جزیه در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۴ نوامبر ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۳۸

متن این جستار آزمایشی و غیرنهایی است. برای اطلاع از اهداف و چشم انداز این دانشنامه به صفحه آشنایی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت مراجعه کنید.

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث جزیه است. "جزیه" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

جزیه در قرآن | جزیه در حدیث | جزیه در فقه سیاسی | جزیه در معارف مهدوی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل جزیه (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

مالیات مأخوذ از اهل ذمّه در قبال حفظ امنیت جانی آنها^[۱].
برخی جزیه را لغتی آرامی و برخی دیگر آن را معرّب گزیت (سرگزیت) فارسی می‌دانند. اصل آن "جزاء" به معنای کفایت ‌کردن.
﴿حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ﴾^[۲].
اهل ذمّه افرادی از اهل کتاب هستند که نه با مسلمانان می‌جنگند و نه اسلام می‌آورند و با محترم شمردن اسلام و آزار نرساندن به مسلمانان، در برابر حمایت دولت اسلامی از آنان و حقوق اجتماعی‌شان، مالیاتی از آنها دریافت می‌شود. جزیه سالی یک بار و فقط از مردان سالم و متمکن دریافت می‌شده و زنان و کودکان و بیماران و فقیران و پیران از کار افتاده از آن معاف بوده‌اند. میزان آن را یک دینار یا بسته به تمکن شخص ۱۲ تا ۴۸ درهم گفته‌اند.
در فقه شیعه میزان آن بسته به نظر امام یا نایب اوست^[۳].^[۴].

جزیه در واژه‌نامه فقه سیاسی

جزیه، مشتق از "جزاء" به معنای کفایت است^[۵]. جزیه اصطلاحاً بر مالی اطلاق می‌شود که از سوی اهل کتاب، به امام و یا جانشین وی، به عنوان نوعی از مالیات سرانه، پرداخت می‌گردید و در مقابل، اهل کتاب از مزایای حکومت اسلامی نظیر تأمین جانی، مالی و مانند آن بهرمند می‌شدند^[۶]. نامگذاری جزیه یا از این جهت است که مال مزبور جزای بر کفرشان بوده؛ چرا که در حال خواری از آنان گرفته می‌شد و یا پاداش از امان دادن مسلمانان به آنان بوده است^[۷]. قانون قرارداد جزیه، با نزول آیۀ ﴿قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ﴾^[۸]، در سال هشتم (و به قولی نهم) هجری تشریع و برای نخستین بار، دربارۀ مردم "نجران" به اجرا در آمده بود. مقدار جزیه، بر اساس روایات، متفاوت بود؛ به گونه‌ای که از طبقۀ فقیر ۱۲ درهم، از طبقۀ متوسّط ۲۴ درهم و از طبقۀ ثروتمند ۴۸ درهم دریافت می‌شد^[۹]. به طور کلّی، تعیین مقدار جزیه با نظر امام مسلمین می‌باشد. معاف‌شدگان از جزیه به قرار ذیل است:

اطفال و افراد نابالغ؛
زنان که مسؤولیت مالی ندارند؛
مستمندان و فقرا؛
سالخوردگان و افراد ناتوان؛
کشیشان و سایر روحانیون دیرنشین؛
دیوانگان^[۱۰].

تفاوت میان جزیه و خراج از این قرار است:

جزیه نوعی مالیات سرانه و خراج مالیات بر اراضی است؛
منبع جزیه از نص (قرآن) و خراج اجتهادی است؛
اقلّ جزیه در شرع معین بوده و اکثر آن اجتهادی است، ولی خراج اکثرش شرعاً معین و اقلّش اجتهادی است؛
جزیه بر خلاف خراج با اسلام آوردن اهل کتاب ساقط می‌گردد^[۱۱].

گفتنی است، جزیه از مبدعات اسلام نبوده، بلکه یونانیان در حدود قرن پنجم پیش از میلاد، از مردم آسیای صغیر جزیه می‌گرفتند. رومیان نیز از ملل مغلوب، جزیه دریافت می‌کردند که مبلغ آن، هفت برابر جزیه‌ای بود که مسلمانان از ذمیان می‌گرفتند^[۱۲]^[۱۳].

منابع

پانویس

با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید:

↑ حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۹۳.
↑ «تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.
↑ بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۱۹۱. همو، "جزیه"، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۱، ص۸۴۰.
↑ نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص:۲۱۰.
↑ المنجد، ص۹۰؛ مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.
↑ ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص۱۵۴.
↑ مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.
↑ «با آن دسته از اهل کتاب که به خداوند و به روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه را خداوند و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دانند و به دین حق نمی‌گروند جنگ کنید تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.
↑ ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ صبح الاعشی، ج۳، ص۴۵۸.
↑ ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ المبسوط، ج۲، ص۴۰-۳۸؛ وسایل الشیعه، ج۱۱، ص۵۱؛ الاموال، ص۲۳.
↑ خلاف، ج۳، ص۲۳۹.
↑ تاریخ سیاسی اسلام، ص۴۷۲؛ مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۲، ص۱۵۴۸.
↑ فروتن، اباصلت، مرادی، علی اصغر، واژه‌نامه فقه سیاسی، ص ۷۲.

[1] حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۹۳.

[2] «تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.

[3] بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۱۹۱. همو، "جزیه"، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۱، ص۸۴۰.

[4] نظرزاده، عبدالله، فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم، ص:۲۱۰.

[5] المنجد، ص۹۰؛ مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.

[6] ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص۱۵۴.

[7] مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.

[8] «با آن دسته از اهل کتاب که به خداوند و به روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه را خداوند و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دانند و به دین حق نمی‌گروند جنگ کنید تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.

[9] ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ صبح الاعشی، ج۳، ص۴۵۸.

[10] ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ المبسوط، ج۲، ص۴۰-۳۸؛ وسایل الشیعه، ج۱۱، ص۵۱؛ الاموال، ص۲۳.

[11] خلاف، ج۳، ص۲۳۹.

[12] تاریخ سیاسی اسلام، ص۴۷۲؛ مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۲، ص۱۵۴۸.

[13] فروتن، اباصلت، مرادی، علی اصغر، واژه‌نامه فقه سیاسی، ص ۷۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

@@ خط ۱۵: / خط ۱۵: @@
 *[[اهل ذمّه]] افرادی از [[اهل کتاب]] هستند که نه با [[مسلمانان]] می‌جنگند و نه [[اسلام]] می‌آورند و با محترم شمردن [[اسلام]] و [[آزار نرساندن]] به [[مسلمانان]]، در برابر [[حمایت]] [[دولت اسلامی]] از آنان و [[حقوق]] اجتماعی‌شان، مالیاتی از آنها دریافت می‌شود. [[جزیه]] سالی یک بار و فقط از مردان سالم و متمکن دریافت می‌شده و [[زنان]] و [[کودکان]] و [[بیماران]] و [[فقیران]] و [[پیران]] از کار افتاده از آن معاف بوده‌اند. [[میزان]] آن را یک [[دینار]] یا بسته به تمکن شخص ۱۲ تا ۴۸ [[درهم]] گفته‌اند.
 *در [[فقه]] [[شیعه]] [[میزان]] آن بسته به نظر [[امام]] یا [[نایب]] اوست<ref>بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۱۹۱. همو، "جزیه"، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۱، ص۸۴۰.</ref>.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص:۲۱۰.</ref>.
+==جزیه در واژه‌نامه فقه سیاسی==
+[[جزیه]]، مشتق از "[[جزاء]]" به معنای [[کفایت]] است<ref>المنجد، ص۹۰؛ مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.</ref>. [[جزیه]] اصطلاحاً بر [[مالی]] اطلاق می‌شود که از سوی [[اهل کتاب]]، به [[امام]] و یا [[جانشین]] وی، به عنوان نوعی از [[مالیات]] سرانه، پرداخت می‌گردید و در مقابل، [[اهل کتاب]] از مزایای [[حکومت اسلامی]] نظیر تأمین جانی، [[مالی]] و مانند آن بهرمند می‌شدند<ref>ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص۱۵۴.</ref>. نامگذاری [[جزیه]] یا از این جهت است که [[مال]] مزبور جزای بر کفرشان بوده؛ چرا که در حال [[خواری]] از آنان گرفته می‌شد و یا [[پاداش]] از [[امان]] دادن [[مسلمانان]] به آنان بوده است<ref>مجمع البحرین، ج۱، ص۸۵.</ref>. [[قانون]] [[قرارداد]] [[جزیه]]، با [[نزول]] آیۀ {{متن قرآن|قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ}}<ref>«با آن دسته از اهل کتاب که به خداوند و به روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه را خداوند و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دانند و به دین حق نمی‌گروند جنگ کنید تا به دست خود با خواری جزیه بپردازند» سوره توبه، آیه ۲۹.</ref>، در سال هشتم (و به قولی نهم) [[هجری]] [[تشریع]] و برای نخستین بار، دربارۀ [[مردم]] "[[نجران]]" به [[اجرا]] در آمده بود. مقدار [[جزیه]]، بر اساس [[روایات]]، متفاوت بود؛ به گونه‌ای که از طبقۀ [[فقیر]] ۱۲ [[درهم]]، از طبقۀ متوسّط ۲۴ [[درهم]] و از طبقۀ ثروتمند ۴۸ [[درهم]] دریافت می‌شد<ref>ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ صبح الاعشی، ج۳، ص۴۵۸.</ref>. به طور کلّی، [[تعیین]] مقدار [[جزیه]] با نظر [[امام]] [[مسلمین]] می‌باشد.
+معاف‌شدگان از [[جزیه]] به قرار ذیل است:
+#اطفال و افراد نابالغ؛
+#[[زنان]] که [[مسؤولیت]] [[مالی]] ندارند؛
+#[[مستمندان]] و [[فقرا]]؛
+#سالخوردگان و افراد [[ناتوان]]؛
+#[[کشیشان]] و سایر [[روحانیون]] دیرنشین؛
+#دیوانگان<ref>ابویعلی، احکام السلطانیه، ص۱۵۵؛ المبسوط، ج۲، ص۴۰-۳۸؛ وسایل الشیعه، ج۱۱، ص۵۱؛ الاموال، ص۲۳.</ref>.
+تفاوت میان [[جزیه]] و [[خراج]] از این قرار است:
+#[[جزیه]] نوعی [[مالیات]] سرانه و [[خراج]] [[مالیات]] بر [[اراضی]] است؛
+#منبع [[جزیه]] از [[نص]] ([[قرآن]]) و [[خراج]] [[اجتهادی]] است؛
+#اقلّ [[جزیه]] در [[شرع]] معین بوده و اکثر آن [[اجتهادی]] است، ولی [[خراج]] اکثرش شرعاً معین و اقلّش [[اجتهادی]] است؛
+#[[جزیه]] بر خلاف [[خراج]] با [[اسلام آوردن]] [[اهل کتاب]] ساقط می‌گردد<ref>خلاف، ج۳، ص۲۳۹.</ref>.
+گفتنی است، [[جزیه]] از مبدعات [[اسلام]] نبوده، بلکه [[یونانیان]] در حدود [[قرن پنجم]] پیش از میلاد، از [[مردم]] [[آسیای صغیر]] [[جزیه]] می‌گرفتند.
+[[رومیان]] نیز از [[ملل]] مغلوب، [[جزیه]] دریافت می‌کردند که مبلغ آن، هفت برابر جزیه‌ای بود که [[مسلمانان]] از ذمیان می‌گرفتند<ref>تاریخ سیاسی اسلام، ص۴۷۲؛ مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۲، ص۱۵۴۸.</ref><ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص ۷۲.</ref>.
 ==منابع==
 * [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']]
+* [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژه‌نامه فقه سیاسی''']]
 ==پانویس==