲۴۸ (ق) زنده بوده است: «و کتب إبراهیم بن محمد الهمدانی مع جعفر ابنه فی سنة ثمان و أربعین و مائتین یسأل عن العلیل، و عن القزوینی...»؛ اختیار معرفة الرجال، رجال الکشی، ص۵۲۷، ش۱۰۰۹ و ص۳۴۴؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۷۴؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۵۵.

[17] الوجیزة فی الرجال، ص۲۱۵- ۲۱۶؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۰۶.

[18] شریفی، مرضیه، مقاله «ابراهیم بن محمد همدانی»، دانشنامه امام رضا، ص ۳۷۲.
ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۱، ص ۵۹۱-۵۹۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]