اخلاق دینی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث اخلاق است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مسیحیت تا پیش از قرن چهارم میلادی بر تمام تمدن غربی سیطره یافت و این گستردگی فرهنگی نیاز به مجموعه‌ای معقول از اخلاق و امور فرامادی را ضروری و آگوستین در آثار خود مانند «شهر خدا» و «اعترافات» ترکیبی از اخلاق رواقی، فلسفه نوافلاطونی و اصول عقاید مسیحی و یهودی را مطرح کرد و دستورهای مسیحی پایه‌های نظام اخلاقی غرب را تشکیل داد. بیشتر نظریات ارزشی و اخلاقی از تعالیم کتاب مقدس گرفته شده بود و در قرون وسطی غلبه تعالیم مسیحی، نابودی ارزش‌های مکاتب دنیوی و وارستگی از لذات و تعلقات دنیوی مهم‌ترین شاخصه‌های مکاتب اخلاقی بود. اما عملکرد ریا‌کارانه و منافقانه سران کلیسا، بی‌توجهی به لذات دنیوی، نبود متن وحیانی تحریف ناشده و نبود قوانین اجتماعی جامع در مسیحیت سبب بی‌اعتمادی به دین در پی‌ریزی نظام اخلاقی شد و متفکران عصر رنسانس در پی تدوین اخلاقی بی‌ارتباط با دین بودند و در نتیجه، اخلاق سکولار شکل گرفت؛ ولی باید توجه داشت، انتقادات یادشده تنها به اخلاق مسیحی وارد است و موجب سلب اعتبار از اخلاق اسلامی نمی‌شود که بر اساس وحی تحریف ناشده تدوین شده است.

طبق اخلاق دینی عقل و فطرت انسان گرچه توان فهم کلیات و اصول اخلاقی را دارد، ولی برای تعیین مصادیق و جزئیات آن به راهنمایی دین و وحی نیازمند است که صاحب آنها بر نیازهای فرد و جامعه اشراف داشته، و از آنچه سعادت دنیوی و اخروی انسان را فراهم می‌کند، آگاه است. عقل تمام انسان‌ها به خوبی عدالت حکم می‌کند؛ ولی در اینکه مصادیق این عدالت در جوامع و شرایط مختلف چیست، اختلاف نظر بسیاری وجود دارد و این خود دلیلی بر ناتوانی عقل در تعیین مصادیق است.

اخلاق دینی و عقلی بودن حسن و قبح

عقل عملی یا وجدان گرچه منبع الهی برای فهم خوبی‌ها و بدی‌هاست، اما در عقل عملی نیز مانند عقل نظری خطا رخ می‌دهد، وجدان انسان در بسیاری مواقع فریب خورده، به طور صحیح قضاوت نمی‌کند و با تکرار بدی‌ها و زشتی‌ها رنگ باخته، حساسیت نخستین خود را از دست می‌دهد و حتی به سبب استمرار زشتی ارزش‌ها را ضد ارزش تلقی می‌کند. از سوی دیگر، عقل انسان خود متواضعانه می‌پذیرد که به جزئیات معاد و سرنوشت ابدی انسان‌ها احاطه ندارد و تنها منبع شناخت در این موضوع وحی مصون از خطا و تحریف است؛ بنابراین، بدون استفاده از وحی پی‌ریزی اخلاق که هدف اصلی آن تأمین سعادت دنیا و آخرت انسان هاست، ممکن‌نیست.

سوء استفاده از اخلاق دینی

ممکن است گفته شود که اخلاق دینی در بوته عمل تجربه مفیدی از خود نشان نداده است و در بسیاری از جوامع دینی نیز شاهد رفتارهای ضداخلاقی و ناشایست هستیم، اما باید به چند نکته توجه داشت:

1. تنها جوامع دینی که اخلاق دینی در آنها حاکم است، چنین مشکلاتی ندارند و بسیاری از جوامع سکولار نیز از بی‌بندوباری و رفتارهای ضداخلاقی رنج می‌‌برند؛
2. التزام نداشتن به اخلاق در جوامع دینی تنها نتیجه حاکمیت اخلاق دینی نشانگر ناکارآمدی آن نیست بلکه نتیجه مجموعه عواملی است؛ مانند: نبود شأن اجتماعی و حقوقی برای اخلاق نگاه تک‌بعدی به دین، نداشتن نگاه تکریم‌آمیز به علم اخلاق، حاکمیت علم سکولار و تأثیرات آن در بسیاری از محافل دانشگاهی، وجود بحران سنت و مدرنیته در کشورها و به دنبال آن وجود بحران هویت در جوامع سنتی که بی‌توجهی به مبانی اخلاق دینی را در پی دارد. همچنین، برخی پنداشته‌اند، اخلاق سکولار به علت داشتن مبانی اومانیستی، حق‌مدار و ناظر به حقوق انسان‌هاست؛ در حالی که اخلاق دینی همواره از تکالیف انسان‌ها در برابر خداوند سخن می‌گوید و به حقوق ایشان توجه ندارد.

ولی باید دانست:

1. حقوق هیچ‌گاه از تکالیف، جدا و اساساً حقوق بدون تکالیف تحقق‌پذیر نیست.
2. تکالیف اسلام مبتنی بر توجه به مصالح و مفاسد واقعی انسان‌ها و قوانین اخلاق اسلامی هماهنگ با فطرت انسانی و ناظر به نیازهای اصلی اوست و یکی از مهم‌ترین حقوق او یعنی حقِ تعالی و رشد معنوی را تأمین می‌کند. از حقوق فردی و اجتماعی انسان هیچ حقی مهم‌تر از حق صعود ملکوتی او و رسیدن به مرتبه خلافت الهی نیست که با سرنوشت جاودانه او مرتبط است و او برای تحقق این هدف به یک سری برنامه‌های اخلاقی نیاز دارد که اخلاق دینی عهده‌دار بیان آنهاست؛ از این‌رو هیچ تکلیفی گزاف و بدون در نظر گرفتن مبانی هستی‌شناختی و حقوقی وضع نمی‌شود.
3. در بخش زیادی از فقه و اخلاق اسلامی در کنار توجه به تکالیف، به حقوق افراد توجه شده است.

مباحث اخلاقی قرآن

مسائل اخلاقی قرآن در چهار محور اصلی است: مسائل مرتبط با خدا مانند خضوع و شکر منعم، مسائل مرتبط با مردم مانند تواضع و فداکاری، مسائل مرتبط با خود انسان مانند پاک‌سازی قلب و مسائل مرتبط با محیط زیست مانند اسراف نکردن و تخریب که این نشان دهنده جامعیت اخلاق دینی اسلامی است. امروزه بسیاری از فیلسوفان اخلاق در غرب نیز به اخلاق دینی گرایش دارند که البته تقریر ایشان از اخلاق دینی با بیان فیلسوفان اخلاق مسلمان و فلسفه اخلاق قرون وسطی تفاوت‌های جدی دارد؛ زیرا در آن به جای بهره بردن از الهیات قدیم و کتاب مقدس از تجارب دینی استفاده می‌شود و انسان‌ها بدون واسطه کلیسا و حتی پیامبران می‌‌توانند با تجارب شخصی و عرفانی خود با خدا ارتباط داشته باشند و ایمان به جای استوار شدن بر پایه‌های عقلانی بر نوعی شورمندی، خطر کردن و تصمیم‌گیری بدون تعقل مبتنی شده است. این امر از پایه‌های «ایمان‌گرایی» است که توضیح بیشتر آن در زیر همان عنوان آمده است.

منابع

1. محمدی، عبدالله، مقاله «اخلاق دینی»، فرهنگنامه کلام جدید