تربیت در نهج البلاغه

این مدخل زیرشاخهٔ بحث تربیت است. تربیت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: تربیت در لغت - تربیت در قرآن - تربیت در نهج البلاغه - تربیت در معارف دعا و زیارات - تربیت در معارف و سیره نبوی - تربیت در معارف و سیره علوی - تربیت در معارف و سیره سجادی - تربیت در معارف و سیره فاطمی - تربیت در معارف و سیره معصوم - تربیت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - تربیت در فقه سیاسی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مهم‌ترین هدف حکومت این است که زمینه رشد و تعالی فرد و جامعه را فراهم نماید تا استعدادها در جهت کمال مطلق، شکوفا شود. امیرمؤمنان علی(ع) فرموده است: «عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يُعَلِّمَ أَهْلَ وَلَايَتِهِ حُدُودَ الْإِسْلَامِ وَ الْإِيمَانِ». بر امام است که بر اهل ولایت خویش، حدود اسلام و ایمان را تعلیم دهد. امام علی(ع)، آموزش همگان و رشد اخلاق و فضائل اخلاقی و شکوفا شدن کمالات انسانی در مردمان را از امور اساسی حکومت معرفی کرده و فرموده است: «فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ... وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلَا تَجْهَلُوا وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعْلَمُوا». شما را بر من حقی است... از جمله: شما را تعلیم دهم تا نادان نمانید و آدابتان بیاموزم تا بدانید. تربیت صحیح، بنیان همه چیز است و هیچ امری به سامانی درست نمی‌رسد، جز در سایه تربیتی درست. این هدف در حکومت حکمت، بالاترین هدف است که عافیت و عزت و سعادت این جهانی و آن جهانی، در گرو تربیت صحیح است. امیر بیان، علی(ع) فرموده است: «مِنْ كَمَالِ السَّعَادَةِ السَّعْيُ فِي صَلَاحِ الْجُمْهُورِ». کمال سعادت، تلاش کردن در صلاح امور همگان [و تربیت جمهور مردمان] است.

البته در راه این مقصد باید موانع، رفع گردد و مقتضیات، فراهم شود، چنان‌که علی(ع)، احیای سنت‌های درست و در هم شکستن سنت‌های غلط و گسستن کُند و زنجیرهای دست و پاگیر جامعه از رسوم و قیود و عادت‌ها و تقلیدهای باطل و بی‌اساس را از اهداف حکومت حکمت بر شمرده و فرموده است: «فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اللَّهِ عِنْدَ اللَّهِ إِمَامٌ عَادِلٌ هُدِيَ وَ هَدَى؛ فَأَقَامَ سُنَّةً مَعْلُومَةً، وَ أَمَاتَ بِدْعَةً مَجْهُولَةً». بدان که بهترین بندگان خدا نزد او، پیشوایی است دادگر، هدایت شده و راهبر. پس سنت‌های معلوم را بر پا دارد و بدعت‌های مجهول را بمیراند. امام علی(ع)، فراهم کردن زمینه تربیت و رشد و تعالی مردمان را وجهه همت زمامداران دانسته و فرموده است: «إِنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْإِمَامِ إِلَّا مَا حُمِّلَ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ: الْإِبْلَاغُ فِي الْمَوْعِظَةِ، وَ الِاجْتِهَادُ فِي النَّصِيحَةِ». همانا بر امام نیست، جز آنچه از امر پروردگار به عهده او واگذار شده است: کوتاهی نکردن در موعظت، و کوشیدن در نصیحت.

نبود تربیت صحیح، علت هر بدی و تباهی

همه تباهی‌ها از فقدان تربیت صحیح برمی‌خیزد. از این رو لازم است بیشترین توجه به امر تعلیم و تربیت، معطوف شود و این امر در رأس امور، قرار گیرد. امام علی(ع) فرموده است: «عَدَمُ الْأَدَبِ سَبَبُ كُلِّ شَرٍّ». فقدان ادب و تربیت، علت هر شرّ و بدی است. امیرمؤمنان(ع)، خود در این جهت بسیار تلاش کرد، چنان‌که فرموده است: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي قَدْ بَثَثْتُ لَكُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِي وَعَظَ الْأَنْبِيَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ، وَ أَدَّيْتُ إِلَيْكُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِيَاءُ إِلَى مَنْ بَعْدَهُمْ». ای مردم! من اندرزهایی را که پیامبران به امت‌هایشان دادند، بر شما راندم و آنچه را که اوصیا، به پس از خود رساندند، رساندم. و نیز فرموده است: «قَدْ رَكَزْتُ فِيكُمْ رَايَةَ الْإِيمَانِ، وَ وَقَفْتُكُمْ عَلَى حُدُودِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ، وَ أَلْبَسْتُكُمُ الْعَافِيَةَ مِنْ عَدْلِي، وَ فَرَشْتُكُمُ الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِي وَ فِعْلِي، وَ أَرَيْتُكُمْ كَرَائِمَ الْأَخْلَاقِ مِنْ نَفْسِي». رایت ایمان را میان شما پا برجا کردم و مرزهای حلال و حرام را برایتان جدا. از عدالت خود، لباس عافیت بر تنتان کردم و با گفتار و کردار خویش، معروف را میان شما گستردم و با خوی خود، به شما نشان دادم که اخلاق گزیده، چیست.

در این امر، زمامداران باید پیشگام بوده، بیش از هر کس، آموخته و تربیت‌یافته باشند، چنان‌که امیرمؤمنان(ع) فرموده است: «مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ، وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ، وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ». هر که خود را پیشوای مردم سازد، باید پیش از تعلیم دیگران، به تعلیم خویش بپردازد و باید تربیت کردنش، پیش از آن‎که با زبانش باشد، با سیرت و رفتارش باشد و آن‎که خود را تعلیم دهد و تربیت نماید، شایسته‌تر به تعظیم است از آن‎که دیگری را تعلیم دهد و تربیت نماید. امام علی(ع)، خود چنین بود، همان‌طور که فرموده: «أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَةٍ إِلَّا وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَيْهَا، وَ لَا أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَةٍ إِلَّا وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا». ای مردم! به خدا سوگند، من شما را به طاعتی برنمی‌انگیزم، جز آن‎که خود پیش از شما به گزاردن آن برمی‌خیزم و شما را از معصیتی بازنمی‌دارم، جز آن‎که خود، پیش از شما آن را فرو می‌گذارم.

منابع

1. دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌، م‍ص‍طف‍ی‌، حکومت و مدیریت در نهج البلاغه