تربیت در معارف و سیره علوی

قلمرو دین در عرصه تربیت

نظام تربیتی و دانش تعلیم و تربیت از دیگر رشته‌های علوم انسانی است که سنت علوی در این عرصه نیز سفارش‌ها و وصف‌هایی دارد. تربیت، مجموعه‌ای از تلاش‌هایی است که هدف آن برخوردار ساختن فرد از همه قوای خود و آماده کردن او برای استفاده درست از آن است. به عبارت دیگر، تربیت، عبارت از فراهم کردن زمینه‌ها و عوامل برای به فعلیت رساندن و شکوفا ساختن استعدادهای انسانی در جهت مطلوب است^[۱]. نظام تربیتی، مجموعه گزاره‌ها و اندیشه‌های منظم و سازمان یافته درباره تربیت است که از مبانی، اصول، هدف و روش‌های تربیتی شکل گرفته است. توضیح مطلب چنین است:

مبانی تربیتی، گزاره‌های بنیادین هستی‌شناسانه، انسان‌شناسانه، جهان‌شناسانه و معرفت‌شناسانه است که از وضعیت و جایگاه انسان در عالم هستی گزارش می‌دهد. حضرت علی(ع) در سخنان خود به این گونه مباحث پرداخته است؛ برای نمونه، مباحث انسان‌شناسی مانند ترکیب انسان از بُعد مادی و مجرد، سرشت اولیه انسان، نیازهای مادی و معنوی، فردی و اجتماعی او، شئون وجودی انسان، گرایش‌های طبیعی و روحی، ساحت‌های گوناگون انسان؛ مباحث معرفت‌شناسی، مانند اعتبار بخشیدن به حس و تجربه و عقل، نیازمندی حس به عقل، و عقل به وحی؛ و مباحث هستی‌شناسی مانند ساحت‌های مختلف هستی از جمله مجرد و مادی^[۲].
اصول تربیتی، عبارت از قواعد کلی تربیتی‌ای است که با توجه به مبانی و اهداف نظام تربیتی به دست می‌آیند و منشأ پیدایش روش‌ها و شیوه‌های تربیتی‌اند؛ مانند اصل تأثیر و تأثر وضعیت محیطی و اجتماعی بر انسان، اصل عدالت، اصل عزت، اصل تعقل‌ورزی، اصل مسامحت و مانند اینها که در خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های ارزشمند امام علی(ع) تأیید شده‌اند.
اهداف تربیتی، عبارت از مقاصد و اهداف نزدیک، متوسط و نهایی‌ای است که نظام تربیتی آن را دنبال می‌کند؛ مانند زنده نگه‌داشتن فطرت الهی و دین‌داری، تقویت فضایل اخلاقی، شکوفایی عقل، هدایت و رستگاری و در نهایت قرب الهی که در خطبه اول و دیگر سخنان امام بدان اشاره شده است.
روش‌های تربیتی، عبارت از شیوه‌ها و راه کارهای کاربردی‌ای است که انسان تربیت یافته را به اهداف تربیتی نزدیک می‌سازد؛ مانند روش سخنرانی و موعظه^[۳]، روش نامه‌نگاری^[۴] و روش‌های قصه‌گویی، پرسش، دادن بینش، پیش‌گیری، تمثیل و تشبیه، الگوگیری، تبشیر و تشویق، تکلیف و امر کردن، همنشینی با صالحان، تغافل، انذار و تخویف، تنبیه و جریمه کردن و محروم‌سازی. بنابراین در سنت و سیره علوی از ارکان چهارگانه نظام تربیتی سخن به میان آمده است؛ ولی این مطلب بدان معنا نیست که متخصصان تربیتی، از روش‌ها، الگوها و مهارت‌های تجربی در عرصه مشاوره، آموزش و پرورش و غیره بهره نگیرند^[۵].

منابع

خسروپناه، عبدالحسین، مقاله «قلمرو دین»، دانشنامه امام علی ج۳

پانویس

↑ سیف، علی اکبر، روان‌شناسی پرورشی، ص۱۴.
↑ نهج البلاغه، خطبه ۲۲۳، ۱۹۹، ۸۷، ۷، ۱.
↑ نهج البلاغه، حکمت ۱۳۰.
↑ نهج البلاغه، نامه ۲۷.
↑ خسروپناه، عبدالحسین، مقاله «قلمرو دین»، دانشنامه امام علی ج۳، ص ۱۲۳.

[1] سیف، علی اکبر، روان‌شناسی پرورشی، ص۱۴.

[2] نهج البلاغه، خطبه ۲۲۳، ۱۹۹، ۸۷، ۷، ۱.

[3] نهج البلاغه، حکمت ۱۳۰.

[4] نهج البلاغه، نامه ۲۷.

[5] خسروپناه، عبدالحسین، مقاله «قلمرو دین»، دانشنامه امام علی ج۳، ص ۱۲۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]