شورش خوارج در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث شورش خوارج است. شورش خوارج از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: شورش خوارج در تاریخ اسلامی - شورش خوارج پس از جنگ نهروان - شورش خوارج در دوران عباسیان - شورش خوارج در دوران امویان - پرسش مرتبط ندارد

شورش خوارج در دوران امام علی (ع)

شورش خوارج در جنگ نهروان

مقالهٔ اصلی: جنگ نهروان

شورش خوارج پس از جنگ نهروان

طبیعت اندیشۀ خارجیگری و اساس عقیدۀ مشترک گروه‌های خوارج اقتضا می‌کرد که آنها همواره شورش کنند و دست به شمشیر برند و با حکومتها بجنگند و لذا خوارج هرگاه که فرصت می‌یافتند، یکی را به فرماندهی خود برمی‌گزیدند و دست به شورش و قیام می‌زدند.

این قیام‌ها - چنانکه خواهیم دید - تقریبا مشابه یکدیگرند و در هر مورد خوارج سرسختانه جنگیده و دست آخر سرکوب شده‌اند و این پیش‌بینی امیر المؤمنین(ع) دربارۀ آنها تحقق پیدا کرده است که فرمود: «أَمَا إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي ذُلًّا شَامِلًا وَ سَيْفاً قَاطِعاً وَ أَثَرَةً يَتَّخِذُهَا الظَّالِمُونَ فِيكُمْ سُنَّةً». آگاه باشید بزودی پس از من ذلّت سراسر وجودتان را می‌گیرد و به شمشیر برنده گرفتار می‌شوید و دچار استبدادی خواهید شد که ستمگران آن را دربارۀ شما یک سنّت قرار خواهند داد.

پس از اینکه خوارج در جنگ نهروان کشته شدند، چندین شورش از طرف بازمانده‌های آنها صورت گرفت؛ از جمله:

شورش اشرس بن عوف شیبانی

او با دویست نفر که علی (ع)، ابرش بن حسان را با سیصد تن به سوی وی فرستاد و بعد از نبرد این دو اشرس در ربیع ثانی سال ۳۸ هجری‌ کشته شد.

شورش هلال بن علفه

او همراه برادرش مُجالد، شورش کرد. علی (ع)، معقل بن قیس ریاحی را به سوی او روانه ساخت و معقل، او و یارانش کشت.

شورش اشهب بن بشر

اشهب از قبیله‌ بجیله بعد از خواندن نماز بر هلال بن عُلفه و یارانش، با یکصد و هشتاد تن شورش کرد؛ علی (ع)، جاریة بن قُدامه را به سوی ایشان روانه کرد. بعد از نبرد این دو اشهب و یارانش در جمادی ثانی سال ۳۸ [هجری‌] از پای‌درآمدند.

شورش سعید بن قفل تیمی

سعید، از قبیله تیم الله بن ثعلبه، در ماه رجب، همراه‌ دویست مرد شورش کرد و به دو فرسنگی مدائن آمدند. سعد بن مسعود به جانب ایشان روان شد و در رجب سال ۳۸ هجری، هلاکشان ساخت.

شورش ابو مریم سعدی تمیمی

بیشتر همراهان وی در این شورش، از عجم بودند، او با یارانش به پنج فرسنگی کوفه رسید. علی (ع) سفیری نزد وی فرستاد و او را به بیعت و داخل شدن در کوفه فرا خواند. او نپذیرفت و گفت: میان ما، جز جنگ نیست. آن‌گاه، علی (ع)، شریح بن هانی را با هفتصد تن به سوی او فرستاد. خوارج بر شُرَیح و یارانش هجوم آوردند و اینان از هم گسیختند. علی (ع) خود، حرکت کرد و پیشاپیش، جاریة بن قدامه سعدی را فرستاد. آنان دعوت علی (ع) را نپذیرفتند، لذا یاران علی (ع)، آنها را کشتند و از آنان جز پنجاه تن زنده نماندند که امان خواستند و علی (ع) امانشان داد.

شورش‌های خوارج در دوره عباسیان

شورش‌های دیگری از طرف خوارج در عصر بنی عباس اتفاق افتاد، اما این قیامها نسبت به قیام‌های عصر بنی امیه، هم از نظر تعداد بسیار اندک بود و هم از نظر اهمیت چندان مهم نبود و فورا سرکوب می‌شد. ذکر آنها به طور بسیار خلاصه در تاریخ آمده است؛ از جمله:

شورش عبدالسلام بن هاشم یشکری

در سال ۱۶۰ ق، عبدالسلام بن هاشم یشکری در رأس گروهی از خوارج در منطقه «جزیره» شورش کرد. عبدالسلام، کارش به سرعت بالا گرفت و پیروان بسیار یافت و چندین بار سپاه مهدی عباسی را شکست داد، تا آنکه به سال ۱۶۲ ق. خلیفه شبیب بن جراح المروزی را مأمور دفع فتنه وی کرد. در جنگ میان آنان عبدالسلام شکست خورد و از میدان گریخت. شبیب وی را تعقیب کرد و سرانجام در قنَّسرین او را به قتل رسانید..

شورش خوارج موصل

این غائله در سال صد و شصت و شش در عهد مهدی عباسی.

شورش صحصح خارجی

این آشوب در منطقه در «جزیره» در سال صد و هفتاد و یک در عهد هارون عباسی رخ داد.

شورش ولید بن طریف تغلبی

او در سال صد و هفتاد و هشت در عهد هارون الرشید خوارج را در اطراف خود گرد آورد و در ارض جزیره علیه خلیفه خروج کرد ولی توسط سپاه عباسی سرکوب شد.

شورش مساور بن عبدالحمید

او در عهد المعتز بالله عباسی در موصل قیام کرد و جمعیت بسیاری از خوارج را در اطراف خود گردآورد. سپاهیان خلیفه به آنها یورش بردند و سرانجام فتنۀ او را سرکوب کردند.

شورش اباضیان در آفریقا و طرابلس

در عهد بنی عباس دو جنگ بسیار مهم میان سپاه خلیفه و خوارج اباضی اتفاق افتاد که یکی از آنها در افریقا و طرابلس بود.

شورش اباضیان در بحرین و عمان

در زمان عباسیان، سپاهیان خلیفه عباسی با خوارج اباضی در بحرین و عمان درگیری جنگی داشتند.

شورش خوارج علیه خلفای فاطمی

بعضی از خوارج علیه خلفای فاطمی شورش کرده‌اند که از جملۀ آنهاست قیام ابو یزید خارجی بر ضدّ القائم فاطمی. ابو یزید از خوارج اباضی بود و دردسرهای بسیاری برای خلیفۀ فاطمی به وجود آورد و سرانجام به وسیلۀ اسماعیل پسر خلیفه سرکوب شد.

منابع

1. جعفری، یعقوب، خوارج در تاریخ