حکومت و مدیریت در نهج البلاغه (کتاب)

حکومت و مدیریت در نهج البلاغه
زبان	فارسی
نویسنده	م‍ص‍طف‍ی‌ دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌
ویراستار	سید‌محمد دلال موسوی
موضوع	سیاست و حکومت مدیریت در نهج البلاغه نهج البلاغه
مذهب	شیعه
ناشر	انتشارات موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث
به همت	دانشگاه قرآن و حدیث
محل نشر	قم
سال نشر	۱۳۹۷ ش
تعداد صفحه	۴۱۶
شابک	۹۷۸-۹۶۴-۴۹۳-۹۸۳-۹
شماره ملی	۴۹۹۸۵۰۰

حکومت و مدیریت در نهج البلاغه، کتابی است که با زبان فارسی بررسی مقام تبیین حکومت و مدیریت در نهج البلاغه می‌‌پردازد. این کتاب اثر م‍ص‍طف‍ی‌ دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌ است و موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث نشر آن را به عهده داشته‌ است.

دربارهٔ کتاب

در معرفی این کتاب آمده است: «کتاب حاضر پژوهشی در مقام تبیین حکومت و مدیریت در نهج‌البلاغه است که با روش تشکیل خانواده حدیث، تنقیح مطالب حدیثی و تکمیل آموزه‌ها دسته‌بندی و تدوین‌شده است و در ۴ بخش حکومت، اصول اداره امور، نظام اداری و اخلاق اداری تنظیم‌شده است. نگارنده در این کتاب عناوینی همچون مفهوم و ضرورت حکومت، حق حاکمیت و حکومت، هدف یا وسیله بودن حکومت، اهداف حکومت، مردم در حکومت، شروط زمامداری، اصول مدیرت مانند سعه‌صدر، عدالت و مدارا را مورد بررسی قرار داده است».

فهرست کتاب

مقدمه

• نهج البلاغه و مؤلف آن
• روش‌های مطالعه و تحقیق نهج البلاغه

1. روش ترتیبی
2. روش تجزیه ای
3. روش موضوعی

• حکومت و مدیریت در نهج البلاغه
• روش تألیف کتاب حاضر

بخش اول: حکومت

درس اول: مفهوم حکومت، ضرورت حکومت

1. مفهوم حکومت
   1. جایگاه مفهوم حکومت
   2. مفهوم حکومت در نهج البلاغه
   3. تأکید بر فهم درست از حکومت و خطر فهم نادرست از حکومت
   4. تبیین فهم حکومت
   5. حکومت عرصه سخت‌ترین آزمون ها
2. ضرورت حکومت
   1. جایگاه ضرورت حکومت
   2. ضرورت حکومت بر مبنای ماهیت حکومت

درس دوم: حق حاکمیت، حق حکومت؛ هدف یا وسیله بودن حکومت

1. حق حاکمیت
   1. خاستگاه حکومت
   2. بی‌معنایی حکومت، بدون خواست و رضایت مردم
2. حق حکومت
   1. جایگاه حق حکومت
   2. راه تحقق حق حکومت
3. هدف یا وسیله
   1. هدف یا وسیله بودن حکومت
   2. اندیشه و سیره امام علی(ع) درباره وسیله بودن حکومت

درس سوم: اهداف حکومت

1. اهداف حکومت
   1. هدف‌گذاری حکومت
   2. عدالت
   3. امنیت
      1. امنیت فردی و سیاسی
      2. امنیت اجتماعی
      3. امنیت اقتصادی
      4. امنیت قضایی
      5. حساسیت امام علی(ع) در پاسداشت امنیت شهروندان
      6. امنیت همگانی و صلح جهانی
   4. رفاه
      1. برنامه‌ریزی حکومت برای تحقق رفاه عمومی
      2. وجوه لازم برای تحقق رقام
   5. تربیت
      1. نبود تربیت صحیح، علّت هر بدی و تباهی

درس چهارم: نقش مردم در حکومت؛ رابطه مردمان و زمامداران

1. نقش مردم در حکومت
   1. تلقی‌ها از نقش مردم در حکومت
   2. گستره نقش مردم در حکومت
   3. حق تعیین سرنوشت سیاسی در حکومت
   4. سامان درست حکومت با پایداری و راستی و درستی مردمان
   5. مشارکت مردم در حکومت
2. رابطه زمامداران و مردمان
   1. نوع رابطه زمامداران و مردمان
   2. رابطه ذو ذی حق
   3. حقوق متقابل زمامداران و مردمان
   4. آشنا کردن جامعه با حقوق متقابل زمامداران و مردمان

درس پنجم: شروط زمامداری

1. شروط زمامداری
   1. شروط احراز زمامداری
   2. درایت
   3. معرفت
   4. عدالت
   5. فوت
   6. سلامت

درس ششم: سلوک زمامداران

1. سلوک زمامداران
   1. جایگاه سلوک زمامداران
   2. سلوک شخصی
      1. ضرورت ساده زیستی زمامداران
   3. سلوک اجتماعی
      1. سلوک مردمدارانه
      2. پرهیز از احتجاب
      3. عمومی پرهیز از امتیازجویی در حقوق عمومی
      4. پرهیز از تشریفات و مناسبات ملوکانه
   4. سلوک سیاسی
      1. مبنای سلوک سیاسی

بخش دوم: اصول اداره امور

درس هفتم: اصول اداره امور (۱): اصل سعه صدر، اصل عدالت، اصل رفق و مدارا

• اصول اداره امور

1. مفهوم اصول اداره امور
2. اصل سعه صدر
   1. سعه صدر، لازمه صلاحیت اداره امور
   2. حقیقت سعه صدر
   3. جلوه‌های سعه صدر
3. اصل عدالت
   1. متصف بودن زمامداران و مدیران به صفت عدالت
   2. قرار دادن هر کس در جایگاه مناسب خویش براساس شایستگی هایش
   3. عدالت محور سیاستگذاری ها
   4. حفظ ارزش‌ها با تحقق عدالت
   5. اصلاح امور با تحقق عدالت اقتصادی
   6. تضمین سلامت امور با عدالت حقوقی و قضایی
   7. عدالت در نظارت و ارزشیابی در مدیریت
4. اصل رفق و مدارا
   1. رفق و مدارا، اساس اداره امور
   2. نقش رفق و مدارا در توفیق اداره امور

درس هشتم: اصول اداره امور (۲): اصل میانه روی، اصل بر پا داشتن حق

• اصول اداره امور

1. اصل میانه روی
   1. میانه روی، اساس همه امور
   2. تأکید بر میانه‌روی در اداره امور
2. اصل برپا داشتن حق
   1. حق‌گرایی، برترین معیار در حکومت و مدیریت
   2. توصیف حق و عمل به آن
   3. مقدم داشتن حق بر منافع شخصی و گروهی
   4. پای بندی به حق و پایداری در آن
   5. انتقاد پذیری، شرط بر پا داشتن حق
   6. قاطعیت و سازش ناپذیری در برپا داشتن حق
3. اصل نظم و انضباط
   1. سازماندهی
   2. مسئولیت خواهی
   3. برنامه‌ریزی
   4. جلوگیری از تداخل مسئولیت‌ها و وظایف
4. اصل مساوات
   1. تأکید بر رعایت مساوات در اداره امور
   2. مساوات در برابر قانون

درس نهم: اصول اداره امور (۳): اصل نفی سلطه، اصل نفی استیثار

• اصول اداره امور

1. اصل نفی سلطه
   1. تأکید بر نفی سلطه در اداره امور
   2. ملازمه سلطه گری و تباهگری
   3. حساسیت امام(ع) در نفی سلطه گری
2. اصل نفی استیثار
   1. استیثار، علت اصلی تباهی و هلاکت
   2. تأکید بر نفی استیثار
   3. سیره امام علی(ع) در زدودن استیثار
3. اصل پای‌بندی به عهد و پیمان
   1. پای‌بندی به عهد و پیمان، عامل الفت و سیادت
   2. اسباب تحقق پای‌بندی به عهد و پیمان
      1. راستی و صداقت
      2. همسویی سخن و عمل
      3. نفی خیانت و بی‌وفایی

درس دهم: اصول اداره امور (۴): اصل پرهیز از شتاب زدگی و سستی امور

• اصول اداره امور

1. اصل پرهیز از شتاب زدگی و سستی
   1. پرهیز از شتاب زدگی در امور
   2. پرهیز از سستی در امور
   3. مشی امام علی(ع) و پیروان او
2. اصل مشورت در امور
   1. نقش اساسی مشورت در اداره امور
3. آداب مشورت
   1. اصل آینده‌نگری و عاقبت اندیشی

• موضع امام(ع) در برابر ابوسفیان پس از رحلت پیامر(ص) و ماجرای سقیفه
• موضع امام(ع) پس از رحلت پیامبر(ص) برای حفظ اساس دین

1. موضع امام(ع) پس از رحلت پیامبر(ص) در یاری اسلام و مسلمانان
2. موضع امام(ع) در ماجرای شورش مردم بر عثمان
3. موضع امام(ع) در برابر درخواست مردم برای بیعت با وی پس از کشته شدن عثمان
4. موضع امام(ع) در برابر پیمان شکنی طلحه و زبیر
5. موضع امام(ع) در رویارویی با خوارج پس از فرو نشاندن فتنه آنان

بخش سوم: نظام اداری

درس یازدهم نظام اداری(۱)

• نظام اداری

1. جایگاه نظام اداری
2. اهلیت داشتن
   1. رعایت اهلیت داشتن در مدیریت
   2. فاجعه بر سر کار آمدن نااهلان
3. گزینش
   1. راه گزینش: شناخت و آزمون
   2. تأکید بر معیارگرایی در گزینش ها
   3. میزان‌های کلی در گزینش
   4. گوینش فرماندهان و مدیران ارشد
   5. گزینش مسئولان دفتر و دفتر و کاتبان
   6. گزینش قاضیان

درس دوازدهم: نظام اداری (۲)

• نظام اداری

1. آموزش و تربیت
   1. لزوم آموزش و تربیت زمامداران و کارگزاران
   2. خطر مدیریت نابخردان و نابه کاران
   3. آموزش و تربیت در نظام اداری امام علی(ع)
   4. پیشگامی در آموزش و تربیت گفتاری و تربیت رفتاری
2. تأمین زندگی و امنیت کاری
   1. تأکید امام علی(ع) در تأمین زندگی و امنیت کاری کارکنان
   2. دلایل لزوم تأمین کامل کارکنان
3. نظارت، بازرسی و پیگیری
   1. راه و رسم امیر مؤمنان علی(ع)
   2. ضرورت نظارت بازرسی و پیگیری
   3. شیوه‌های نظارت و بازرسی
   4. نقش و جایگاه نظارت و بازرسی
   5. ویژگی‌های بازرسان

درس سیزدهم: نظام اداری (۳)

• نظام اداری

1. حساب خواهی و حسابرسی
   1. راه و رسم امیر مؤمنان علی(ع)
   2. دقت و شدت امیر مؤمنان علی(ع)
2. ارزشیابی
   1. نقش اساسی ارزشیابی
   2. معیار‌گرایی در ارزشیابی
3. تشویق و تنبیه، قدردانی و مجازات
   1. تشویق و قدردانی، انگیزه تلاش و حرکت
   2. مشی امیر مؤمنان علی(ع)
   3. آداب تشویق و تنبیه و قدردانی و مجازات
      1. فراهم کردن زمینه اصلاح و پیشگیری از بروز خلاف
      2. عمل به موقع و به جا
      3. رعایت حد و اندازه
      4. تعلق تشویق و تنبیه به عمل و صفت
      5. زدودن بدی‌ها با رشد دادن خوبی ها

بخش چهارم: اخلاق اداری

درس چهاردهم: مبانی اخلاق اداری (۱) (جایگاه اخلاق اداری؛ نگاه‌شناسی)

1. ضرورت و جایگاه اخلاق اداری
2. تأکید بر اخلاق اداری
3. مبانی اخلاق اداری
   1. نگاه‌شناسی
      1. نگاه به خود
      2. نگاه به کار و مسئولیت
      3. نگاه به مردمان
      4. نگاه به مسئولان

پانزدهم: مبانی، اداری (۲) (حقوق‌شناسی: وظیفه‌شناسی)

1. حقوق‌شناسی
   1. حقوق مداری
   2. مبنای اولی و اصلی حقوق
   3. حقوق خدا
   4. حقوق خود
   5. حقوق کار و مسئولیت
   6. حقوق مردمان
   7. حقوق مسئولان
2. وظیفه‌شناسی
   1. حیطه گسترده وظیفه‌شناسی
   2. شناخت وظایف و ادای وظایف

درس شانزدهم: تمهیدات و هیدات و مقومات اخلاق اداری؛ اصول اخلاق اداری

1. بستر شکل‌گیری اخلاق اداری و پایداری اخلاق اداری
2. مهمترین تمهیدات و مقومات اخلاق اداری
   1. شایسته‌سالاری
   2. علاقه‌مندی شخصی
   3. تأمین مالی
   4. قانون‌گرایی و مرزبانی
   5. امنیت شغلی
3. اصول اخلاق اداری
   1. اصل امانتداری
   2. اصل خدمت گزاری
   3. اصل مسئولیت پذیری
   4. اصل خوش رفتاری
   5. اصل بردباری

منابع و مأخذ

دربارهٔ پدیدآورنده

م‍ص‍طف‍ی‌ دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌

آقای دکتر م‍ص‍طف‍ی‌ دل‍ش‍اد ت‍ه‍ران‍ی‌ (متولد 1334 ش، تهران)، عضو هیئت علمی و مدیر گروه نهج البلاغه دانشکده علوم حدیث، عضو شورای علمی مجله گلستان قرآن، عضو گروه تخصصی برنامه‌ریزی درس‌های عمومی دانشکده الهیات دانشگاه تهران، عضو گروه نهج البلاغه دانشگاه پیام نور، مدیر انتشارات سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد، مدرس دانشگاه تهران؛ دانشگاه امام صادق؛ دانشگاه علامه طباطبایی؛ دانشگاه تربیت معلم از جمله فعالیت‌های وی است. او علاوه بر تدریس دروس حوزوی و دانشگاهی تا کنون چندین جلد کتاب و مقاله به رشته تحریر درآورده است. «حکومت و مدیریت در نهج البلاغه»، «جمال دولت محمود؛ حکومت امام علی حکومت موفق تاریخ»، «چشمه خورشید آشنایی با نهج البلاغه»، «آزادی و حقوق انسانی در نهج البلاغه»، «درسنامه اخلاق خانوادگی»، «حماسه حسینی و ظهور حقیقت آدمی»، «نهضت حسینی عزت حسینی»، «مدرسه حسینی»، «دولت مهدی سیرت مهدی»، «سیره نبوی از منظر امام خمینی» و «تفسیر موضوعی نهج البلاغه» برخی از این آثار است.