مالک بن انس مدنی اصبحی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۱۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[مالک بن انس مدنی اصبحی در تاریخ اسلامی]]| پرسش مرتبط = }} | ||
== مقدمه == | == مقدمه == | ||
[[ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن عامر بن حارث اصبحی مدنی حمیری]] [[فقیه]] و [[محدث]] نامدار [[مدینه]] که [[مذهب مالکی]] از [[مذاهب چهارگانه اهل سنت]] به وی منسوب است. | [[ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن عامر بن حارث اصبحی مدنی حمیری]] معروف به «[[امام]] دارالهجرة» [[فقیه]] و [[محدث]] نامدار [[مدینه]] که [[مذهب مالکی]] از [[مذاهب چهارگانه اهل سنت]] به وی منسوب است. مالکیه از فرقههای بزرگ به شمار میآید. اغلب [[مردم]] سرزمینهای الجزایر، [[مغرب]] و برخی کشورهای دیگر [[مالکی]] هستند و در [[فقه]] از مالک بن انس [[تقلید]] میکنند. ایشان از همپیمانان عثمان بن عبیدالله قرشی بود<ref>التاریخ الکبیر ۷/۳۱۰ الجرح و التعدیل ۸/۲۰۴.</ref>. در سال ۹۵هـ<ref>وفیات الاعیان ۴/۱۳۷.</ref> در مدینه متولد شد<ref>الاعلام ۵/۲۵۷.</ref>. در نسبش [[اختلاف]] است، ولی اتفاق منابع بر آن است که مالک منسوب به اصبح بن عوف بوده که سپس به عنوان قبیلهای از [[قبایل عرب]] [[شهرت]] یافت<ref>سیر اعلام النبلاء ۸/۷۱ جمهرة انساب العرب ۴۳۵ ـ ۴۳۶.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)| فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱]]، ص۶۳۹.</ref> | ||
در احوالات مالک نوشتهاند: وی حدود سه سال در شکم مادرش باقی ماند<ref>سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵ و ۱۳۲، العبر فی خبر من غبر، ج۱، ص۲۱۰.</ref> و این قضیۀ عجیب برای اهل سنت مشکل ساز شده است! | |||
حافظ [[قاضی عیاض]] مالکی در کتاب ترتیب المدارک که در احوال علمای فرقۀ مالکیه تألیف کرده به موضوع فوق، [[اقرار]] نموده است<ref>ر.ک: تاریخ الاسلام، ج۱۱، ۳۱۹، صفوة الصفوة، ج۲، ص۱۷۷، الانتفاء فی فضائل الثلاثه الائمة الفقهاء، ج۱، ص۱۲.</ref>. | |||
[[محمد بن اسحاق]] مؤلف کتاب [[سیره]] و [[مغازی]] [[رسول الله]]{{صل}} با اشاره به توقف سه ساله مالک در رحم مادر، بر ضد مالک سخن گفته است. [[محمد بن اسحاق]] همواره این سؤال را مطرح میکرده است که اگر مالک واقعاً [[حلال]] زاده باشد چگونه ممکن است نطفۀ وی سه سال در رحم مادرش باقی مانده باشد؟!<ref>تهذیب الکمال، ج۲۴، ص۴۱۵.</ref>. علمای [[مالکی]] نیز این مسأله را مطرح ساخته و برای یافتن راه حل مناسبی برای آن تلاش بسیاری کردهاند. برخی گفتهاند این داستان در راستای فضیلتسازی برای مالک ساخته و پرداخته شده است<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱]]، ص۱۱۲.</ref>. | |||
== یادگیری علم == | |||
وی در محیطی [[امن]] و خانوادهای [[مرفه]] و [[ثروتمند]] نشأت یافت و [[دانشآموزی]] را از حدود ده سالگی شروع کرد<ref>سیر اعلام النبلاء ۸/۴۹و۵۵.</ref>. او از بسیاری از [[فقیهان]] و [[عالمان]] مدینه [[دانش]] آموخت. از جمله استادان ویژه وی نافع بن مالک<ref>التاریخ الکبیر ۷/۳۱۰.</ref> و ربیعة الرأی<ref>ترتیب المدارک ۱/۱۲۱.</ref> بوده که ظاهراً مدت مدیدی در حلقه درس ایشان شرکت میجست و بهرهگیری از ایشان را هیچ گاه ترک نگفت. از دیگر اساتید وی میتوان کسانی چون [[ابن شهاب زهری]] و نافع مولای ابن عمر را برشمرد<ref>تهذیب الکمال ۲۷/۱۰۳ و۱۰۴.</ref>. بنا به گفته نووی، وی از محضر نُهصد استاد بهره گرفته که تنها سیصد تن از ایشان از [[تابعین]] بودهاند<ref>تهذیب الاسماء و اللغات ۱ / ۲ / ۷۹.</ref>. | |||
[[شیخ طوسی]] نام او را در زمره [[اصحاب امام صادق]]{{ع}} آورده است<ref>رجال الطوسی ۳۰۸. </ref>. البته باید در نظر داشت چون مالک در مدینه اقامت داشته و از محضر [[امام صادق]]{{ع}}بهره گرفته، نقل روایاتی از ایشان میتواند دلیل در صحت این مطلب باشد<ref>حلیة الاولیاء ۳/۱۹۳، ۱۹۹ و ۲۰۰ تهذیب الکمال ۲۷/۹۴.</ref>. | |||
به استناد روایتی از [[صدوق]]، مالک مورد [[احترام]] امام صادق{{ع}} بوده و حتی [[امام]]{{ع}} در موردی [[دوستی]] خویش را با وی ابراز کرده و در یک نوبت نیز به همراه حضرت به [[حج]] مشرف شده است<ref>الامالی ۱۴۳ و۱۴۴.</ref>. وی مسافرتی به [[بحرین]] نیز داشته است<ref> الطبقات الکبری ۷/۱۹۲.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)| فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱]]، ص۶۳۹.</ref> | |||
درباره [[احترام]] امام مالک نسبت به [[رسول خدا]]{{صل}} و اهتمام وی نسبت به حدیث آن حضرت نوشتهاند: با سن زیاد و [[ضعف]] شدید که بر وی مستولی شده بود، باز هم در [[مدینه]] از سوار شدن بر مرکب [[امتناع]] میورزید و همیشه با پای پیاده حرکت میکرد و چنین میگفت: {{عربی|لا اركب في مدينة دفنت جثة رسول الله فيها}}؛ «در شهری که پیکر رسول خدا{{صل}} در آن [[دفن]] شده است، سوار مرکب نخواهم شد» و هر وقت میخواست حدیثی نقل کند [[وضو]] میگرفت، محاسناش را شانه میزد و با [[وقار]] و متانت در صدر مجلس مینشست. وقتی علت این اظهار وقار را از او جویا شدند، پاسخ داد: دوست دارم از حدیث پیامبر{{صل}} [[تعظیم]] و [[تکریم]] بیشتری به عمل آورم<ref>[[مجتبی تونهای|تونهای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|محمدنامه]]، ص۸۲۰.</ref>. | |||
== جایگاه علمی == | |||
مالک از شاگردان برجسته ربیعة بن ابی عبدالرحمان و نافع بن مالک بود و به زودی از جایگاه ویژهای برخوردار گشت. در حالی که هنوز سن وی از هفده سال فراتر نرفته بود و استادش نافع زنده بود، [[تدریس]] [[فقه]] را آغاز کرد و حلقه درس بر پا ساخت و به عنوان [[امام]] و پیشوای [[اهل]] [[مدینه]] برگزیده شد. گفته شده که حلقه تدریس وی از ازدحام و استقبال بیشتری نسبت به حلقه درس استادش برخوردار بود<ref> ترتیب المدارک ۱/۱۲۵ و۱۲۶ الدیباج المذهب ۶۴.</ref>. در ۲۱ سالگی نیز پس از درگذشت استاد دیگرش [[ربیعه]]، [[مرجع]] صدور [[فتوا]] گردید و بسیاری از طالبان [[علم]] از اقصی نقاط سرزمینهای اسلامی بر وی گرد آمدند<ref>سیر اعلام النبلاء ۸/۵۵.</ref> که در این میان از شاگردان ممتاز و برجستهای چون سفیان ثوری، [[شعبة بن حجاج]]، اوزاعی و [[لیث بن سعد]] را میتوان یاد کرد<ref>الانساب ۱/۱۷۴.</ref>. | |||
[[محمد بن ادریس شافعی]] که [[مذهب شافعی]] منسوب به اوست، مالک را ستوده و او را در بسیاری از موارد [[برتر]] از [[ابوحنیفه]] دانسته<ref>طبقات الفقهاء ۶۸.</ref> و به اقوال، [[رفتار]] و [[احادیث]] وی استناد کرده است<ref>الثقات ۷/۴۵۹.</ref>. وی همچنین مالک را استاد و [[معلم]] خویش خطاب کرده است<ref>ترتیب المدارک ۱/۱۲۹و۱۳۰.</ref>. | |||
در سال ۱۴۷هـ به سبب فتوایی که صادر کرد و ظاهراً خوشایند [[حاکم]] وقت مدینه، [[جعفر بن سلیمان]] نبود و از طرفی [[سعایت]] برخی دیگر مبنی بر اینکه مالک [[اعتقادی]] به بیعت با خلیفه و [[اطاعت]] از [[خلفا]] و [[حاکمان]] ندارد، به هفتاد ضربه شلاق محکوم شد<ref>وفیات الاعیان ۴/۱۳۷ تاریخ الاسلام ۱۱/۳۲۳.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)| فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱]]، ص۶۳۹.</ref> | |||
== قدح مالک بن انس == | |||
(متوفای سال ۱۷۹) مالک یکی از [[ائمه]] اربعۀ [[اهل سنت]] است و مالکیه از فرقههای بزرگ به شمار میآید. اغلب [[مردم]] سرزمینهای الجزایر، [[مغرب]] و برخی کشورهای دیگر [[مالکی]] هستند و در [[فقه]] از مالک بن انس [[تقلید]] میکنند. مالک علاوه بر اینکه از فقهای بزرگ اهل سنت و [[رئیس]] فرقۀ مالکیه است. مؤلف کتاب موطأ نیز هست، چنان که پیشتر بیان شد برخی معتقدند کتاب موطأ باید در زمرۀ [[صحاح سته]] قرار گیرد. بنابراین مالک نزد اهل سنت دارای [[شخصیت]] بزرگی است، اما واقعاً همین طور است؟ | |||
برخی از [[فقها]] و محدثین بزرگ [[سنی]] در وثاقت مالک قدح کردهاند و او را از اعتبار انداختهاند. در برخی از کتب [[اهل سنت]] میخوانیم: {{عربی|کان ابن أبی ذئب وعبدالعزیز الماجشون وابن أبی حازم ومحمد بن إسحاق یتکلمون فی مالک بن أنس}}<ref>ر.ک: جامع بیان العلم، ج۲، ص۳۱۱، تهذیب الکمال، ج۲۴، ص۴۱۵.</ref>؛ ابن ابی ذئب، عبدالعزیز ماجشون، ابن ابی حازم و [[محمد بن اسحاق]] مالک را قدح میکردند. | |||
[[شافعی]] و [[احمد بن حنبل]] نیز ـ که هر یک [[امام]] فرقهای از فرق بزرگ اهل سنت هستند ـ مالک بن انس را قدح و جرح کردهاند<ref>تهذیب الکمال، ج۲۴، ص۴۱۵؛ تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۴؛ سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص۳۹، کتاب العلل و معرفة الرجال، ج۱، ص۷۲؛ طبقات الشافعیة الکبری، ج۲، ص۱۰؛ تاریخ دمشق، ج۳۵، ص۱۸۴.</ref>. | |||
[[ | علاوه بر همۀ این قدح و جرحها، اشکالات اساسیتری بر مالک وارد است. از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد<ref>ر.ک: استخراج المرام، ج۳، ص۱۶۹-۲۰۳.</ref>: | ||
# مالک بن انس از گروه [[خوارج]] بود و عقیدۀ آنها را داشت<ref>الکامل فی اللغة والادب، ج۱، ص۱۵۸.</ref>؛ | |||
# وی در موارد متعددی نسبت به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} جسارت و بیادبی کرده است. [[ابن تیمیه]] در کتاب [[منهاج السنة]] جسارتهای مالک نسبت به آن حضرت را نقل و به آنها [[استدلال]] میکند<ref>منهاج السنة، ج۲، ص۴۲ و ۲۰۲ و ج۷، ص۳۷۱.</ref>؛ | |||
# علیرغم اینکه مالک بن انس از شاگردان [[امام صادق]]{{ع}} بوده و از ایشان [[تمجید]] میکند<ref>مغانی الاخیار، ج۱، ص۱۵۰، ص۳۱۴.</ref> اما در عمل نشان داده که [[حضرت صادق]]{{ع}} را قبول نداشته و به روایتشان اعتماد نمیکرده؛ لذا تا آن [[روایت]] را شخص دیگری نیاورد [[حجت]] نمیدانسته و مورد عمل قرار نمیداد<ref>میزان الاعتدال، ج۱، ص۴۱۴، ۱۵۱۹.</ref>. | |||
به | با توجه به آنچه در مورد [[شخصیت]] مالک مطرح گردید روشن است که وی بههیچ عنوان مورد وثوق و اعتماد نیست. مگر از باب الزام<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱]]، ص۱۱۲.</ref>. | ||
مالک | == مالک و خلفا == | ||
مالک با برخی خلفا و حاکمان وقت از جمله [[هارون الرشید]] و منصور رابطه داشته و آنها را [[موعظه]] و در برخی امور [[امر و نهی]] میکرده است<ref>ترتیب المدارک ۱/۲۰۷ و ۲۰۸.</ref>. علاوه بر [[روایات]] بسیاری که بالغ بر حدود هزار [[حدیث]] میباشد<ref>تاریخ الاسلام ۱۱/۳۱۹.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)| فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱]]، ص۶۳۹.</ref> | |||
[[ | درباره [[مناظره]] مالک با [[منصور دوانیقی]] در [[توسل]] به [[رسول خدا]]{{صل}} نوشتهاند: [[قاضی عیاض]] در [[شفاء]]، از ابن حمید یکی از شاگردان برجسته [[امام]] مالک نقل میکند در سفری که [[ابوجعفر منصور]] به [[مدینه]] کرد، در کنار قبر رسول خدا{{صل}} با امام مالک پیرامون مسألهای بحث کردند. منصور در این بحث گاهی با صدای بلند صحبت میکرد. مالک گفت: یا [[امیرالمؤمنین]] در این [[مسجد]] نباید با صدای بلند سخن بگویی؛ زیرا [[خداوند]] گروهی را با این [[آیه]] نکوهش کرد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ}}<ref>«ای مؤمنان! صدایتان را از صدای پیامبر فراتر نبرید و در گفتار با او بلند سخن مگویید چنان که با یکدیگر بلند سخن میگویید؛ مبادا کردارهایتان بیآنکه خود دریابید تباه گردد» سوره حجرات، آیه ۲.</ref> و گروه دیگر را با این آیه [[مدح]] و تعریف کرد: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ}}<ref>«بیگمان خداوند دلهای کسانی که صدایشان را نزد فرستاده خداوند فرو میدارند، برای پرهیزگاری آزموده است؛ آنان آمرزش و پاداشی سترگ خواهند داشت» سوره حجرات، آیه ۳.</ref> و باز گروه دیگر را با این آیه ملامت کرد: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ}}<ref>«به راستی آنان که تو را از پشت (در) اتاقها صدا میزنند، بیشترشان خرد نمیورزند» سوره حجرات، آیه ۴.</ref>. | ||
مالک سپس گفت: [[احترام]] [[پیامبر]]{{صل}} پس از مرگش، مانند حال حیاتش بر همه [[مسلمانان]] لازم است. منصور، گفتار مالک را پذیرفت و [[سکوت]] [[اختیار]] کرد. سپس پرسید: ای [[ابوعبدالله]]! هنگام [[دعا کردن]] رو به [[قبله]] بایستم یا رو به سوی [[قبر پیامبر]]{{صل}}؟ مالک پاسخ داد: چرا از پیامبر رو بر میگردانی در حالی که او در [[قیامت]] وسیله [[شفاعت]] و [[آمرزش]] تو و پدرت [[آدم]] خواهد بود! آری رو به سوی او کن و او را به پیشگاه [[خدا]] [[شفیع]] قرار ده تا خدا شفاعت او را درباره تو بپذیرد؛ زیرا خودش فرموده است: {{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا}}<ref>«و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آنکه به اذن خداوند از او فرمانبرداری کنند و اگر آنان هنگامی که به خویش ستم روا داشتند نزد تو میآمدند و از خداوند آمرزش میخواستند و پیامبر برای آنان آمرزش میخواست خداوند را توبهپذیر بخشاینده مییافتند» سوره نساء، آیه ۶۴.</ref>.<ref>وفاء الوفاء، سمهودی، ج۴، ص۱۳۷۶.</ref>.<ref>[[مجتبی تونهای|تونهای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|محمدنامه]]، ص۸۲۰.</ref> | |||
== آثار == | |||
تألیفات و آثاری نیز از او برجای مانده که عبارتاند از: «الموطأ»، «رسالة الی ابن وهب»، «فی القدر»، «الرد علی القدریه»، «کتاب فی النجوم»، «حساب مدار الزمان»، «منازل القمر»، «رساله فی الأقضیة»، «رسالة الی ابی غسان»، «رسالة الی هارون الرشید»، «کتاب التفسیر لغریب القرآن»، «کتاب السّر» و «رسالة الی اللیث فی اجماع اهل المدینه»<ref>ترتیب المدارک ۱/۲۰۴ ـ ۲۰۷ الدیباج المذهب ۷۵.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)| فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱]]، ص۶۳۹.</ref> کتاب او «موطأ» اولین مدون [[حدیثی]] موجود در جهان اهل سنت میباشد. در این کتاب بیش از پانصد حدیث مسند جمعآوری شده است<ref>[[مجتبی تونهای|تونهای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|محمدنامه]]، ص۸۲۰.</ref>. | |||
== وفات == | |||
سرانجام در سال ۱۷۹هـ در [[زمان]] [[خلافت هارون الرشید]] درگذشت و پس از آنکه [[والی مدینه]]، [[عبدالله بن محمد]] بن ابراهیم بر جنازهاش [[نماز]] گزارد، در [[قبرستان بقیع]] مدفون شد<ref>المنتظم ۹/۴۵ تهذیب الاسماء و اللغات ۱ / ۲ / ۷۹.</ref>.<ref>[[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)| فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱]]، ص۶۳۹.</ref> | |||
== جستارهای وابسته == | == جستارهای وابسته == | ||
{{مدخل وابسته}} | |||
* [[خزرج]] (قبیله) | |||
* [[انس بن مالک]] (پدر) | |||
* [[تفسیر مالک بن انس]] | * [[تفسیر مالک بن انس]] | ||
{{پایان مدخل وابسته}} | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده: IM009687.jpg|22px]] جمعی از پژوهشگران، [[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)|'''فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱''']] | # [[پرونده: IM009687.jpg|22px]] جمعی از پژوهشگران، [[فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱ (کتاب)|'''فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱''']] | ||
# [[پرونده:IM010703.jpg|22px]] [[مجتبی تونهای|تونهای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|'''محمدنامه''']] | |||
# [[پرونده:Jawahir-kalam-1.jpg|22px]] [[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱ (کتاب)|'''جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۱''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
| خط ۳۰: | خط ۷۱: | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده: | [[رده:رجال اهل سنت]] | ||
[[رده:اعلام]] | [[رده:اعلام]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۶ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۳۹
مالک بن انس مدنی اصبحی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: مالک بن انس مدنی اصبحی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
ابوعبدالله مالک بن انس بن مالک بن عامر بن حارث اصبحی مدنی حمیری معروف به «امام دارالهجرة» فقیه و محدث نامدار مدینه که مذهب مالکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت به وی منسوب است. مالکیه از فرقههای بزرگ به شمار میآید. اغلب مردم سرزمینهای الجزایر، مغرب و برخی کشورهای دیگر مالکی هستند و در فقه از مالک بن انس تقلید میکنند. ایشان از همپیمانان عثمان بن عبیدالله قرشی بود[۱]. در سال ۹۵هـ[۲] در مدینه متولد شد[۳]. در نسبش اختلاف است، ولی اتفاق منابع بر آن است که مالک منسوب به اصبح بن عوف بوده که سپس به عنوان قبیلهای از قبایل عرب شهرت یافت[۴].[۵]
در احوالات مالک نوشتهاند: وی حدود سه سال در شکم مادرش باقی ماند[۶] و این قضیۀ عجیب برای اهل سنت مشکل ساز شده است!
حافظ قاضی عیاض مالکی در کتاب ترتیب المدارک که در احوال علمای فرقۀ مالکیه تألیف کرده به موضوع فوق، اقرار نموده است[۷].
محمد بن اسحاق مؤلف کتاب سیره و مغازی رسول الله(ص) با اشاره به توقف سه ساله مالک در رحم مادر، بر ضد مالک سخن گفته است. محمد بن اسحاق همواره این سؤال را مطرح میکرده است که اگر مالک واقعاً حلال زاده باشد چگونه ممکن است نطفۀ وی سه سال در رحم مادرش باقی مانده باشد؟![۸]. علمای مالکی نیز این مسأله را مطرح ساخته و برای یافتن راه حل مناسبی برای آن تلاش بسیاری کردهاند. برخی گفتهاند این داستان در راستای فضیلتسازی برای مالک ساخته و پرداخته شده است[۹].
یادگیری علم
وی در محیطی امن و خانوادهای مرفه و ثروتمند نشأت یافت و دانشآموزی را از حدود ده سالگی شروع کرد[۱۰]. او از بسیاری از فقیهان و عالمان مدینه دانش آموخت. از جمله استادان ویژه وی نافع بن مالک[۱۱] و ربیعة الرأی[۱۲] بوده که ظاهراً مدت مدیدی در حلقه درس ایشان شرکت میجست و بهرهگیری از ایشان را هیچ گاه ترک نگفت. از دیگر اساتید وی میتوان کسانی چون ابن شهاب زهری و نافع مولای ابن عمر را برشمرد[۱۳]. بنا به گفته نووی، وی از محضر نُهصد استاد بهره گرفته که تنها سیصد تن از ایشان از تابعین بودهاند[۱۴].
شیخ طوسی نام او را در زمره اصحاب امام صادق(ع) آورده است[۱۵]. البته باید در نظر داشت چون مالک در مدینه اقامت داشته و از محضر امام صادق(ع)بهره گرفته، نقل روایاتی از ایشان میتواند دلیل در صحت این مطلب باشد[۱۶].
به استناد روایتی از صدوق، مالک مورد احترام امام صادق(ع) بوده و حتی امام(ع) در موردی دوستی خویش را با وی ابراز کرده و در یک نوبت نیز به همراه حضرت به حج مشرف شده است[۱۷]. وی مسافرتی به بحرین نیز داشته است[۱۸].[۱۹]
درباره احترام امام مالک نسبت به رسول خدا(ص) و اهتمام وی نسبت به حدیث آن حضرت نوشتهاند: با سن زیاد و ضعف شدید که بر وی مستولی شده بود، باز هم در مدینه از سوار شدن بر مرکب امتناع میورزید و همیشه با پای پیاده حرکت میکرد و چنین میگفت: لا اركب في مدينة دفنت جثة رسول الله فيها؛ «در شهری که پیکر رسول خدا(ص) در آن دفن شده است، سوار مرکب نخواهم شد» و هر وقت میخواست حدیثی نقل کند وضو میگرفت، محاسناش را شانه میزد و با وقار و متانت در صدر مجلس مینشست. وقتی علت این اظهار وقار را از او جویا شدند، پاسخ داد: دوست دارم از حدیث پیامبر(ص) تعظیم و تکریم بیشتری به عمل آورم[۲۰].
جایگاه علمی
مالک از شاگردان برجسته ربیعة بن ابی عبدالرحمان و نافع بن مالک بود و به زودی از جایگاه ویژهای برخوردار گشت. در حالی که هنوز سن وی از هفده سال فراتر نرفته بود و استادش نافع زنده بود، تدریس فقه را آغاز کرد و حلقه درس بر پا ساخت و به عنوان امام و پیشوای اهل مدینه برگزیده شد. گفته شده که حلقه تدریس وی از ازدحام و استقبال بیشتری نسبت به حلقه درس استادش برخوردار بود[۲۱]. در ۲۱ سالگی نیز پس از درگذشت استاد دیگرش ربیعه، مرجع صدور فتوا گردید و بسیاری از طالبان علم از اقصی نقاط سرزمینهای اسلامی بر وی گرد آمدند[۲۲] که در این میان از شاگردان ممتاز و برجستهای چون سفیان ثوری، شعبة بن حجاج، اوزاعی و لیث بن سعد را میتوان یاد کرد[۲۳].
محمد بن ادریس شافعی که مذهب شافعی منسوب به اوست، مالک را ستوده و او را در بسیاری از موارد برتر از ابوحنیفه دانسته[۲۴] و به اقوال، رفتار و احادیث وی استناد کرده است[۲۵]. وی همچنین مالک را استاد و معلم خویش خطاب کرده است[۲۶].
در سال ۱۴۷هـ به سبب فتوایی که صادر کرد و ظاهراً خوشایند حاکم وقت مدینه، جعفر بن سلیمان نبود و از طرفی سعایت برخی دیگر مبنی بر اینکه مالک اعتقادی به بیعت با خلیفه و اطاعت از خلفا و حاکمان ندارد، به هفتاد ضربه شلاق محکوم شد[۲۷].[۲۸]
قدح مالک بن انس
(متوفای سال ۱۷۹) مالک یکی از ائمه اربعۀ اهل سنت است و مالکیه از فرقههای بزرگ به شمار میآید. اغلب مردم سرزمینهای الجزایر، مغرب و برخی کشورهای دیگر مالکی هستند و در فقه از مالک بن انس تقلید میکنند. مالک علاوه بر اینکه از فقهای بزرگ اهل سنت و رئیس فرقۀ مالکیه است. مؤلف کتاب موطأ نیز هست، چنان که پیشتر بیان شد برخی معتقدند کتاب موطأ باید در زمرۀ صحاح سته قرار گیرد. بنابراین مالک نزد اهل سنت دارای شخصیت بزرگی است، اما واقعاً همین طور است؟
برخی از فقها و محدثین بزرگ سنی در وثاقت مالک قدح کردهاند و او را از اعتبار انداختهاند. در برخی از کتب اهل سنت میخوانیم: کان ابن أبی ذئب وعبدالعزیز الماجشون وابن أبی حازم ومحمد بن إسحاق یتکلمون فی مالک بن أنس[۲۹]؛ ابن ابی ذئب، عبدالعزیز ماجشون، ابن ابی حازم و محمد بن اسحاق مالک را قدح میکردند.
شافعی و احمد بن حنبل نیز ـ که هر یک امام فرقهای از فرق بزرگ اهل سنت هستند ـ مالک بن انس را قدح و جرح کردهاند[۳۰].
علاوه بر همۀ این قدح و جرحها، اشکالات اساسیتری بر مالک وارد است. از جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد[۳۱]:
- مالک بن انس از گروه خوارج بود و عقیدۀ آنها را داشت[۳۲]؛
- وی در موارد متعددی نسبت به امیرالمؤمنین(ع) جسارت و بیادبی کرده است. ابن تیمیه در کتاب منهاج السنة جسارتهای مالک نسبت به آن حضرت را نقل و به آنها استدلال میکند[۳۳]؛
- علیرغم اینکه مالک بن انس از شاگردان امام صادق(ع) بوده و از ایشان تمجید میکند[۳۴] اما در عمل نشان داده که حضرت صادق(ع) را قبول نداشته و به روایتشان اعتماد نمیکرده؛ لذا تا آن روایت را شخص دیگری نیاورد حجت نمیدانسته و مورد عمل قرار نمیداد[۳۵].
با توجه به آنچه در مورد شخصیت مالک مطرح گردید روشن است که وی بههیچ عنوان مورد وثوق و اعتماد نیست. مگر از باب الزام[۳۶].
مالک و خلفا
مالک با برخی خلفا و حاکمان وقت از جمله هارون الرشید و منصور رابطه داشته و آنها را موعظه و در برخی امور امر و نهی میکرده است[۳۷]. علاوه بر روایات بسیاری که بالغ بر حدود هزار حدیث میباشد[۳۸].[۳۹]
درباره مناظره مالک با منصور دوانیقی در توسل به رسول خدا(ص) نوشتهاند: قاضی عیاض در شفاء، از ابن حمید یکی از شاگردان برجسته امام مالک نقل میکند در سفری که ابوجعفر منصور به مدینه کرد، در کنار قبر رسول خدا(ص) با امام مالک پیرامون مسألهای بحث کردند. منصور در این بحث گاهی با صدای بلند صحبت میکرد. مالک گفت: یا امیرالمؤمنین در این مسجد نباید با صدای بلند سخن بگویی؛ زیرا خداوند گروهی را با این آیه نکوهش کرد: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ﴾[۴۰] و گروه دیگر را با این آیه مدح و تعریف کرد: ﴿إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ﴾[۴۱] و باز گروه دیگر را با این آیه ملامت کرد: ﴿إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ﴾[۴۲].
مالک سپس گفت: احترام پیامبر(ص) پس از مرگش، مانند حال حیاتش بر همه مسلمانان لازم است. منصور، گفتار مالک را پذیرفت و سکوت اختیار کرد. سپس پرسید: ای ابوعبدالله! هنگام دعا کردن رو به قبله بایستم یا رو به سوی قبر پیامبر(ص)؟ مالک پاسخ داد: چرا از پیامبر رو بر میگردانی در حالی که او در قیامت وسیله شفاعت و آمرزش تو و پدرت آدم خواهد بود! آری رو به سوی او کن و او را به پیشگاه خدا شفیع قرار ده تا خدا شفاعت او را درباره تو بپذیرد؛ زیرا خودش فرموده است: ﴿وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا﴾[۴۳].[۴۴].[۴۵]
آثار
تألیفات و آثاری نیز از او برجای مانده که عبارتاند از: «الموطأ»، «رسالة الی ابن وهب»، «فی القدر»، «الرد علی القدریه»، «کتاب فی النجوم»، «حساب مدار الزمان»، «منازل القمر»، «رساله فی الأقضیة»، «رسالة الی ابی غسان»، «رسالة الی هارون الرشید»، «کتاب التفسیر لغریب القرآن»، «کتاب السّر» و «رسالة الی اللیث فی اجماع اهل المدینه»[۴۶].[۴۷] کتاب او «موطأ» اولین مدون حدیثی موجود در جهان اهل سنت میباشد. در این کتاب بیش از پانصد حدیث مسند جمعآوری شده است[۴۸].
وفات
سرانجام در سال ۱۷۹هـ در زمان خلافت هارون الرشید درگذشت و پس از آنکه والی مدینه، عبدالله بن محمد بن ابراهیم بر جنازهاش نماز گزارد، در قبرستان بقیع مدفون شد[۴۹].[۵۰]
جستارهای وابسته
- خزرج (قبیله)
- انس بن مالک (پدر)
- تفسیر مالک بن انس
منابع
پانویس
- ↑ التاریخ الکبیر ۷/۳۱۰ الجرح و التعدیل ۸/۲۰۴.
- ↑ وفیات الاعیان ۴/۱۳۷.
- ↑ الاعلام ۵/۲۵۷.
- ↑ سیر اعلام النبلاء ۸/۷۱ جمهرة انساب العرب ۴۳۵ ـ ۴۳۶.
- ↑ فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص۶۳۹.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۸، ص۵۵ و ۱۳۲، العبر فی خبر من غبر، ج۱، ص۲۱۰.
- ↑ ر.ک: تاریخ الاسلام، ج۱۱، ۳۱۹، صفوة الصفوة، ج۲، ص۱۷۷، الانتفاء فی فضائل الثلاثه الائمة الفقهاء، ج۱، ص۱۲.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۴، ص۴۱۵.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ سیر اعلام النبلاء ۸/۴۹و۵۵.
- ↑ التاریخ الکبیر ۷/۳۱۰.
- ↑ ترتیب المدارک ۱/۱۲۱.
- ↑ تهذیب الکمال ۲۷/۱۰۳ و۱۰۴.
- ↑ تهذیب الاسماء و اللغات ۱ / ۲ / ۷۹.
- ↑ رجال الطوسی ۳۰۸.
- ↑ حلیة الاولیاء ۳/۱۹۳، ۱۹۹ و ۲۰۰ تهذیب الکمال ۲۷/۹۴.
- ↑ الامالی ۱۴۳ و۱۴۴.
- ↑ الطبقات الکبری ۷/۱۹۲.
- ↑ فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص۶۳۹.
- ↑ تونهای، مجتبی، محمدنامه، ص۸۲۰.
- ↑ ترتیب المدارک ۱/۱۲۵ و۱۲۶ الدیباج المذهب ۶۴.
- ↑ سیر اعلام النبلاء ۸/۵۵.
- ↑ الانساب ۱/۱۷۴.
- ↑ طبقات الفقهاء ۶۸.
- ↑ الثقات ۷/۴۵۹.
- ↑ ترتیب المدارک ۱/۱۲۹و۱۳۰.
- ↑ وفیات الاعیان ۴/۱۳۷ تاریخ الاسلام ۱۱/۳۲۳.
- ↑ فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص۶۳۹.
- ↑ ر.ک: جامع بیان العلم، ج۲، ص۳۱۱، تهذیب الکمال، ج۲۴، ص۴۱۵.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۴، ص۴۱۵؛ تاریخ بغداد، ج۱، ص۲۲۴؛ سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص۳۹، کتاب العلل و معرفة الرجال، ج۱، ص۷۲؛ طبقات الشافعیة الکبری، ج۲، ص۱۰؛ تاریخ دمشق، ج۳۵، ص۱۸۴.
- ↑ ر.ک: استخراج المرام، ج۳، ص۱۶۹-۲۰۳.
- ↑ الکامل فی اللغة والادب، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ منهاج السنة، ج۲، ص۴۲ و ۲۰۲ و ج۷، ص۳۷۱.
- ↑ مغانی الاخیار، ج۱، ص۱۵۰، ص۳۱۴.
- ↑ میزان الاعتدال، ج۱، ص۴۱۴، ۱۵۱۹.
- ↑ حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ ترتیب المدارک ۱/۲۰۷ و ۲۰۸.
- ↑ تاریخ الاسلام ۱۱/۳۱۹.
- ↑ فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص۶۳۹.
- ↑ «ای مؤمنان! صدایتان را از صدای پیامبر فراتر نبرید و در گفتار با او بلند سخن مگویید چنان که با یکدیگر بلند سخن میگویید؛ مبادا کردارهایتان بیآنکه خود دریابید تباه گردد» سوره حجرات، آیه ۲.
- ↑ «بیگمان خداوند دلهای کسانی که صدایشان را نزد فرستاده خداوند فرو میدارند، برای پرهیزگاری آزموده است؛ آنان آمرزش و پاداشی سترگ خواهند داشت» سوره حجرات، آیه ۳.
- ↑ «به راستی آنان که تو را از پشت (در) اتاقها صدا میزنند، بیشترشان خرد نمیورزند» سوره حجرات، آیه ۴.
- ↑ «و ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آنکه به اذن خداوند از او فرمانبرداری کنند و اگر آنان هنگامی که به خویش ستم روا داشتند نزد تو میآمدند و از خداوند آمرزش میخواستند و پیامبر برای آنان آمرزش میخواست خداوند را توبهپذیر بخشاینده مییافتند» سوره نساء، آیه ۶۴.
- ↑ وفاء الوفاء، سمهودی، ج۴، ص۱۳۷۶.
- ↑ تونهای، مجتبی، محمدنامه، ص۸۲۰.
- ↑ ترتیب المدارک ۱/۲۰۴ ـ ۲۰۷ الدیباج المذهب ۷۵.
- ↑ فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص۶۳۹.
- ↑ تونهای، مجتبی، محمدنامه، ص۸۲۰.
- ↑ المنتظم ۹/۴۵ تهذیب الاسماء و اللغات ۱ / ۲ / ۷۹.
- ↑ فرهنگنامه مؤلفان اسلامی ج۱، ص۶۳۹.