بنی ملکان بن افصی
نسب این قوم
این طایفه را از اعراب قحطانی و از شاخههای قبیله خزاعه و از فروعات و شعب بزرگ ازد گفتهاند که نسبشان به مَلَکان بن افصی بن حارثة بن عمرو بن عامر بن حارثة بن إمریءالقیس بن ثَعلبة بن مازن بن ازد میرسد[۱]. ملکان فرزندی به نام بویّ داشت که از او پسرانی به اسامی عمرو، سلیم، مالک و مازن متولد شدند[۲]. این فرزندان، در کنار اولاد دیگری که از این طایفه به دنیا آمدند، قوم بنی ملکان بن افصی را شکل دادند. این طایفه، خود، به شاخههای متعددی تقسیم میشود که تیره بنی بوی بن ملکان[۳] و بنی غبشان بن ملکان[۴] مهمترین آن است.[۵]
مواطن و مساکن بنی ملکان
موطن اصلی این قبیله را به مانند قبایل مادریشان ازد و خزاعه، «مأرب» در جنوب یمن دانستهاند[۶]. گفته شده که در پی آشفتگیهای اقتصادی و سیاسی حاصل از کشمکشهای حمیریان و قحطانیان و تغییر راههای تجاری یمن که شریان اصلی اقتصاد یمن بسته بدان بود و سرانجام با تخریب سد مأرب[۷] در حدود قرن اول و دوم میلادی[۸] و وارد شدن آسیب شدید بر شبکه آبیاری مأرب، ازدیان از جمله خزاعه و طوایفش به رهبری عمرو بن عامر مزیقیاء جلای وطن کرده، به امید یافتن زیستگاهی دائمی روی به شمال آوردند، در نجد و تهامه وارد شدند[۹]. اما دیری نپایید که طوایف ازد به چند جانب متفرق شدند و سرنوشتی مستقل در پیش گرفتند. طوایفی از قبیله ازد -از جمله فرزندان رَبیعه و أَفصی پسران حارثة بن عمرو بن عامر[۱۰] و قبایل منتسب به ایشان یعنی: کعب، فتح، سعد، عوف و عدیّ فرزندان عمرو بن ربیعة بن حارثة بن عمرو بن عامر همراه با أسلم و ملکان دو فرزند افصی بن حارثة بن عمرو بن عامر-[۱۱] که از همراهی با سایر تیرههای ازد در سفر به شام امتناع ورزیدند و ضمن جدایی از ایشان، در تهامه سکنی گزیدند، جملگی «خزاعی» خوانده شدهاند[۱۲]. قبیله بنی ملکان به عنوان یکی از این طوایف خزاعی، حجاز را مسکن و مأوای خود قرار دادند[۱۳] و در شهرهای بزرگ آن از جمله مکه[۱۴] و مدینه[۱۵] ساکن شدند. علاوه بر این مناطق، شهر کوفه هم از دیگر مساکن بنی ملکان پس از ظهور اسلام به شمار میآمد[۱۶]. آنان همراه با دیگر ازدیان کوفه، که متشکل از قبایل اوس، خزرج و دیگر فروعات قبیله خزاعه بودند در کنار گروههایی از بارق، غافق، ثماله و غامد، بخشی از جمعیت «اسباع کوفه» را تشکیل داده بودند[۱۷].[۱۸]
تعاملات سیاسی- اجتماعی بنی ملکان در عصر جاهلی
بنی ملکان و عهدهداری امور کعبه
به نظر میرسد در عهد زعامت بنی خزاعه بر امور مکه، بنی ملکان نیز در کنار برخی دیگر از طوایف خزاعه، ساکن این شهر بودند؛ چندان که برخی از رجال ایشان، مقام و منزلتی در مکه داشتند. بر اساس نقلی، حلیل بن حبشیه خزاعی -آخرین امیر خزاعی مکه- به هنگام مرگ، کلید کعبه و سرپرستی آن را به یکی از ملکانیها به نام ابوغبشان سلیم (سلیمان) بن عمرو بن بوی بن ملکان سپرد[۱۹]. لیکن او، آن را همراه با سرپرستی کعبه به ثمن بخس، به یک خیک شراب و یک شتر و به نقلی یک عود، به قصی بن کلاب فروخت. این امر، باعث اعتراض خزاعیان و نبرد آنان با قصی و قریش شد. نبردی که سرانجامش، پیروزی قصی و در نتیجه بهدست گرفتن امور شهر مکه و خانه کعبه از سوی او بود[۲۰]. برخی مصادر هم، بیهیچ توضیحی، از غبشان یا همان حارث بن عبد عمرو بن سلیم به عنوان حاجب کعبه یاد کردهاند[۲۱].[۲۲]
بنی ملکان و تنازعات و احلاف جاهلی
هر چند، نبرد بر سر آب و خاک و نیز مقتضیات منافع قبیلگی که غالباً خالی از تعصبات، طمعورزیها و غرضورزیهای جاهلی نبود، بسان دیگر قبایل جاهلی، بخشی بزرگ از تاریخ جاهلی قبایل از جمله فرزندان خزاعه را به خود اختصاص داده بود، اما از بنی ملکان و حضور مستقیم آنها در تنازعات و کشمکشهای نظامی آن دوران خبری به دست نیامده است. علاوه بر آن، از احلاف و پیمانهای مستقل بنی ملکان با قبایل همجوار در این دوره، -که بخشی از برنامههای هر قبیلهای در حفظ بقاء و صیانت از منافع خود بود- نیز، جز پیمان آل عبد عمرو با بنی زهره[۲۳]-[۲۴] اطلاعی در دست نیست؛ اما میتوان به دیگر مؤلفههای مهم اجتماعی، نظیر ازدواجهای جاهلی که در واقع کارکردی مشابه پیمانهای میان قبیلگی داشتند و پشتوانهای برای استحکام روابط فیما بین قبائل، محسوب میشدند، به عنوان عاملی مهم در فراهمسازی زمینههای امنیت و آسایش خاطر آنان، در دستیابی به اهداف مد نظر، مورد توجه قرار داد. بنی ملکان در کنار دیگر طوایف بنی خزاعه، در جهت رفع تهدیدها و خطرات و نیز پشتوانهسازی برای قبیله خود، کوشیدند تا با برقراری پیوندهای سببی با دیگر تیرهها و قبایل حجاز همچون قریش و کنانه، به استوارسازی جایگاه خود در میان قبایل منطقه بپردازند. چندان که ازدواجهای متعددی که بنی ملکانیها با منسوبان قبیله قریش انجام گرفت، خود میتواند دلیلی دیگر برگستردگی تعاملات و بده بستانهای سیاسی آنان با این قبایل باشد. ازدواج عبدعمرو بن نضلة بن مالک بن سلیم بن غبشان با نُعم دختر عبدالحارث بن زهره از جمله این موارد است[۲۵]. از نُعم، علاوه بر پسری به نام ذوالشمالین بن عبد عمرو، دختری به اسم ریطه متولد شد، که او نیز بعدها به همسری مردی قریشی به نام مظعون بن حبیب بن وهب بن حذافة بن جمح در آمد[۲۶]. پیمانهای سببی لیلی بنت سلیم بن بویّ بن ملکان بن افصی با قرط بن رزاح بن عدی بن کعب قریشی[۲۷] و هند بنت بوی بن ملکان با عبدالدار بن قصی[۲۸] هم از دیگر ازدواجها بود. ضمن این که قیله یا هند بنت ابی قیله و جز بن غالب بن حارث -از جدّات رسول خدا(ص)-[۲۹]، لیلی بنت عامر بن حارث غبشان بن عبد عمرو بن بوی بن ملکان -از مادربزرگهای امام حسن مجتبی(ع)-[۳۰] و امیمه بنت غبشان بن عبد عمرو بن عمرو بن بوی بن ملکان -از جدههای عمر بن خطاب-[۳۱] هم، از دیگر زنان این قوم بودند که با مردانی از قریش ازدواج کردند.[۳۲]
منابع
حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت
پانویس
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲، ص۴۵۶ و ۴۶۰؛ ابن عبد ربه، العقد الفرید، ج۳، ص۳۳۳؛ عوتبی صحاری، الانساب، ج۲، ص۶۱۴؛ نویری، نهایه الارب فی فنون الادب، ج۲، ص۳۱۸. برخی علما، آنان را در شمار طوایف مضری (از قبایل عدنانی) و از فرزندان أفصی بن عامر بن قُمعَة بن الیاس بن مضر بن نِزِار بن مَعدِ بن عَدنان گفتهاند. (ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ص۲۴۰ و ۲۴۲)
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲، ص۴۶۰.
- ↑ ابن درید، الاشتقاق، ص۴۸۰؛ قلقشندی، نهایه الارب فی معرفة الانساب العرب،ج۱، ص۱۸۳؛ عمر رضا کحاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ نویری، نهایة الارب فی فنون الادب، ج۲، ص۳۱۸؛ عمر رضا کحاله، معجم قبائل العرب، ج۳، ص۸۷۸.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۳۴.
- ↑ ر.ک: احمد امین؛ پرتو اسلام، ص۲۹؛ غلامحسین مصاحب، دائرة المعارف فارسی، جلد اول، ص۱۲۵۶؛ فیلیپ خلیل حتّی، تاریخ عرب، ص۸۳ و...
- ↑ احمد پاکتچی، ازد [پیش از اسلام]، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۸، ص۲۴-۲۵.
- ↑ حسن بن احمد همدانی، صفة جزیرة العرب، ص۳۲۸-۳۲۹.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲، ص۴۳۹؛ قلقشندی، نهایه الارب فی معرفة الانساب العرب، ص۲۴۴.
- ↑ فاسی، شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام، ج۲، ص۷۶. نیز ر.ک: ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ص۲۴۰؛ عوتبی صحاری، الأنساب، ج۲، ص۶۱۴.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۱۳-۱۴؛ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۱۷۳.
- ↑ بامطرف، الجامع(جامع شمل أعلام المهاجرین المنتسبین إلی الیمن و قبائلهم)، ج۳، ص۱۶۷.
- ↑ ر.ک: ابن حبان، الثقات، ج۳، ص۴۱۳؛ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ص۲۴۲؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۴۹۰.
- ↑ ر.ک: ابو نعیم، معرفة الصحابه ج۴، ص۳۲۹.
- ↑ ر.ک: خلیفة بن خیاط، الطبقات، ص۱۸۳؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۲، ص۸۲۲؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۳، ص۳۱۸.
- ↑ خلیفة بن خیاط، الطبقات، ص۲۵۲-۲۵۳.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ عوتبی صحاری، الانساب، ج۲، ص۵۷۴.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۳۹؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۲۵۶.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲، ص۴۶۰؛ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ص۲۴۲.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
- ↑ بنی زهرة بن کلاب بن مرة بن کعب بن لؤی از تیرههای قریش.
- ↑ ابن حبیب بغدادی، المنمق، ص۲۴۵. نیز ر.ک: هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۲، ص۴۶۰؛ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۷۰۷؛ خلیفة بن خیاط، تاریخ، ص۲۲.
- ↑ ابن حبیب بغدادی، المنمق، ص۲۴۵.
- ↑ ابن حبیب بغدادی، المنمق، ص۲۴۵.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، جمهرة النسب، ص۱۰۵ مصعب زبیری، نسب قریش، ص۳۴۶. زبیر بکار از او با نام و نسب «لیلی بنت سلیم بن لؤی بن ملکان» یاد کرده است. زبیر بن بکار، جمهرة نسب قریش، ج۲، ص۷۷۷.
- ↑ زبیر بن بکار، جمهرة نسب قریش، ج۲، ص۵۰۹؛ مصعب زبیری، نسب قریش، ص۲۵۰. زبیر بکار در بخش دیگر از کتاب خود از زنی با نام و نسب «هند بنت نوبی بن ملکان» به عنوان همسر جمح بن عمرو بن هصیص بن کعب بن لؤی یاد کرده است. زبیر بن بکار، جمهرة نسب قریش، ج۲، ص۸۷۰.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، جمهرة النسب، ص۲۹؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۵۰؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۳، ص۱۰۰.
- ↑ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۱۸؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۵۸.
- ↑ ابن حبیب بغدادی، المحبر، ص۱۳.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.