امامت‌پدیا

دجال در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
(صفحه‌ای تازه حاوی «{{خرد}} {{مهدویت}} <div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;"> : <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center;...» ایجاد کرد)
 
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{خرد}}
{{مدخل مرتبط
{{مهدویت}}
| موضوع مرتبط = دجال
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
| عنوان مدخل  = دجال
: <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">این مدخل از زیرشاخه‌های '''[[نشانه‌های ظهور امام مهدی]]''' است. "'''[[دجال]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
| مداخل مرتبط = [[دجال در حدیث]] - [[دجال در کلام اسلامی]] - [[دجال در معارف مهدویت]]
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
| پرسش مرتبط  =  
: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[دجال در حدیث]] | [[دجال در نهج البلاغه]] | [[دجال در کلام اسلامی]] | [[دجال در فرق و مذاهب]] | [[دجال در تاریخ اسلامی]]</div>
}}
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
: <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[دجال (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div>
<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;">


==واژه‌شناسی==
== معناشناسی ==
*از اصطلاحات بسیار رایج در «فرهنگ مهدویّت» واژۀ «ظهور» است. این کلمه از نظر لغت به معنای آشکار شدن چیزی که پیش‌تر ظاهر نبوده است.<ref> کتاب العین، ج۴، ص۳۷.</ref> در اصطلاح، ظاهر شدن [[امام مهدی|حضرت مهدی]]{{ع}} پس از پنهان زیستی طولانی، برای قیام و برپایی حکومت عدل جهانی است. کلمۀ «ظهور» افزون بر آشکار شدن [[امام مهدی|حضرت مهدی]]{{ع}} بر موارد دیگری چون آشکار شدن دولت حق، <ref>[[امام علی|امیر مؤمنان]]{{ع}} در خطبه‌ای می‌فرمایند: «... سَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ، و يَمْحَقُ الْبَاطِلَ، هَا، هَا؛ طُوبى‏ لَهُمْ عَلى‏ صَبْرِهِمْ عَلى‏ دِينِهِمْ فِي حَالِ هُدْنَتِهِمْ، و يَا شَوْقَاهْ إِلى‏ رُؤْيَتِهِمْ فِي حَالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِم‏...؛ الکافی، ج۱، ص۳۳۵، ح۳.</ref>آشکار شدن امر امامان معصوم{{عم}}<ref>الغیبة للطوسی، ص۱۴؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۴۸۳.</ref> و پیروزی حضرت <ref>کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۵۰۷.</ref> به کار رفته است<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۰۴.]</ref>
از اصطلاحات بسیار رایج در «[[فرهنگ]] [[مهدویّت]]» واژۀ «ظهور» است. این کلمه از نظر لغت به معنای آشکار شدن چیزی که پیش‌تر ظاهر نبوده است.<ref> کتاب العین، ج۴، ص۳۷.</ref> در اصطلاح، ظاهر شدن [[حضرت مهدی]]{{ع}} پس از [[پنهان‌زیستی]] طولانی، برای [[قیام]] و [[برپایی حکومت عدل جهانی]] است. کلمۀ «ظهور» افزون بر آشکار شدن حضرت مهدی{{ع}} بر موارد دیگری چون آشکار شدن [[دولت حق]]<ref>[[امام علی|امیر مؤمنان]]{{ع}} در خطبه‌ای می‌فرمایند: {{متن حدیث|... سَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ، و يَمْحَقُ الْبَاطِلَ، هَا، هَا؛ طُوبى‏ لَهُمْ عَلى‏ صَبْرِهِمْ عَلى‏ دِينِهِمْ فِي حَالِ هُدْنَتِهِمْ، و يَا شَوْقَاهْ إِلى‏ رُؤْيَتِهِمْ فِي حَالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِم‏..}}؛ الکافی، ج۱، ص۳۳۵، ح۳.</ref>آشکار شدن امر [[امامان معصوم]]{{عم}}<ref>الغیبة للطوسی، ص۱۴؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۴۸۳.</ref> و [[پیروزی]] حضرت <ref>کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۵۰۷.</ref> به کار رفته است.
*«[[دجال]]» در زبان عربی به معنای «آب طلا» و «طلا اندود کردن» است و به همین علت، افراد بسیار دروغ‌گو که باطل را حق جلوه می‌دهند، «[[دجال]]» نامیده می‌شوند<ref> لسان العرب، ج ۴، ص ۲۹۴.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۳۹.]</ref>
*از اصطلاحاتی که دربارۀ ظهور و قیام [[امام مهدی|حضرت مهدی]]{{ع}} به کار رفته، «خروج» است. «خروج» در لغت نقیض «دخول» به معنای بیرون شدن <ref> کتاب العین، ج۴، ص۱۵۸؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۲، ص۲۳۵؛ فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج۱، ص۵۰۱.</ref> و در اصطلاح، به معنای ظهور یا معنای قیام است<ref>سنن ابن ماجه، ج۲، ص۱۳۶۶ (باب خروج المهدی)؛ کنزالعمال، ج۱۴، ص۲۶۱، (خروج المهدی) یادآوری می‌کنم هرگاه این واژه در روایات [[اهل سنت]] به کار رود بی‌تردید مقصود ظهور [[حضرت مهدی]]{{ع}} طبق دیدگاه [[شیعه]] نخواهد بود بلکه به معنای قیام نزدیک‌تر است.</ref>
*«خروج» در روایات و سخنان دانشمندان دینی، بیشتر همان قیام است؛ چه اینکه [[شیخ صدوق]] در دو کتاب خود برای روایات قیام این عنوان را قرار داده است: «باب علامات خروج القائم» <ref>الخصال، ج۱، ص۳۰۳.</ref> و «ما روی فی علامات خروج القائم» <ref>کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، ص۶۴۹.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۰۵.]</ref>


==[[دجال]] در ادیان آسمانی==
«[[دجال]]» در [[زبان عربی]] به معنای «آب طلا» و «طلا اندود کردن» است و به همین علت، افراد بسیار [[دروغ‌گو]] که [[باطل]] را [[حق]] جلوه می‌دهند، «دجال» نامیده می‌شوند<ref> لسان العرب، ج ۴، ص۲۹۴.</ref>.
*از روایات استفاده می‌شود «[[دجال]]» ستم‌کرای است که در [[آخر الزمان]]، مردم را گمراه می‌کند. البته در هر سه دین آسمانی [[یهود]]، [[مسیحیت]] و [[اسلام]]، ظهور فاسدترین ومخرّب‌ترین جریان منحط در طول تاریخ، پیش بینی و از خطر آن پرهیز داده شده است. <ref>کتاب مقدّس، عهد قدیم، زکریا ۹: ۶ و ۷ و دانیال ۷: ۱۹ ـ ۲۷ و عهد جدید، متّی ۲۴: ۱۵ ـ ۲۵ و نامه اول یوحنا ۴: ۱ ـ ۶ و مکاشفه یوحنا ۱۳: ۱۱ ـ ۱۷؛ سفینة‌البحار، ج‌۲، ص‌۱۶۲ و ۱۶۳.</ref> <ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۰.]</ref>.
*در روایاتی چند از [[خروج دجال]] جزو [[اشراط الساعه|اَشراطُ السَّاعَة]] یاد شده است<ref>صحیح مسلم، باب فی الآیات التی تکون قبل الساعة، ح ۱؛ سنن الترمذی، ج ۴، ص ۵۰۷؛ ابو داوود، سنن، ج ۴، ص ۱۱۵.</ref>. برخلاف پافشاری برخی بر نشانۀ ظهور بودن آن، در منابع روایی [[شیعه]]، از آن به عنوان حادثه‌ای مهّم یاد شده که مقارن ظهور [[امام مهدی|حضرت مهدی]]{{ع}} رخ خواهد داد<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۰.]</ref>.
*دربارۀ [[دجال]]، چند احتمال وجود دارد:
*'''احتمال نخست اینکه:''' [[دجال]]، نام شخص معیّنی نیست و هر کسی با ادعاهای پوچ و بی‌اساس و با حیله‌گری و نیرنگ، در صدد فریب مردم باشد، [[دجال]] است. اینکه در روایات، از «دجّال»های فراوان سخن به میان آمده، این احتمال را تقویت می‌کند. [[پیامبر خاتم|پیامبر اکرم]]{{صل}} فرموده است:{{عربی|اندازه=150%|«لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَخْرُجَ الْمَهْدِيُّ مِنْ وُلْدِي وَ لَا يَخْرُجُ الْمَهْدِيُّ حَتَّى يَخْرُجَ سِتُّونَ كَذَّاباً كُلُّهُمْ يَقُولُ أَنَا نَبِي‏»}}<ref> قیامت، برپا نمی‌شود تا وقتی که مهدی از فرزندانم، قیام کند. مهدی قیام نمی‌کند تا وقتی که شصت دروغ‌گو خروج کنند و هر کدام بگوید: من پیامبرم؛ الارشاد، ج ۲، ص ۳۷۱.</ref>. در روایات، از «دجّال»ها و دروغ‌گویان فراوان نام برده شده است؛ چنان که در بعضی دوازده، در برخی سی و برخی هفتاد [[دجال]] آمده است. <ref>بحار الانوار، ج ۵۲، ص ۲۰۹؛ کنزالعمال، ج ۱۴، ص ۱۹۸ – ۲۰۰.</ref> از میان آنها فردی که در دروغ‌گویی، حیله‌گری و مردم فریبی، سرآمد همۀ دجالان و فتنه‌اش از همه بزرگ‌تر است، نشانۀ برپایی قیامت می‌باشد. [[پیامبر خاتم|پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌فرماید: «پیش از [[خروج دجال]]، بیش از هفتاد [[دجال]] خروج خواهد کرد»<ref>کنزالعمال، ج ۱۴، ص ۲۰۰.</ref>.
*حقیقت داستان [[دجال]]، بیانگر این واقعیت است که در آستانۀ هر انقلابی، افراد فریبکار و منافقی که معتقد به نظام‌های پوشالی گذشته و حافظ ضد ارزش‌هایند، برای نگه‌داشتن فرهنگ و نظام جهاهلی گذشته، همۀ تلاش خود را به کار می‌گیرند و با سوء استفاده از زمینه‌های فکری و اجتماعی و احساسات مردم، دست به تزویر و حیله گری می‌زنند. از آنجایی که انقلاب جهانی [[امام مهدی|حضرت مهدی]]{{صل}} از همۀ انقلاب‌های تاریخ بزرگ‌تر و گسترده‌تر است، خطر فریبکاران دجّال صفت نیز مراتب بیشتر و گسترده‌تر است. در آستانۀ ظهور، آنان تلاش خواهند کرد که مردم را فریب داده، آنها را از نتیجۀ آن، دلسرد و ناامید سازند و از پیروزی حتمی آن جلوگیری کنند. البته می‌توان گفت: ممکن است یکی از آن دجّال‌ها که صفات زشت در او بیشتر از همه متبلور است یکی از نشانه‌ها باشد<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۰.]</ref>
*'''احتمال دوم''' آن است که فردی معیّن و مشخص، به نام [[دجال]] با همان ویژگی‌هایی که برای وی بیان شده است خروج می‌کند و مردم را به انحراف می‌کشاند. برخی با استناد به روایاتی چند، او را زنده می‌دانند؛ برای مثال گفته می‌شود: او در زمان حضرت [[پیامبر خاتم|رسول اکرم]]{{صل}} زنده بوده و تا هنگام خروج، زنده خواهد ماند <ref>الغیبة للطوسی، ص ۱۱۳، ح ۸۶.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۱.]</ref>. [[اصبغ بن نباته]] از [[امام علی|حضرت علی]]{{ع}} پرسید: «ای امیر مؤمنان! [[دجال]] کیست؟» آن حضرت فرمود:[[دجال]]، صائد بن صائد (صید) است. بدبخت کسی است که او را تصدیق کند و خوشبخت آن است که او را تکذیب نماید. از شهری برمی‌آید که آن را اصفهان نامند، از دهی که آن را یهودیه گویند <ref>در پاره‌ای روایات محل خروج او سجستان ذکر شده است؛ کمال الدین و تمام النعمة، ج ۱، ص ۲۵۰.</ref>. چشم راستش ممسوح و چشم دیگرش بر پیشانی است و مانند ستاره صبح می‌درخشد. در آن، نقطه عَلَقه‌ای است که با خون در آمیخته است و میان دو چشمش نوشته است: «کافر» و هر خواننده و بی‌سوادی آن را می‌خواند. در دریاها فرو می‌رود و آفتاب با او می‌گردد. مقابل او کوهی از دود و عقبش کوهی سپید است که مردم تصور می کنند طعام است. در زمان قحطی و سختی خروج می‌کند؛ در حالی که بر الاغ سپیدی سوار است. هر قدم حمارش، یک میل است و زمین، منزل به منزل پایش در نوردیده شود. بر آبی نگذرد، جز آنکه فرو رود، تا روز قیامت. به آوازی که همۀ جن و انس و شیاطین –در شرق و غرب- عالم را می‌شنوند، فریاد می‌کند: «ای دوستان من! نزد من آیید. منم آنکه آفرید و تسویه کرد و تقدیر کرد و رهبری نمود. منم پروردگار شما!» دشمن خدا دروغ می‌گوید. او یک چشمی است که غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود. به راستی که پروردگار شما نه یک چشم است و نه غذا می‌خورد؛ نه راه می‌رود و نه زوال دارد. برتر است خدا از این اوصاف؛ برتری بزرگی. آگاه باشید! بیشترِ پیروانش در آن روزگار، ناپاک زادگانند و صاحب پوستین‌های سبز. خداوند تعالی او را در شما بر سر گردنه‌ای که آن را افیق نامند به دست کسی که [[حضرت عیسی|عیسی]]{{ع}} پشت سرش نماز می‌خواند هنگامی که سه ساعت از روز جمعه گذشته باشد، خواهد کشت. آگاه باشید پس از آن، حادثه بزرگ و قیامت کبرا باشد<ref> کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۵۲۷، ح ۱. </ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۲.]</ref>
*'''احتمال سوم''' این است که برخی می‌گویند: که مراد از [[دجال]] همان سفیانی است که در کتاب‌های [[اهل سنت]]، بیشتر با عنوان [[دجال]] و در کتاب‌های شیعی با عنوان «سفیانی» آمده است! البته این احتمال مردود است <ref>الغیبة للطوسی، ص ۴۶۳.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۲.]</ref>. در نهایت به نظر عده‌ای: [[دجال]]، کنایه از کفر جهانی و سیطرۀ فرهنگ مادی بر جهان است. اینان براساس این احتمال، همه ویژگی‌هایی که برای [[دجال]] بیان شده، با ویژگی‌های استکبار جهانی برابر است. «استکبار» به معنای واقعی، [[دجال]] است که خود را قیّم ملت‌ها می‌داند و با تکیه به ثروت انبوه و قدرت عظیم، در همه جای زمین دخالت می‌کند. و همه را به زیر سلطه خویش می‌آورد<ref>سیّد محمد صدر، تاریخ غیبت کبرا، ص ۵۳۲ – ۵۳۶.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۳.]</ref>.
*البته غیر از منابع اسلامی، اصل داستان [[دجال]] در کتاب‌های مسیحیان نیز آمده است. در انجیل، واژه [[دجال]] بارها به کار رفته و از کسانی که منکر [[حضرت مسیح]]{{ع}} باشند یا «پدر و پسر» را انکار کنند، [[دجال]] یاد شده است<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۲.]</ref>. به عنوان مثال در رسالۀ یوحنا آمده است: «دروغ‌گو کیست، جز آنکه مسیح بودن عیسی را انکار کند؟ آن، دجّال است که پسر و پدر را انکار کند»<ref>رساله یوحنا، باب ۲: ۱۸ و ۲۲.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۲.]</ref>.
*از نکات شگفت‌آور و تأمل برانگیز در انبوده روایات [[شیعه]] و [[اهل سنت|سنّی]]، ارتباط تنگاتنگی است که بین [[دجال]] و یهودیان مطرح شده است. از این نظر بیشتر پیروان دجال، یهودی معرفی شده‌اند. <ref>کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص ۵۲۸، ح ۲؛ ابن ابی شیبه، المصنف، ج ۸، ص ۶۶۱.</ref> در منابع [[اهل سنت]] به صورت عمده، سخن از کشته شدن دجّال به دست عیسی{{ع}} است<ref>تفسیر طبری، ج ۳، ص ۲۹۰، تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص ۵۷۹.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA_%D8%AC%DB%B3_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) درسنامه مهدویت: ج۳ ، ص ۱۴۲.]</ref>.


از اصطلاحاتی که دربارۀ ظهور و [[قیام حضرت مهدی]]{{ع}} به کار رفته، «خروج» است. «خروج» در لغت نقیض «دخول» به معنای بیرون شدن <ref> کتاب العین، ج۴، ص۱۵۸؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۲، ص۲۳۵؛ فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج۱، ص۵۰۱.</ref> و در اصطلاح، به معنای ظهور یا معنای قیام است<ref>سنن ابن ماجه، ج۲، ص۱۳۶۶ (باب خروج المهدی)؛ کنزالعمال، ج۱۴، ص۲۶۱، (خروج المهدی) یادآوری می‌کنم هرگاه این واژه در روایات [[اهل سنت]] به کار رود بی‌تردید مقصود ظهور حضرت مهدی{{ع}} طبق دیدگاه [[شیعه]] نخواهد بود بلکه به معنای قیام نزدیک‌تر است.</ref>.
«خروج» در [[روایات]] و سخنان [[دانشمندان دینی]]، بیشتر همان قیام است؛ چه اینکه [[شیخ صدوق]] در دو کتاب خود برای روایات قیام این عنوان را قرار داده است: «باب علامات خروج [[القائم]]» <ref>الخصال، ج۱، ص۳۰۳.</ref> و «ما روی فی علامات خروج القائم» <ref>کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، ص۶۴۹.</ref>.<ref>[[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[درسنامه مهدویت ج۳ (کتاب)|درسنامه مهدویت ج۳]]، ص۱۰۴ ـ ۱۰۵.</ref>
== [[دجال]] در [[ادیان آسمانی]] ==
از [[روایات]] استفاده می‌شود «دجال» ستم‌کرای است که در [[آخر الزمان]]، [[مردم]] را [[گمراه]] می‌کند. البته در هر سه [[دین]] آسمانی [[یهود]]، [[مسیحیت]] و [[اسلام]]، ظهور فاسدترین ومخرّب‌ترین جریان [[منحط]] در طول [[تاریخ]]، [[پیش بینی]] و از خطر آن [[پرهیز]] داده شده است. <ref>کتاب مقدّس، عهد قدیم، زکریا ۹: ۶ و ۷ و دانیال ۷: ۱۹ ـ ۲۷ و عهد جدید، متّی ۲۴: ۱۵ ـ ۲۵ و نامه اول یوحنا ۴: ۱ ـ ۶ و مکاشفه یوحنا ۱۳: ۱۱ ـ ۱۷؛ سفینة‌البحار، ج‌۲، ص‌۱۶۲ و ۱۶۳.</ref>.
در روایاتی چند از [[خروج دجال]] جزو اَشراطُ السَّاعَة یاد شده است<ref>صحیح مسلم، باب فی الآیات التی تکون قبل الساعة، ح ۱؛ سنن الترمذی، ج ۴، ص۵۰۷؛ ابو داوود، سنن، ج ۴، ص۱۱۵.</ref>. برخلاف پافشاری برخی بر نشانۀ ظهور بودن آن، در [[منابع روایی شیعه]]، از آن به عنوان حادثه‌ای مهّم یاد شده که مقارن [[ظهور حضرت مهدی]]{{ع}} رخ خواهد داد.
دربارۀ دجال، چند احتمال وجود دارد:
'''احتمال نخست اینکه:''' دجال، نام شخص معیّنی نیست و هر کسی با ادعاهای پوچ و بی‌اساس و با [[حیله‌گری]] و [[نیرنگ]]، در صدد [[فریب]] مردم باشد، دجال است. اینکه در روایات، از «[[دجّال]]»های فراوان سخن به میان آمده، این احتمال را تقویت می‌کند. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} فرموده است:{{متن حدیث|لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَخْرُجَ الْمَهْدِيُّ مِنْ وُلْدِي وَ لَا يَخْرُجُ الْمَهْدِيُّ حَتَّى يَخْرُجَ سِتُّونَ كَذَّاباً كُلُّهُمْ يَقُولُ أَنَا نَبِي‏}}<ref> قیامت، برپا نمی‌شود تا وقتی که مهدی از فرزندانم، قیام کند. مهدی قیام نمی‌کند تا وقتی که شصت دروغ‌گو خروج کنند و هر کدام بگوید: من پیامبرم؛ الارشاد، ج ۲، ص۳۷۱.</ref>. در روایات، از «دجّال»ها و [[دروغ‌گویان]] فراوان نام برده شده است؛ چنان که در بعضی [[دوازده]]، در برخی سی و برخی هفتاد دجال آمده است. <ref>بحار الانوار، ج ۵۲، ص۲۰۹؛ کنزالعمال، ج ۱۴، ص۱۹۸ – ۲۰۰.</ref> از میان آنها فردی که در [[دروغ‌گویی]]، [[حیله‌گری]] و [[مردم]] فریبی، سرآمد همۀ دجالان و فتنه‌اش از همه بزرگ‌تر است، نشانۀ [[برپایی قیامت]] می‌باشد. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} می‌فرماید: «پیش از [[خروج دجال]]، بیش از هفتاد [[دجال]] خروج خواهد کرد»<ref>کنزالعمال، ج ۱۴، ص۲۰۰.</ref>.
[[حقیقت]] داستان دجال، بیانگر این [[واقعیت]] است که در آستانۀ هر انقلابی، افراد [[فریبکار]] و منافقی که [[معتقد]] به نظام‌های پوشالی گذشته و [[حافظ]] ضد ارزش‌هایند، برای نگه‌داشتن [[فرهنگ]] و [[نظام]] جهاهلی گذشته، همۀ تلاش خود را به کار می‌گیرند و با [[سوء]] استفاده از زمینه‌های [[فکری]] و [[اجتماعی]] و [[احساسات مردم]]، [[دست]] به [[تزویر]] و [[حیله]] گری می‌زنند. از آنجایی که [[انقلاب جهانی حضرت مهدی]]{{صل}} از همۀ انقلاب‌های [[تاریخ]] بزرگ‌تر و گسترده‌تر است، خطر [[فریبکاران]] [[دجّال]] صفت نیز مراتب بیشتر و گسترده‌تر است. [[در آستانۀ ظهور]]، آنان تلاش خواهند کرد که مردم را [[فریب]] داده، آنها را از نتیجۀ آن، دلسرد و [[ناامید]] سازند و از [[پیروزی]] حتمی آن جلوگیری کنند. البته می‌توان گفت: ممکن است یکی از آن دجّال‌ها که صفات [[زشت]] در او بیشتر از همه متبلور است یکی از [[نشانه‌ها]] باشد.
'''احتمال دوم''' آن است که فردی معیّن و مشخص، به نام دجال با همان ویژگی‌هایی که برای وی بیان شده است خروج می‌کند و مردم را به [[انحراف]] می‌کشاند. برخی با استناد به روایاتی چند، او را زنده می‌دانند؛ برای مثال گفته می‌شود: او در [[زمان]] [[حضرت رسول اکرم]]{{صل}} زنده بوده و تا هنگام خروج، زنده خواهد ماند <ref>الغیبة للطوسی، ص۱۱۳، ح ۸۶.</ref>.
[[اصبغ بن نباته]] از [[حضرت علی]]{{ع}} پرسید: «ای [[امیر مؤمنان]]! دجال کیست؟» آن حضرت فرمود:دجال، [[صائد]] بن صائد (صید) است. [[بدبخت]] کسی است که او را [[تصدیق]] کند و [[خوشبخت]] آن است که او را [[تکذیب]] نماید. از شهری برمی‌آید که آن را [[اصفهان]] نامند، از دهی که آن را [[یهودیه]] گویند <ref>در پاره‌ای روایات محل خروج او سجستان ذکر شده است؛ کمال الدین و تمام النعمة، ج ۱، ص۲۵۰.</ref>. [[چشم]] راستش ممسوح و چشم دیگرش بر پیشانی است و مانند [[ستاره]] صبح می‌درخشد. در آن، نقطه عَلَقه‌ای است که با [[خون]] در آمیخته است و میان دو چشمش نوشته است: «[[کافر]]» و هر خواننده و [[بی‌سوادی]] آن را می‌خواند. در [[دریاها]] فرو می‌رود و [[آفتاب]] با او می‌گردد. مقابل او کوهی از [[دود]] و عقبش کوهی سپید است که [[مردم]] [[تصور]] می‌‌کنند طعام است. در [[زمان]] [[قحطی]] و [[سختی]] خروج می‌کند؛ در حالی که بر الاغ سپیدی سوار است. هر قدم حمارش، یک میل است و [[زمین]]، [[منزل]] به [[منزل]] پایش در نوردیده شود. بر آبی نگذرد، جز آنکه فرو رود، تا [[روز قیامت]]. به آوازی که همۀ [[جن]] و انس و [[شیاطین]] –در شرق و غرب- عالم را می‌شنوند، فریاد می‌کند: «ای [[دوستان]] من! نزد من آیید. منم آنکه آفرید و تسویه کرد و تقدیر کرد و [[رهبری]] نمود. منم [[پروردگار]] شما!» [[دشمن خدا]] [[دروغ]] می‌گوید. او یک چشمی است که [[غذا]] می‌خورد و در بازارها راه می‌رود. به [[راستی]] که پروردگار شما نه یک چشم است و نه غذا می‌خورد؛ نه راه می‌رود و نه زوال دارد. [[برتر]] است [[خدا]] از این اوصاف؛ [[برتری]] بزرگی. [[آگاه]] باشید! بیشترِ پیروانش در آن [[روزگار]]، [[ناپاک]] زادگانند و صاحب پوستین‌های سبز. [[خداوند تعالی]] او را در شما بر سر گردنه‌ای که آن را [[افیق]] نامند به دست کسی که [[عیسی]]{{ع}} پشت سرش [[نماز]] می‌خواند هنگامی که سه [[ساعت]] از [[روز جمعه]] گذشته باشد، خواهد کشت. آگاه باشید پس از آن، حادثه بزرگ و [[قیامت]] کبرا باشد<ref> کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص۵۲۷، ح ۱.</ref>.
'''احتمال سوم''' این است که برخی می‌گویند: که مراد از [[دجال]] همان [[سفیانی]] است که در کتاب‌های [[اهل سنت]]، بیشتر با عنوان دجال و در کتاب‌های [[شیعی]] با عنوان «سفیانی» آمده است! البته این احتمال مردود است <ref>الغیبة للطوسی، ص۴۶۳.</ref>.
در نهایت به نظر عده‌ای: [[دجال]]، کنایه از [[کفر]] جهانی و سیطرۀ [[فرهنگ مادی]] بر [[جهان]] است. اینان براساس این احتمال، همه ویژگی‌هایی که برای دجال بیان شده، با ویژگی‌های [[استکبار جهانی]] برابر است. «[[استکبار]]» به معنای [[واقعی]]، دجال است که خود را [[قیّم]] [[ملت‌ها]] می‌داند و با تکیه به [[ثروت]] انبوه و [[قدرت]] [[عظیم]]، در همه جای [[زمین]] دخالت می‌کند. و همه را به زیر [[سلطه]] خویش می‌آورد<ref>سیّد محمد صدر، تاریخ غیبت کبرا، ص۵۳۲ – ۵۳۶.</ref>.
البته غیر از [[منابع اسلامی]]، اصل داستان دجال در کتاب‌های [[مسیحیان]] نیز آمده است. در [[انجیل]]، واژه دجال بارها به کار رفته و از کسانی که منکر [[حضرت مسیح]]{{ع}} باشند یا «پدر و پسر» را [[انکار]] کنند، دجال یاد شده است. به عنوان مثال در رسالۀ [[یوحنا]] آمده است: «[[دروغ‌گو]] کیست، جز آنکه [[مسیح]] بودن [[عیسی]] را انکار کند؟ آن، [[دجّال]] است که پسر و پدر را انکار کند»<ref>رساله یوحنا، باب ۲: ۱۸ و ۲۲.</ref>.
از نکات شگفت‌آور و [[تأمل]] برانگیز در انبوده [[روایات شیعه]] و [[سنّی]]، [[ارتباط]] تنگاتنگی است که بین دجال و [[یهودیان]] مطرح شده است. از این نظر بیشتر [[پیروان دجال]]، [[یهودی]] معرفی شده‌اند. <ref>کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص۵۲۸، ح ۲؛ ابن ابی شیبه، المصنف، ج ۸، ص۶۶۱.</ref> در [[منابع اهل سنت]] به صورت عمده، [[سخن]] از کشته شدن دجّال به دست عیسی{{ع}} است<ref>تفسیر طبری، ج ۳، ص۲۹۰، تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص۵۷۹.</ref>.<ref>[[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[درسنامه مهدویت ج۳ (کتاب)|درسنامه مهدویت ج۳]]، ص۱۴۰ ـ ۱۴۲.</ref>


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==
{{پرسش‌های وابسته}}
{{مدخل وابسته}}
{{ستون-شروع|3}}  
* [[امام مهدی]] {{ع}}  
* [[امام مهدی]] {{ع}}  
* [[موعودباوری]]
* [[موعودباوری]]
خط ۶۹: خط ۷۹:
* [[رجعت]]
* [[رجعت]]
* [[صلح و آرامش پایدار|صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان]]
* [[صلح و آرامش پایدار|صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان]]
{{پایان}}
{{پایان مدخل‌ وابسته}}
{{پایان}}
 
==منابع==
*[[درسنامه مهدویت ج۳ (کتاب)|درسنامه مهدویت ج۳]]


==پانویس==
== منابع ==
{{پانویس2}}
{{منابع}}
# [[پرونده:136865.jpg|22px]] [[خدامراد سلیمیان|سلیمیان، خدامراد]]، [[درسنامه مهدویت ج۳ (کتاب)|'''درسنامه مهدویت ج۳''']]
{{پایان منابع}}


==پیوند به بیرون==
== پانویس ==
{{پانویس}}


{{امام مهدی}}
{{امام مهدی}}


[[رده:مدخل مرتبط با امام مهدی]]
[[رده:مدخل‌های اصلی دانشنامه]]
[[رده:معصوم]]
[[رده:امام مهدی]]
[[رده:مدخل موعودنامه]]
[[رده:مدخل موعودنامه]]
[[رده:نشانه‌های غیرحتمی ظهور]]
[[رده:مفاهیم در کلام اسلامی]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۲۱:۵۹

این مدخل زیرشاخهٔ بحث دجال است. دجال از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: دجال در حدیث - دجال در کلام اسلامی - دجال در معارف مهدویت - پرسش مرتبط ندارد

معناشناسی

از اصطلاحات بسیار رایج در «فرهنگ مهدویّت» واژۀ «ظهور» است. این کلمه از نظر لغت به معنای آشکار شدن چیزی که پیش‌تر ظاهر نبوده است.[۱] در اصطلاح، ظاهر شدن حضرت مهدی(ع) پس از پنهان‌زیستی طولانی، برای قیام و برپایی حکومت عدل جهانی است. کلمۀ «ظهور» افزون بر آشکار شدن حضرت مهدی(ع) بر موارد دیگری چون آشکار شدن دولت حق[۲]آشکار شدن امر امامان معصوم(ع)[۳] و پیروزی حضرت [۴] به کار رفته است.

«دجال» در زبان عربی به معنای «آب طلا» و «طلا اندود کردن» است و به همین علت، افراد بسیار دروغ‌گو که باطل را حق جلوه می‌دهند، «دجال» نامیده می‌شوند[۵].

از اصطلاحاتی که دربارۀ ظهور و قیام حضرت مهدی(ع) به کار رفته، «خروج» است. «خروج» در لغت نقیض «دخول» به معنای بیرون شدن [۶] و در اصطلاح، به معنای ظهور یا معنای قیام است[۷].

«خروج» در روایات و سخنان دانشمندان دینی، بیشتر همان قیام است؛ چه اینکه شیخ صدوق در دو کتاب خود برای روایات قیام این عنوان را قرار داده است: «باب علامات خروج القائم» [۸] و «ما روی فی علامات خروج القائم» [۹].[۱۰]

دجال در ادیان آسمانی

از روایات استفاده می‌شود «دجال» ستم‌کرای است که در آخر الزمان، مردم را گمراه می‌کند. البته در هر سه دین آسمانی یهود، مسیحیت و اسلام، ظهور فاسدترین ومخرّب‌ترین جریان منحط در طول تاریخ، پیش بینی و از خطر آن پرهیز داده شده است. [۱۱].

در روایاتی چند از خروج دجال جزو اَشراطُ السَّاعَة یاد شده است[۱۲]. برخلاف پافشاری برخی بر نشانۀ ظهور بودن آن، در منابع روایی شیعه، از آن به عنوان حادثه‌ای مهّم یاد شده که مقارن ظهور حضرت مهدی(ع) رخ خواهد داد.

دربارۀ دجال، چند احتمال وجود دارد:

احتمال نخست اینکه: دجال، نام شخص معیّنی نیست و هر کسی با ادعاهای پوچ و بی‌اساس و با حیله‌گری و نیرنگ، در صدد فریب مردم باشد، دجال است. اینکه در روایات، از «دجّال»های فراوان سخن به میان آمده، این احتمال را تقویت می‌کند. پیامبر اکرم(ص) فرموده است:«لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَخْرُجَ الْمَهْدِيُّ مِنْ وُلْدِي وَ لَا يَخْرُجُ الْمَهْدِيُّ حَتَّى يَخْرُجَ سِتُّونَ كَذَّاباً كُلُّهُمْ يَقُولُ أَنَا نَبِي‏»[۱۳]. در روایات، از «دجّال»ها و دروغ‌گویان فراوان نام برده شده است؛ چنان که در بعضی دوازده، در برخی سی و برخی هفتاد دجال آمده است. [۱۴] از میان آنها فردی که در دروغ‌گویی، حیله‌گری و مردم فریبی، سرآمد همۀ دجالان و فتنه‌اش از همه بزرگ‌تر است، نشانۀ برپایی قیامت می‌باشد. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «پیش از خروج دجال، بیش از هفتاد دجال خروج خواهد کرد»[۱۵].

حقیقت داستان دجال، بیانگر این واقعیت است که در آستانۀ هر انقلابی، افراد فریبکار و منافقی که معتقد به نظام‌های پوشالی گذشته و حافظ ضد ارزش‌هایند، برای نگه‌داشتن فرهنگ و نظام جهاهلی گذشته، همۀ تلاش خود را به کار می‌گیرند و با سوء استفاده از زمینه‌های فکری و اجتماعی و احساسات مردم، دست به تزویر و حیله گری می‌زنند. از آنجایی که انقلاب جهانی حضرت مهدی(ص) از همۀ انقلاب‌های تاریخ بزرگ‌تر و گسترده‌تر است، خطر فریبکاران دجّال صفت نیز مراتب بیشتر و گسترده‌تر است. در آستانۀ ظهور، آنان تلاش خواهند کرد که مردم را فریب داده، آنها را از نتیجۀ آن، دلسرد و ناامید سازند و از پیروزی حتمی آن جلوگیری کنند. البته می‌توان گفت: ممکن است یکی از آن دجّال‌ها که صفات زشت در او بیشتر از همه متبلور است یکی از نشانه‌ها باشد.

احتمال دوم آن است که فردی معیّن و مشخص، به نام دجال با همان ویژگی‌هایی که برای وی بیان شده است خروج می‌کند و مردم را به انحراف می‌کشاند. برخی با استناد به روایاتی چند، او را زنده می‌دانند؛ برای مثال گفته می‌شود: او در زمان حضرت رسول اکرم(ص) زنده بوده و تا هنگام خروج، زنده خواهد ماند [۱۶].

اصبغ بن نباته از حضرت علی(ع) پرسید: «ای امیر مؤمنان! دجال کیست؟» آن حضرت فرمود:دجال، صائد بن صائد (صید) است. بدبخت کسی است که او را تصدیق کند و خوشبخت آن است که او را تکذیب نماید. از شهری برمی‌آید که آن را اصفهان نامند، از دهی که آن را یهودیه گویند [۱۷]. چشم راستش ممسوح و چشم دیگرش بر پیشانی است و مانند ستاره صبح می‌درخشد. در آن، نقطه عَلَقه‌ای است که با خون در آمیخته است و میان دو چشمش نوشته است: «کافر» و هر خواننده و بی‌سوادی آن را می‌خواند. در دریاها فرو می‌رود و آفتاب با او می‌گردد. مقابل او کوهی از دود و عقبش کوهی سپید است که مردم تصور می‌‌کنند طعام است. در زمان قحطی و سختی خروج می‌کند؛ در حالی که بر الاغ سپیدی سوار است. هر قدم حمارش، یک میل است و زمین، منزل به منزل پایش در نوردیده شود. بر آبی نگذرد، جز آنکه فرو رود، تا روز قیامت. به آوازی که همۀ جن و انس و شیاطین –در شرق و غرب- عالم را می‌شنوند، فریاد می‌کند: «ای دوستان من! نزد من آیید. منم آنکه آفرید و تسویه کرد و تقدیر کرد و رهبری نمود. منم پروردگار شما!» دشمن خدا دروغ می‌گوید. او یک چشمی است که غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود. به راستی که پروردگار شما نه یک چشم است و نه غذا می‌خورد؛ نه راه می‌رود و نه زوال دارد. برتر است خدا از این اوصاف؛ برتری بزرگی. آگاه باشید! بیشترِ پیروانش در آن روزگار، ناپاک زادگانند و صاحب پوستین‌های سبز. خداوند تعالی او را در شما بر سر گردنه‌ای که آن را افیق نامند به دست کسی که عیسی(ع) پشت سرش نماز می‌خواند هنگامی که سه ساعت از روز جمعه گذشته باشد، خواهد کشت. آگاه باشید پس از آن، حادثه بزرگ و قیامت کبرا باشد[۱۸].

احتمال سوم این است که برخی می‌گویند: که مراد از دجال همان سفیانی است که در کتاب‌های اهل سنت، بیشتر با عنوان دجال و در کتاب‌های شیعی با عنوان «سفیانی» آمده است! البته این احتمال مردود است [۱۹].

در نهایت به نظر عده‌ای: دجال، کنایه از کفر جهانی و سیطرۀ فرهنگ مادی بر جهان است. اینان براساس این احتمال، همه ویژگی‌هایی که برای دجال بیان شده، با ویژگی‌های استکبار جهانی برابر است. «استکبار» به معنای واقعی، دجال است که خود را قیّم ملت‌ها می‌داند و با تکیه به ثروت انبوه و قدرت عظیم، در همه جای زمین دخالت می‌کند. و همه را به زیر سلطه خویش می‌آورد[۲۰].

البته غیر از منابع اسلامی، اصل داستان دجال در کتاب‌های مسیحیان نیز آمده است. در انجیل، واژه دجال بارها به کار رفته و از کسانی که منکر حضرت مسیح(ع) باشند یا «پدر و پسر» را انکار کنند، دجال یاد شده است. به عنوان مثال در رسالۀ یوحنا آمده است: «دروغ‌گو کیست، جز آنکه مسیح بودن عیسی را انکار کند؟ آن، دجّال است که پسر و پدر را انکار کند»[۲۱].

از نکات شگفت‌آور و تأمل برانگیز در انبوده روایات شیعه و سنّی، ارتباط تنگاتنگی است که بین دجال و یهودیان مطرح شده است. از این نظر بیشتر پیروان دجال، یهودی معرفی شده‌اند. [۲۲] در منابع اهل سنت به صورت عمده، سخن از کشته شدن دجّال به دست عیسی(ع) است[۲۳].[۲۴]

جستارهای وابسته

منابع

  1.   سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت ج۳

پانویس

  1. ↑ کتاب العین، ج۴، ص۳۷.
  2. ↑ امیر مؤمنان(ع) در خطبه‌ای می‌فرمایند: «... سَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ، و يَمْحَقُ الْبَاطِلَ، هَا، هَا؛ طُوبى‏ لَهُمْ عَلى‏ صَبْرِهِمْ عَلى‏ دِينِهِمْ فِي حَالِ هُدْنَتِهِمْ، و يَا شَوْقَاهْ إِلى‏ رُؤْيَتِهِمْ فِي حَالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِم‏..»؛ الکافی، ج۱، ص۳۳۵، ح۳.
  3. ↑ الغیبة للطوسی، ص۱۴؛ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۴۸۳.
  4. ↑ کمال الدین و تمام النعمه، ج۲، ص۵۰۷.
  5. ↑ لسان العرب، ج ۴، ص۲۹۴.
  6. ↑ کتاب العین، ج۴، ص۱۵۸؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۲، ص۲۳۵؛ فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج۱، ص۵۰۱.
  7. ↑ سنن ابن ماجه، ج۲، ص۱۳۶۶ (باب خروج المهدی)؛ کنزالعمال، ج۱۴، ص۲۶۱، (خروج المهدی) یادآوری می‌کنم هرگاه این واژه در روایات اهل سنت به کار رود بی‌تردید مقصود ظهور حضرت مهدی(ع) طبق دیدگاه شیعه نخواهد بود بلکه به معنای قیام نزدیک‌تر است.
  8. ↑ الخصال، ج۱، ص۳۰۳.
  9. ↑ کمال الدین و تمام النعمة، ج۲، ص۶۴۹.
  10. ↑ سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت ج۳، ص۱۰۴ ـ ۱۰۵.
  11. ↑ کتاب مقدّس، عهد قدیم، زکریا ۹: ۶ و ۷ و دانیال ۷: ۱۹ ـ ۲۷ و عهد جدید، متّی ۲۴: ۱۵ ـ ۲۵ و نامه اول یوحنا ۴: ۱ ـ ۶ و مکاشفه یوحنا ۱۳: ۱۱ ـ ۱۷؛ سفینة‌البحار، ج‌۲، ص‌۱۶۲ و ۱۶۳.
  12. ↑ صحیح مسلم، باب فی الآیات التی تکون قبل الساعة، ح ۱؛ سنن الترمذی، ج ۴، ص۵۰۷؛ ابو داوود، سنن، ج ۴، ص۱۱۵.
  13. ↑ قیامت، برپا نمی‌شود تا وقتی که مهدی از فرزندانم، قیام کند. مهدی قیام نمی‌کند تا وقتی که شصت دروغ‌گو خروج کنند و هر کدام بگوید: من پیامبرم؛ الارشاد، ج ۲، ص۳۷۱.
  14. ↑ بحار الانوار، ج ۵۲، ص۲۰۹؛ کنزالعمال، ج ۱۴، ص۱۹۸ – ۲۰۰.
  15. ↑ کنزالعمال، ج ۱۴، ص۲۰۰.
  16. ↑ الغیبة للطوسی، ص۱۱۳، ح ۸۶.
  17. ↑ در پاره‌ای روایات محل خروج او سجستان ذکر شده است؛ کمال الدین و تمام النعمة، ج ۱، ص۲۵۰.
  18. ↑ کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص۵۲۷، ح ۱.
  19. ↑ الغیبة للطوسی، ص۴۶۳.
  20. ↑ سیّد محمد صدر، تاریخ غیبت کبرا، ص۵۳۲ – ۵۳۶.
  21. ↑ رساله یوحنا، باب ۲: ۱۸ و ۲۲.
  22. ↑ کمال الدین و تمام النعمة، ج ۲، ص۵۲۸، ح ۲؛ ابن ابی شیبه، المصنف، ج ۸، ص۶۶۱.
  23. ↑ تفسیر طبری، ج ۳، ص۲۹۰، تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص۵۷۹.
  24. ↑ سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت ج۳، ص۱۴۰ ـ ۱۴۲.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=دجال_در_کلام_اسلامی&oldid=1219087»