حسن بن علی بن فضال کوفی

آشنایی اجمالی

حسن بن علی بن فضال تیمی با کنیه «ابومحمد» یا «ابوعلی»، از موالی بنی تیم الله بن ثعلبه و اهل کوفه، از اصحاب امام رضا(ع)^[۱] شمرده شده است. وی دوران امام کاظم(ع) را درک کرده^[۲] و از امام رضا(ع)^[۳] و امام جواد(ع)^[۴] روایت کرده است. حسن بن علی بن فضال افزون بر آن دو بزرگوار، از محدثانی همچون یونس بن یعقوب، علی بن عقبه، عبدالله بن بکیر، ابان بن عثمان و حماد بن عیسی حدیث آموخته و روایت کرده است^[۵]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان ابراهیم بن هاشم، احمد بن محمد بن خالد برقی و علی بن مهزیار می‌باشند^[۶]. با توجه به طبقه استادان و شاگردان، وی از راویان طبقه ششم به شمار می‌رود.

درباره شخصیت حسن بن علی بن فضال، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون ابن ادریس حلی و علامه حلی وی را به دلیل گرایش به مذهب فطحیه ضعیف دانسته^[۷]؛ در مقابل، بزرگانی چون شیخ طوسی، علامه مجلسی و وحید بهبهانی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۸]. با این حال، برخی علما در روایات وی تفکیک قائل شده و بر این باورند که طبق توقیع امام حسن عسکری(ع) درباره کتب بنی‌فضال، باید به روایاتشان عمل کرد و آرای فاسدشان را واگذاشت^[۹]. شیخ طوسی نوشته است: وی مورد توجه خاص امام بود، مقامی والا، منزلتی بزرگ داشت و فردی زاهد، پارسا و در روایاتش موثق بود. حسن بن علی بن فضال بیشتر عمر خود را بر مذهب فطحیه بود، اما در اواخر عمر مستبصر گشت و به مذهب حق بازگشت^[۱۰]. طبق روایتی که فضل بن شاذان نقل می‌کند، گویا وی آن‌چنان اهل عبادت بود که وقتی در صحرا به سجده می‌رفت، پرندگان بر او می‌نشستند و گمان می‌کردند او جامه‌ای افتاده بر زمین است^[۱۱].

وی به سال ۲۲۴ درگذشت^[۱۲] و کتاب‌های «الصلاة»، «المتعة»، «الشواهد من کتاب الله»، «الناسخ و المنسوخ»، «الطب»، «الابتداء و المبتدأ» و «التفسیر» از آثار اوست^[۱۳].^[۱۴]

جستارهای وابسته

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷

پانویس

↑ رجال الطوسی، ص۳۵۴، ش۵۲۴۱. علامه شوشتری در قاموس الرجال (ج۳، ص۳۲۰، ش۱۹۷۷) درباره علت نامگذاری به الرباب می‌نویسد: خمس قبائل تجمعوا فصاروا یدا واحدة، و هم: ضبة، و ثور، و عکل، و تیم، و عدی؛ و إنما سموا بذلک، لأنهم غمسوا أیدیهم فی رب و تحالفوا علیه.
↑ قرب الاسناد ص۳۳۵، ح۱۲۳۸؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۶۵، ح۱۳؛ الکافی، ج۲، ص۶۶۵، ح۲۰؛ ج۳، ص۵۰۴، ح۹؛ ج۴، ص۳۹، ح۴؛ ج۵، ص۸۴، (ح۲) و ۸۵، (ح۵)؛ ج۵، ص۵۵۵، ح۴؛ ج۶، ص۱۵۴، ح۴؛ ثواب الأعمال، ص۴۶؛ الخصال، ج۱، ص۲۷۱، ح۱۱؛ معانی الأخبار، ص۲۶۸، ح۲؛ تهذیب الأحکام، ج۷، ص۳۷۹، ح۱۰. دانستنی است که حسن بن علی بن فضال از امام کاظم(ع) در دو حدیث بی‌واسطه نقل کرده است:
۱. الامامة و التبصرة من الحیره، ص۳۷، ح۱۷: «علی بن مهزیار عن الحسن بن علی بن فضال، قال: سأل إسماعیل بن عمار أبا الحسن الأول(ع)، فقال له: فرض الله علی الإمام أن یوصی - قبل أن یخرج من الدنیا - و یعهد؟ فقال: نعم. فقال: فریضة من الله؟ قال: نعم».
این روایت در هیچ یک از کتب حدیثی گزارش نشده است. افزون بر این، در روایتی که در کتاب الغیبه، نعمانی، ص۳۲۴، ح۱ آمده، حسن فضّال داستانی را از اسماعیل بن عمّار با دو واسطه گزارش کرده که نشانه افتادگی در سند روایت الامامة و التبصره است: «قال: حدثنی الحسن بن علی بن فضال قال: حدثنا صفوان بن یحیی عن إسحاق بن عمار الصیرفی قال: وصف إسماعیل بن عمار أخی لأبی عبدالله(ع) دینه و اعتقاده فقال: إنی أشهد أن لا إله إلا الله و أن محمدا رسول الله و أنکم و وصفهم یعنی الأئمة واحدا واحدا حتی انتهی إلی أبی عبدالله(ع) ثم قال: و إسماعیل من بعدک؛ قال: أما إسماعیل فلا».
الطرائف، ج۱، ص۲۵۱ - ۲۵۲: «بإسناده إلی علی بن فضال عن أبیه عن أبی الحسن یعنی موسی بن جعفر الکاظم(ع) قال: سألته عن أمیر المؤمنین لم لم یسترجع فدک لما ولی الناس فقال: لأنا أهل بیت لا نأخذ حقوقنا ممن ظلمنا إلا هو یعنی إلا الله و نحن أولیاء المؤمنین إنما نحکم لهم و نأخذ حقوقهم ممن ظلمهم و لا نأخذ لأنفسنا».
این حدیث در علل الشرائع، ج۱، ص۱۵۵، ح۳ یاد شده که در آن عبارت أبی الحسن(ع) پسوندی ندارد؛ نیز در عیون أخبار الرضا(ع) (ج ۲، ص۸۶، ح۳۱) یاد شده و نام امام(ع) أبی الحسن الرضا(ع) ثبت شده است. بر این پایه، روایت ابن فضّال از امام کاظم(ع) در منابع حدیثی اثبات نمی‌گردد.
↑ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۸۴ - ۵۸۵، ح۳۱۹۱.
↑ رجال الکشی، ص۴۸۵، ح۹۱۶.
↑ النوادر، اشعری ص۵۲، ح۹۶؛ تفسیر القمی، ج۱، ص۲۷؛ ج۲، ص۷۴، ۱۱۸ و ۲۸۱؛ قرب الإسناد، ص۳۳۵، ح۱۲۳۸؛ المحاسن، ج۱، ص۲۵، (ح ۳)، ۳۹، (ح۴۴)، ۵۲، (ح۷۸)، ۵۹، (ح۹۸) و ۲۶۱، (ح۳۱۸)؛ الأمالی صدوق، ص۴۸۴، ح۹؛ المحاسن، ج۲، ص۴۲۹، ح۲۴۵؛ ج۱، ص۹۹، (ح۶۶)، ۱۰۶، (ح۹۱)، ۱۱۰، (ح ۱۰۲)، ۱۴۷، (ح۵۷)، ۱۵۵، (ح۸۳)، ۱۵۹، (ح۹۸)، ۱۶۷، (ح ۱۲۵ و ۱۲۸)، ۱۷۵، (ح۱۵۷) و ۱۸۰، (ح۱۷۲)؛ الکافی، ج۶، ص۱۲۹، ح۴؛ المحاسن، ج۱، ص۲۶۳، ح۳۳۳؛ ج۲، ص۳۶۱، (ح۹۱)، ۴۰۲، (ح۹۶)، ۴۳۳، (ح۲۶۴)، ۴۳۷، (ح۲۸۵)، ۴۷۱، (ح۴۶۲) و ص۴۸۶، (ح۵۴۴)؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۴، (ح۹)، ۱۰، (ح ۶)، ۱۷۰، (ح۱)، ۲۹۱، (ح۸)، ۳۵۴، (ح۱) و ۵۳۶، (ح۲)؛ الکافی، ج۱، ص۳۳۳، ح۳؛ ج۲، ص۴۸۲، (ح۲)، ۲۶۴، (ح۱۷) و ۳۰۳، (ح۵).
↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۱۱۸؛ المحاسن، ج۱، ص۲۵، (ح۳)، ۶۴، (ح۱۱۶) و ۷۹، (ح۴)؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۳۹، (ح۵)، ۱۰۰، (ح۱۰)، ۱۴۴، (ح۱۱)، ۱۶۷، (ح۲۰)، ۱۸۵، (ح۴۰)، ۲۴۱، (ح۲۴) و ۳۵۴، ح۱)؛ الکافی، ج۱، ص۲۳، ح۱۵؛ ج۲، ص۴۸۲، ح۲؛ ج۳، ص۳۲۹، ح۲؛ ج۴، ص۵۱، ح۸.
↑ السرائر، ج۱، ص۴۹۵؛ مختلف الشیعه، ج۷، ص۴۱۱.
↑ روضة المتقین، ج۳، ص۴۱۸ و ۲۹۹؛ الفوائد الحائریه، ص۲۳۱ - ۲۳۲؛ الفهرست، طوسی، ص۱۲۳، ش۱۶۴.
علامه حلی در کتاب رجال خود (ص۳۷، ش۲) از شیخ طوسی پیروی کرده و در قسم اول رجال از حسن فضّال به عنوان راوی معتمد و مقبول یاد کرده است: الحسن بن علی بن فضال التیملی... روی عن الرضا(ع) و کان خصیصا به و کان جلیل القدر عظیم المنزلة زاهدا ورعا ثقة فی روایاته؛
الرجال، ابن داود، ص۱۱۴، ش۴۳۷: الحسن بن علی بن فضال...، ممدوح معظم، کان فطحیا فرجع قبل موته،...، کان خصیصا بالرضا(ع) جلیل القدر عظیم المنزلة زاهدا ورعا؛
معالم العلماء، ص۳۳، ش۱۸۴: الحسن بن علی بن فضال التیملی ثقة، کان خصیصا بالرضا(ع).
↑ کتاب الغیبه، طوسی، ص۳۸۹.
↑ رجال النجاشی، ص۳۵ – ۳۶، ش۷۲؛ ر.ک: رجال الکشی، ص۵۶۵، ش۱۰۶۷.
↑ رجال الکشی، ص، ۵۱۵، ش۹۹۳؛ ر.ک: رجال النجاشی، ص۳۴، ش۷۲.
↑ رجال النجاشی، ص۳۶، ش۷۲؛ لسان المیزان، ج۲، ص۲۲۵، ش۹۷۶.
↑ الفهرست، ابن ندیم، ص۳۱۲.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۴۲۹-۴۶۳.

[1] رجال الطوسی، ص۳۵۴، ش۵۲۴۱. علامه شوشتری در قاموس الرجال (ج۳، ص۳۲۰، ش۱۹۷۷) درباره علت نامگذاری به الرباب می‌نویسد: خمس قبائل تجمعوا فصاروا یدا واحدة، و هم: ضبة، و ثور، و عکل، و تیم، و عدی؛ و إنما سموا بذلک، لأنهم غمسوا أیدیهم فی رب و تحالفوا علیه.

[2] قرب الاسناد ص۳۳۵، ح۱۲۳۸؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۶۵، ح۱۳؛ الکافی، ج۲، ص۶۶۵، ح۲۰؛ ج۳، ص۵۰۴، ح۹؛ ج۴، ص۳۹، ح۴؛ ج۵، ص۸۴، (ح۲) و ۸۵، (ح۵)؛ ج۵، ص۵۵۵، ح۴؛ ج۶، ص۱۵۴، ح۴؛ ثواب الأعمال، ص۴۶؛ الخصال، ج۱، ص۲۷۱، ح۱۱؛ معانی الأخبار، ص۲۶۸، ح۲؛ تهذیب الأحکام، ج۷، ص۳۷۹، ح۱۰. دانستنی است که حسن بن علی بن فضال از امام کاظم(ع) در دو حدیث بی‌واسطه نقل کرده است:
۱. الامامة و التبصرة من الحیره، ص۳۷، ح۱۷: «علی بن مهزیار عن الحسن بن علی بن فضال، قال: سأل إسماعیل بن عمار أبا الحسن الأول(ع)، فقال له: فرض الله علی الإمام أن یوصی - قبل أن یخرج من الدنیا - و یعهد؟ فقال: نعم. فقال: فریضة من الله؟ قال: نعم».
این روایت در هیچ یک از کتب حدیثی گزارش نشده است. افزون بر این، در روایتی که در کتاب الغیبه، نعمانی، ص۳۲۴، ح۱ آمده، حسن فضّال داستانی را از اسماعیل بن عمّار با دو واسطه گزارش کرده که نشانه افتادگی در سند روایت الامامة و التبصره است: «قال: حدثنی الحسن بن علی بن فضال قال: حدثنا صفوان بن یحیی عن إسحاق بن عمار الصیرفی قال: وصف إسماعیل بن عمار أخی لأبی عبدالله(ع) دینه و اعتقاده فقال: إنی أشهد أن لا إله إلا الله و أن محمدا رسول الله و أنکم و وصفهم یعنی الأئمة واحدا واحدا حتی انتهی إلی أبی عبدالله(ع) ثم قال: و إسماعیل من بعدک؛ قال: أما إسماعیل فلا».
الطرائف، ج۱، ص۲۵۱ - ۲۵۲: «بإسناده إلی علی بن فضال عن أبیه عن أبی الحسن یعنی موسی بن جعفر الکاظم(ع) قال: سألته عن أمیر المؤمنین لم لم یسترجع فدک لما ولی الناس فقال: لأنا أهل بیت لا نأخذ حقوقنا ممن ظلمنا إلا هو یعنی إلا الله و نحن أولیاء المؤمنین إنما نحکم لهم و نأخذ حقوقهم ممن ظلمهم و لا نأخذ لأنفسنا».
این حدیث در علل الشرائع، ج۱، ص۱۵۵، ح۳ یاد شده که در آن عبارت أبی الحسن(ع) پسوندی ندارد؛ نیز در عیون أخبار الرضا(ع) (ج ۲، ص۸۶، ح۳۱) یاد شده و نام امام(ع) أبی الحسن الرضا(ع) ثبت شده است. بر این پایه، روایت ابن فضّال از امام کاظم(ع) در منابع حدیثی اثبات نمی‌گردد.

[3] من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۸۴ - ۵۸۵، ح۳۱۹۱.

[4] رجال الکشی، ص۴۸۵، ح۹۱۶.

[5] النوادر، اشعری ص۵۲، ح۹۶؛ تفسیر القمی، ج۱، ص۲۷؛ ج۲، ص۷۴، ۱۱۸ و ۲۸۱؛ قرب الإسناد، ص۳۳۵، ح۱۲۳۸؛ المحاسن، ج۱، ص۲۵، (ح ۳)، ۳۹، (ح۴۴)، ۵۲، (ح۷۸)، ۵۹، (ح۹۸) و ۲۶۱، (ح۳۱۸)؛ الأمالی صدوق، ص۴۸۴، ح۹؛ المحاسن، ج۲، ص۴۲۹، ح۲۴۵؛ ج۱، ص۹۹، (ح۶۶)، ۱۰۶، (ح۹۱)، ۱۱۰، (ح ۱۰۲)، ۱۴۷، (ح۵۷)، ۱۵۵، (ح۸۳)، ۱۵۹، (ح۹۸)، ۱۶۷، (ح ۱۲۵ و ۱۲۸)، ۱۷۵، (ح۱۵۷) و ۱۸۰، (ح۱۷۲)؛ الکافی، ج۶، ص۱۲۹، ح۴؛ المحاسن، ج۱، ص۲۶۳، ح۳۳۳؛ ج۲، ص۳۶۱، (ح۹۱)، ۴۰۲، (ح۹۶)، ۴۳۳، (ح۲۶۴)، ۴۳۷، (ح۲۸۵)، ۴۷۱، (ح۴۶۲) و ص۴۸۶، (ح۵۴۴)؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۴، (ح۹)، ۱۰، (ح ۶)، ۱۷۰، (ح۱)، ۲۹۱، (ح۸)، ۳۵۴، (ح۱) و ۵۳۶، (ح۲)؛ الکافی، ج۱، ص۳۳۳، ح۳؛ ج۲، ص۴۸۲، (ح۲)، ۲۶۴، (ح۱۷) و ۳۰۳، (ح۵).

[6] تفسیر القمی، ج۲، ص۱۱۸؛ المحاسن، ج۱، ص۲۵، (ح۳)، ۶۴، (ح۱۱۶) و ۷۹، (ح۴)؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۳۹، (ح۵)، ۱۰۰، (ح۱۰)، ۱۴۴، (ح۱۱)، ۱۶۷، (ح۲۰)، ۱۸۵، (ح۴۰)، ۲۴۱، (ح۲۴) و ۳۵۴، ح۱)؛ الکافی، ج۱، ص۲۳، ح۱۵؛ ج۲، ص۴۸۲، ح۲؛ ج۳، ص۳۲۹، ح۲؛ ج۴، ص۵۱، ح۸.

[7] السرائر، ج۱، ص۴۹۵؛ مختلف الشیعه، ج۷، ص۴۱۱.

[8] روضة المتقین، ج۳، ص۴۱۸ و ۲۹۹؛ الفوائد الحائریه، ص۲۳۱ - ۲۳۲؛ الفهرست، طوسی، ص۱۲۳، ش۱۶۴.
علامه حلی در کتاب رجال خود (ص۳۷، ش۲) از شیخ طوسی پیروی کرده و در قسم اول رجال از حسن فضّال به عنوان راوی معتمد و مقبول یاد کرده است: الحسن بن علی بن فضال التیملی... روی عن الرضا(ع) و کان خصیصا به و کان جلیل القدر عظیم المنزلة زاهدا ورعا ثقة فی روایاته؛
الرجال، ابن داود، ص۱۱۴، ش۴۳۷: الحسن بن علی بن فضال...، ممدوح معظم، کان فطحیا فرجع قبل موته،...، کان خصیصا بالرضا(ع) جلیل القدر عظیم المنزلة زاهدا ورعا؛
معالم العلماء، ص۳۳، ش۱۸۴: الحسن بن علی بن فضال التیملی ثقة، کان خصیصا بالرضا(ع).

[9] کتاب الغیبه، طوسی، ص۳۸۹.

[10] رجال النجاشی، ص۳۵ – ۳۶، ش۷۲؛ ر.ک: رجال الکشی، ص۵۶۵، ش۱۰۶۷.

[11] رجال الکشی، ص، ۵۱۵، ش۹۹۳؛ ر.ک: رجال النجاشی، ص۳۴، ش۷۲.

[12] رجال النجاشی، ص۳۶، ش۷۲؛ لسان المیزان، ج۲، ص۲۲۵، ش۹۷۶.

[13] الفهرست، ابن ندیم، ص۳۱۲.

[14] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۴۲۹-۴۶۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]