حمنه بنت جحش
حمنه بنت جحش از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حمنه بنت جحش در قرآن - حمنه بنت جحش در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
پدرش جحش بن رئاب بن یعمر [۱] از طایفه عدنانی بنی غنم بن دودان، از قبیله بنیاسد بن خزیمه [۲] است که به طایفه قریشی بنی عبدشمس پیوسته بودند. مادرش امیمه[۳] دختر عبدالمطلب از بنیهاشم، عمه پیامبر (ص) بود. حمنه و خواهرش زینب بنت جحش که با پیامبر (ص) [۴] ازدواج کرد، دختر عمههای پیامبر بودند. فرزندان جحش از جمله حمنه، جزو مسلمانان نخستین به شمار میآیند.[۵] ابن ماکولا نام وی را "حمیه" دانسته است و حمنه را تصحیف آن. درباره کنیه او نیز اختلاف هست. در این باره نیز که حمنه غیر از زینب، خواهری به نام امحبیبه داشته یا آنکه امحبیبه کنیه حمنه است و وی خواهری غیر از زینب نداشته، اختلاف است: برخی از ام حبیبه به کنیه حمنه یاد کرده و زینب را تنها خواهر او دانستهاند که ابونعیم از این دسته است.[۶] نسبشناسان نیز هنگام یاد کرد دختران جحش تنها از زینب و حمنه نام بردهاند.[۷] در برابر، گروهی معتقدند که امحبیبه نام خواهر دوم حمنه است.[۸] ابن عبدالبر، ام حبیبه را خواهر حمنه دانسته است که دیگر صحابهنگاران چون ابن اثیر [۹] و ابن حجر[۱۰] نیز این نظر را ترجیح داده؛ ضمن آنکه برخی از امحبیبه به امحبیب یاد کردهاند. بر این اساس، ابنهشام [۱۱] و ابن سعد [۱۲] را نیز باید در این مجموعه دانست که دختران جحش را سه تن دانستهاند.
حمنه همراه خواهر و برادرانش در سال ۵ بعثت به حبشه هجرت کرد [۱۳] که نشان میدهد آنها جزو نخستین مسلمانان بودهاند. از آنجا که مصعب بن عمیر عبدداری، همسر او نیز در این هجرت حضور داشته است، چه بسا بتوان گفت اسلام و ازدواج این دو به پیش از این دوره باز میگردند و همراهی آن دو با جعفربن ابیطالب در هجرت دوم مسلمانان به حبشه این احتمال را تقویت میکند.[۱۴] حمنه میبایست پیش از آغاز هجرت مسلمانان به مدینه در سال ۱۲ بعثت به مکه بازگشته باشد، زیرا همسرش مصعب بن عمیر در سال ۱۱ بعثت و پس از بیعت نخست یثربیان با پیامبر (ص) به یثرب رفت، تا به ترویج اسلام در آنجا بپردازد.[۱۵] هر چند منابع به هجرت حمنه به مدینه اشاره کردهاند،[۱۶] روشن نیست که زمان تبلیغ مصعب در یثرب با وی بوده؛ یا همراه دیگر مسلمانان در سال پسین به یثرب هجرت کرده است.
حمنه همراه همسرش در نبرد احد در سال سوم هجری حضور داشت و در آب دادن به تشنگان و درمان مجروحان به گونهای ستایشانگیز کوشید [۱۷] و در آن جنگ سه تن از عزیزان خود را از دست داد و شهادت آنها را پیامبر (ص) به وی خبر داد.[۱۸] وی در مقابل شنیدن گزارش شهادت برادرش عبدالله بن جحش و داییاش حمزه فقط به گفتن کلمه استرجاع: ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾[۱۹] و طلب مغفرت برای آنها بسنده کرد؛ ولی با شنیدن خبر شهادت شوهرش مصعب بن عمیر شیون کرد و یادآوری یتیمی فرزندش را سبب بیتابی خود دانست.[۲۰] پیامبر (ص) در تأیید مصیبت حمنه، مقام و منزلت شوهر را برای زن بیمانند دانست.[۲۱] او از مصعب دختری به نام زینب [۲۲] داشت که وی را نیز از زنان صحابی برشمردهاند[۲۳] و فرزندان زینب تنها بازماندگان مصعب دانسته میشوند.[۲۴] حمنه پس از شهادت مصعب بن عمیر در احد، با طلحة بن عبیدالله ازدواج کرد [۲۵] و محمد و عمران دو فرزند حمنه از طلحهاند.[۲۶] به درخواست حمنه، پیامبر (ص) یکی از فرزندان او را محمد و کنیهاش را اباسلیمان نام نهاد [۲۷] که در آینده به سجّاد شهرت یافت.[۲۸] در دوره حکومت امامعلی (ع)، هرچند آن حضرت از شرکت در جنگ جمل نهی کرد، محمد در کنار پدرش طلحه در این نبرد در سال ۳۶ حضور یافت و کشته شد.[۲۹] از شرکت حمنه در دیگر جنگها و غزوات در منابع تاریخ و سیره گزارشی نیامده است. منابع، بیاشاره به حضور حمنه در نبرد خیبر در سال ۷ هجری، آوردهاند که سهم وی از غنایم خیبر ۳۰ وَسَق (واحد وزن) خرما بود.[۳۰]هرچند حمنه را جزو بیعت کنندگان با پیامبر (ص) شمردهاند،[۳۱] این گزارش در حکم نادیده گرفتن پیشینه حمنه در اسلام است، زیرا حمنه دو دهه پیش از دیگر زنان قریشی به رسول خدا (ص) ایمان آورده بود، در حالیکه زنان قریشی در سال ۸ هجری و پس از فتح مکه با ایشان بیعت کردهاند، مگر آنکه این گزارش را بر بیعت دوباره وی با پیامبر (ص) حمل کنیم. تاریخ وفات وی دقیق روشن نیست؛ ولی تا زمان مرگ خواهرش زینب در سال ۲۰ هجری زنده بوده و گویند تکفین زینب به دست وی انجام گرفته است.[۳۲] حمنه از زنان صحابی بوده که روایات بسیاری را از پیامبر (ص) نقل کرده است.[۳۳].[۳۴].
حمنه در شأن نزول آیات
حمنه بنت جحش
حمنه دختر جحش از زنان مهاجر و بیعتکننده با رسول الله(ص) است. پدرش جحش بن ریاب بن یعمر بن صبرة بن مره از خاندان غنم بن دودان و از دودمان اسد بن خزیمه بود. او همپیمان حرب بن امیه بن عبدشمس بوده است. مادرش امیمه، دختر عبدالمطلب بن هاشم عمه رسول خدا(ص) بود[۳۵]. حمنه خواهر زینب همسر رسول الله(ص) است. او همسر مصعب بن عمیر بن هاشم بن عبدمناف بن عبدالدار ملقب به «مصعب الخیر» بود و برای او دختری به نام زینب به دنیا آورد. این دختر را عبدالله بن عبدالله بن ابیامیه بن مغیره به همسری گرفت و برای او دختری به نام قریبه به دنیا آورد[۳۶]. مصعب بن عمیر از لحاظ جوانی و زیبایی گزیدهترین جوان مکه بود، پدر و مادرش او را بسیار دوست میداشتند، مادرش بانویی ثروتمند و کارآمد بود. پیامبر اکرم(ص) در خانه ارقم بن ابیارقم مردم را به اسلام میخواند. وی به حضور ایشان رسید و مسلمان شد و آن حضرت را تصدیق کرد و از آن خانه بیرون آمد و از بیم مادر خود اسلامش را پوشیده میداشت. در عین حال همچنان پوشیده نزد پیامبر اکرم(ص) آمد و شد داشت تا آنکه عثمان بن طلحه او را دید که نماز میگزارد و به مادر و قوم او خبر داد. او را گرفتند و زندانی کردند و زیر نظر داشتند و او همواره زندانی بود تا آنکه در هجرت نخستین مسلمانان به حبشه هجرت کرد و سپس همراه مسلمانان برگشت و چون طراوت و ظرافت جسمی خود را از دست داده بود، مادرش از آزار و سرزنش او دست برداشت[۳۷].
حمنه به همراه همسرش در هر دو هجرت به حبشه شرکت داشت[۳۸]. پیامبر اکرم(ص) برای آموختن فقه به انصار، مصعب را به مدینه فرستاد و او در خانه سعد بن معاذ منزل کرد و به خانهها و قبایل انصار مراجعه میکرد و ایشان را به پذیرش اسلام دعوت میکرد و برای آنان قرآن میخواند. مردم یکییکی یا دوتادوتا مسلمان میشدند، آنچنان که اسلام در تمام خانههای انصار آشکار شد. آنگاه مصعب برای پیامبر اکرم(ص) نامه نوشت و از آن حضرت اجازه گرفت تا با مسلمانان مدینه نماز جمعه بگزارد، آن حضرت اجازه فرمود. مصعب نخستین کس است که نماز جمعه گزارد. چون مصعب به مکه برگشت و گزارش وضع انصار و سرعت ایشان در مسلمان شدن را به رسول الله(ص) داد، آن حضرت بسیار خشنود شد. مصعب در شب اول ربیعالاول یعنی دوازده شب پیش از ورود رسول خدا(ص) به مدینه، برای بار دوم عازم مدینه شد و از مکه هجرت کرد. او در غزوات در کنار رسول الله(ص) میجنگید و پرچمدار سپاه اسلام بود. در جنگ بدر لوای بزرگ پیامبر اکرم(ص) که همان لوای مهاجران است، بر دوش او بود. در روز جنگ اُحُد نیز پرچم در دست مصعب بود. چون مسلمانان به هزیمت گریختند، مصعب پایداری کرد. ابن قمئه که سوار بر اسب بود، پیش آمد و دست راست و سپس دست چپ مصعب را قطع کرد و مصعب پرچم را با دو ساعد خود به سینهاش میفشرد. بار سوم ابن قمئه بر او با نیزه حمله کرد و چنان نیزه زد که نیزهاش شکست و مصعب بر زمین و پرچم فروافتاد[۳۹].
پس از اتمام جنگ، رسول الله(ص) بر بالین مصعب که با چهره روی زمین افتاده بود، ایستاد و این آیه را تلاوت فرمود: ﴿مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا﴾[۴۰]. آن حضرت سپس افزود: «روز قیامت رسول خدا گواهی میدهد که شما شهیدان در پیشگاه الهی هستید». آنگاه روی به مردم کرد و فرمود: «به زیارت اینان و کنار گورهایشان بیایید و بر ایشان سلام دهید. سوگند به کسی که جان من در دست اوست، تا روز قیامت هر کسی به ایشان سلام دهد، پاسخ سلامش را میدهند»[۴۱]. در غزوه اُحُد سه تن از افراد خاندان حمنه دلاورانه جنگیدند و با بدن پارهپاره به شهادت رسیدند: همسرش مصعب، برادرش عبدالله و داییاش حمزه سیدالشهداء. برادرش عبدالله بن جحش در اُحُد دلاورانه جنگید و چندان جنگ کرد تا کشته شد. او را به بدترین صورت مُثله کردند. پیامبر اکرم(ص) او و داییاش حمزه را در یک قبر دفن کردند. حمنه چون خبر شکست مسلمانان در اُحُد را شنید، با سرعت خود را به آنجا رساند. او همراه زنان دیگر، برای آب دادن به زخمیها به اُحُد آمده بود و مشغول مداوای مجروحین شد.
پیامبر اکرم(ص) چون او را دیدند، فرمودند: ای حمنه، خوددار باش! گفت: برای چه کسی ای رسول خدا؟ فرمود: داییات حمزه. حمنه گفت: ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾ خدایش رحمت کند و بیامرزد، شهادت بر او گوارا و مبارک باد! باز پیامبر اکرم(ص) فرمود: خوددار باش و اجر خودت را به حساب حق تعالی منظور کن! حمنه گفت: برای چه کسی ای رسول خدا؟ فرمود: برادرت عبدالله! حمنه بار دیگر آیه استرجاع را خواند و گفت: خدایش رحمت کند و بیامرزد، بهشت بر او گوارا و مبارک باد! باز پیامبر اکرم(ص) فرمود: خوددار باش! گفت: برای چه کسی ای رسول خدا؟ فرمود: همسرت مصعب بن عمیر، حمنه این بار دستهایش را بر سر زد و گفت: وای بر اندوه من! وای بر بیوگی! رسول الله(ص) خطاب به حاضران فرمودند: شوهر برای زن منزلتی دارد که هیچ کس را چنان منزلتی نیست. سپس رسول خدا به حمنه گفتند: چرا چنین گفتی؟ گفت: ای رسول خدا! یتیم شدن فرزندانش را به خاطر آوردم و وحشت مرا فراگرفت. آن حضرت دعا فرمودند که خداوند متعال سرپرستی نیکوکار برای آنها فراهم فرماید[۴۲].
حمنه بعدها با طلحة بن عبیدالله ازدواج کرد و دو پسر به نامهای محمد و عمران برای او به دنیا آورد. طلحه نسبت به فرزندان او بسیار مهربان و خوشرفتار بود[۴۳]. حمنه در غزوه خیبر نیز حضور داشت و همچون مردان غنیمت برد. واقدی گوید: پیامبر اکرم(ص) برای حمنه سی شتروار از درآمد خیبر را مقرر داشت[۴۴]. از زمان درگذشت او اطلاعی در دست نیست.[۴۵]
جستارهای وابسته
- بنی اسد بن خزیمه (قبیله)
- بنی جحش (خاندان)
- جحش بن رئاب اسدی (پدر)
- امیمه دختر عبدالمطلب (مادر)
- مصعب بن عمیر (همسر)
- عبدالله بن جحش (برادر)
- عبیدالله بن جحش (برادر)
- عبد بن جحش اسدی (برادر)
- زینب بنت جحش (خواهر)
- حبیبه بنت جحش (خواهر)
منابع
پانویس
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۱۹۱؛ اکمال الکمال، ج ۲، ص ۵۱۴؛ جمهرة انساب العرب، ص ۱۹۱.
- ↑ جمهرة انساب العرب، ج ۱، ص ۱۸۹؛ الثقات، ج ۳، ص ۹۹؛ الطبقات، خلیفه، ص ۶۲۳.
- ↑ الطبقات، ابنسعد، ج۸، ص۱۹۱؛ المعارف، ص۲۳۱.
- ↑ تهذیب الکمال، ج ۳۵، ص ۱۵۷ - ۱۵۸.
- ↑ اسدالغابه، ج ۳، ص ۱۹۴ - ۱۹۵.
- ↑ اسدالغابه، ج ۷، ص ۷۲.
- ↑ جمهرة انساب العرب، ص ۱۹۱.
- ↑ اسدالغابه، ج ۷، ص ۷۲.
- ↑ اسدالغابه، ج ۷، ص ۷۱.
- ↑ الاصابه، ج ۸، ص ۳۷۴.
- ↑ السیرة النبویه، ج ۱، ص ۴۷۲.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۱۹۱.
- ↑ السیرة النبویه، ج ۱، ص ۴۷۲؛ انساب الاشراف، ج ۱، ص ۲۲۶ - ۲۲۷.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۳، ص ۱۱۶؛ اسد الغابه، ج ۴، ص ۳۲۳.
- ↑ الثقات، ج ۱، ص ۹۶.
- ↑ السیرة النبویه، ج ۱، ص ۴۷۲.
- ↑ المغازی، ج ۱، ص ۲۴۹؛ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۱۹۱؛ امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۱۵۳.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۱۹۱.
- ↑ «همان کسان که چون بدیشان مصیبتی رسد میگویند: «انّا للّه و انّا الیه راجعون» (ما از آن خداوندیم و به سوی او باز میگردیم)» سوره بقره، آیه ۱۵۶.
- ↑ المغازی، ج ۱، ص ۲۹۲؛ امتاعالاسماع، ج ۱، ص ۱۶۹.
- ↑ السیرة النبویه، ج ۲، ص ۹۸؛ المغازی، ج ۱، ص ۲۹۱؛ الکامل، ج ۲، ص ۱۶۳.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۱۹۱؛ المحبر، ص ۱۰۳؛ تاریخ دمشق، ج ۴۳، ص ۵۰۷.
- ↑ اسدالغابه، ج ۷، ص ۷۱؛ الاصابه، ج ۸، ص ۱۶۳.
- ↑ اسدالغابه، ج ۷، ص ۱۳۵؛ الاصابه، ج ۸، ص ۱۶۳.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۱۹۱؛ المحبر، ص ۱۰۳؛ تهذیب الکمال، ج ۳۵، ص ۱۵۷.
- ↑ جمهرة انساب العرب، ص ۱۳۸؛ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۱۹۱.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۵، ص ۳۹؛ الاستیعاب، ج ۳، ص ۱۳۷۱.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۳، ص ۱۶۰؛ المعارف، ص ۲۳۱.
- ↑ المعارف، ص ۲۳۱؛ الوافی بالوفیات، ج ۳، ص ۱۴۴؛ الطبقات، خلیفه، ص ۴۰۷.
- ↑ المغازی، ج ۲، ص ۶۹۵.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۲۵۲.
- ↑ الطبقات، ابن سعد، ج ۸، ص ۸۸ - ۸۹.
- ↑ مسند احمد، ج ۶، ص ۳۸۱ - ۳۸۲؛ السنن الکبری، ج ۱، ص ۳۵۶؛ اسدالغابه، ج ۷، ص ۷۱.
- ↑ حسینی، سید سعید، مقاله «حمنه بنت جحش»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۱، ص ۳۹۰.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۸، ص۱۰۱، ۲۵۲؛ الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۸۴۹؛ شرح نهجالبلاغه، ج۹، ص۲۴۲.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۰۰.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۰۱.
- ↑ الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۶، ص۳۵۱.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۰۴؛ اسدالغابه، ج۴، ص۴۰۷.
- ↑ «از مؤمنان، کسانی هستند که به پیمانی که با خداوند بستند وفا کردند؛ برخی از آنان پیمان خویش را به جای آوردند و برخی چشم به راه دارند و به هیچ روی (پیمان خود را) دگرگون نکردند» سوره احزاب، آیه ۲۳.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۰۵؛ اسدالغابه، ج۴، ص۴۰۸.
- ↑ مغازی واقدی، ج۱، ص۲۱۰؛ اعلام النساء، ج۱، ص۲۹۶؛ طبرسی بدون ذکر نام حمنه مینویسد: رسول الله(ص) پیش از ابلاغ شهادت هر یک از افراد به این زن از او خواستند که خداوند را سپاس گوید و استرجاع کند. ر.ک: مکارم الاخلاق، ص۴۴۶-۴۴۷.
- ↑ مغازی واقدی، ج۱، ص۲۱۰؛ الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۵۳.
- ↑ مغازی واقدی، ج۱، ص۲۱۰؛ اعلام النساء، ج۱، ص۲۹۶.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان پیامبر اکرم و زنان با پیامبر اکرم، ص ۲۵۶.