تعاون در قرآن

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث تعاون است. "تعاون" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

تعاون در قرآن - تعاون در حدیث - تعاون در کلام اسلامی

مقدمه

تعاون به معنای همیاری و هم پشت شدن از ریشه "ع ـ و ـ ن" به معنای نصرت دادن و کمک رساندن است. تعاون مصدر باب تفاعل از این ریشه و به معنای یکدیگر را کمک کردن است. صیغه‌های باب‌های افعال ﴿قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا﴾، تفاعل ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ﴾ و استفعال ﴿وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ﴾، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ﴾ همچنین یک مورد صفت مشبهه ﴿قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ﴾ از این ماده در قرآن به کار رفته است. واژه‌هایی چون "ظهیر" ﴿ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ﴾، ﴿وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا﴾، ﴿إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ﴾، "اجتماع" ﴿قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا﴾ و "انتصار" ﴿وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ﴾ نیز با مفهوم تعاون، نزدیکی معنایی دارند.

انسان‌ها از دیرباز در جهت تسهیل کارها یا عملی ساختن کارهایی که انجام آنها به صورت فردی ناممکن بوده، یا برای صرفه جویی در وقت و هزینه، با هم تعاون و همکاری می‌کردند. از منظر جامعه شناختی، تعاون هنگامی رخ می‌دهد که میان اشخاص و گروه‌هایی که هدف آنان پیوند چند فعالیت، کمک رسانی متقابل و انجام کاری به طور مشترک است، تعامل اجتماعی پدید آید. از نیمه قرن ۱۹ میلادی نیز نوعی فعالیت تعاونی در زمینه اقتصاد شکل گرفت و به گسترش شرکتهای تعاونی انجامید. شرکت تعاونی، مفهومی نوین و سازمان، مؤسسه یا شرکتی متشکّل از افراد داوطلبی است که نیازهای مشترک و اهداف اقتصادی معیّن داشته، تأمین نیازهای خود را از طریق تعاونی آسان‌تر می‌دانند و سهم و حقوق هریک از اعضا در شرکت و در اداره آن مساوی است. یک مؤسسه تعاونی برخلاف یک شرکت تجارتی، سازمانی است که وضع افراد در آن، برابر و همه آنها در اتّخاذ تصمیم نسبت به سیاست عمومی تعاونی مزایایی یکسان دارند. در قرآن به مفهوم نوین تعاون اشاره‌ای نشده و تنها برخی مبانی اخلاقی و فرهنگی آن تأیید شده است.

تعاون و همکاری در جامعه عربی قبل از اسلام به سبب عمق فردگرایی مطلق در میان آنان، کم‌رنگ بوده است. آنان تنها در برابر همخون خود نرمش نشان می‌دادند و تنها برای مصالح شخصی خود با دیگر قبایل همپیمان شده، آنان را یاری می‌دادند. پیمان‌های آنان غالباً مرتبط با امور جنگی بود و تا زمانی امتداد می‌یافت که مصالحشان پا‌برجا بود. پیامبر(ص) در جهت امت سازی، کوشید تا مبانی فکری و اخلاقی تعاون را بین مسلمانان پدید آورد و برای این منظور از روشهای گوناگونی استفاده کرد؛ مانند دعوت مردم به یکتاپرستی و ایجاد اُخوّت ایمانی و دینی بین آنها ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾ که همه مسلمانان را چونان پیکری واحد می‌کرد و خوشی و ناخوشی هر فردی را با خوشی و ناخوشی دیگران برابر قرار می‌داد؛ همچنین دعوت به تعاون و همکاری در تقوا و نیکوکاری و نهی از تعاون بر تجاوز و گناه ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ﴾، ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ﴾ و نهی از تعاون با مجرمان ﴿قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ﴾ نیز امر به رعایت عدالت ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾ و اجرای برخی راهکارهای عملی در این زمینه، مانند انعقاد پیمان برادری و مساعدت بین گروه‌های مهاجر و انصار ﴿وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ﴾. غیر از موارد پیشگفته، گاه در قرآن از تعاون به عنوان راهکاری کمکی در انجام کارهای دشوار یاد شده است. ﴿قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا﴾، ﴿وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ﴾، ﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا﴾ در برخی موارد نیز از باب تعجیز به تعاون اشارت رفته است که اگر همه انسان‌ها جمع شده، جنیان نیز به یاری آنان بیایند، نمی‌توانند مانندی برای قرآن بیاورند. ﴿قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا﴾، ﴿وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ﴾، ﴿فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ﴾. از دیدگاه قرآن مسلمانان با هم برابر: ﴿ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾ و برادر: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ﴾ و چونان پیکری واحدند: «کَاَنَّهُم بُنیـنٌ مَرصوص»(صفّ / ۶۱، ۴) و باید بر اساس «برّ و تقوا» همدیگر را یاری دهند: «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا... تَعاونوا عَلَی البِرِّ والتَّقوی».(مائده / ۵، ۲) ظاهر این آیه، وجوب تعاون بر‌اساس برّ و تقواست. مفسران تقوا را به اطاعت از اوامر و نواهی خداوند تفسیر کرده و در تبیین معنای برّ به آیه ۱۷۷ بقره / ۲ استناد کرده‌اند که مصادیق برّ را چنین برمی‌شمرد: ایمان به خدا، قیامت، فرشتگان، قرآن و پیامبران، انفاق مال خود به رغم علاقه به آن به خویشاوندان، یتیمان، مسکینان، واماندگان در راه، سائلان و بردگان، برپایی نماز، پرداخت زکات، وفا به عهد، و استقامت و پایداری در برابر بیماریها و محرومیتها و در میدان جنگ.

برخی برّ و تقوا را مطابق سیاق آیه به معنای بخشش و چشم پوشی گرفته‌اند، زیرا پیش از دعوت به همیاری بر‌اساس برّ و تقوا، از خصومت مسلمانان با کسانی سخن می‌رود که آنان را در سال حدیبیه از عمره بازداشتند. بعضی برّ را به معنای اطاعت از اوامر خدا و تقوا را پرهیز از منهیات و برخی دیگر برّ را به معنای راستگویی یا دوری از منهیات یا اسلام، و تقوا را به معنای سنت دانسته‌اند. برخی نیز هر دو واژه را به یک معنا گرفته و تکرار را برای تأکید دانسته‌اند. به نظر گروهی دیگر از همراه آمدن برّ و تقوا این است که برّ به رضایت مردم اشاره دارد و تقوا به رضایت الهی و در تعاون و همیاری با مردم هر دو باید لحاظ شوند. نیکوکاری و تقوا سبب ایجاد همکاری و ترجیح نفع عمومی بر سود شخصی است، از این رو قرآن‌کریم با هدف از بین بردن فردگرایی و منفعت‌طلبی در میان اعراب جاهلی، به انتقاد از این بینش غیر ایمانی پرداخته که کمک به دیگران را خسارت و زیان می‌شمرد: «و مِنَ الاَعرابِ مَن یَتَّخِذُ ما یُنفِقُ مَغرَمـًا.».. (توبه / ۹، ۹۸)، بر همین اساس اهتمام و مطلوب مؤمنان هماره نفع شخصی نیست، بلکه گاه خود به چیزی نیازمندند؛ ولی دیگران را بر خویش مقدم می‌دارند: «والَّذینَ تَبَوَّءُو الدّارَ والایمـنَ مِن قَبلِهِم... یُؤثِرونَ عَلی اَنفُسِهِم ولَو کانَ بِهِم خَصاصَةٌ و مَن یوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَاُولـئِکَ هُمُ المُفلِحون». (حشر / ۵۹، ۹؛ نیز آل عمران / ۳، ۹۲) در قرآن به مصادیقی دیگر از تعاون نیز اشاره شده است؛ مانند «ماعون»: «فَوَیلٌ لِلمُصَلّین *اَلَّذینَ هُم عَن صَلاتِهِم ساهون * اَلَّذینَ هُم یُراءون * ویَمنَعونَ الماعون».(ماعون / ۱۰۷، ۴ـ۷) قرض دادن، عمل خیر، عاریه دادن وسایل خانه و زکات جزو مصادیق «ماعون» یاد شده‌اند که بازگشت معنایی همه آنها به همیاری و تعاون‌است. آیه‌ای دیگر از گروهی از انصار که مهاجران را پناه داده و بدانان در برابر مشرکان یاری رساندند با عنوان «مؤمنان راستین» یاد می‌کند: «والَّذینَ ءاووا وَنَصَروا اُولـئِکَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقـًّا».(انفال / ۸، ۷۴) آیه‌ای دیگر مؤمنان را چنین می‌ستاید که در کارها با هم مشورت و همفکری کرده، از روزی خود انفاق می‌کنند و در برابر ظلمْ یکدیگر را یاری می‌رسانند: «والَّذینَ... واَمرُهُم شوری بَینَهُم ومِمّا رَزَقنـهُم یُنفِقون * والَّذینَ اِذا اَصابَهُمُ البَغیُ هُم یَنتَصِرون».(شوری / ۴۲، ۳۸ ـ ۳۹) اهمیت تعامل و همیاری انسان‌ها در حلّ و رفع مشکلات یکدیگر از آیات ناظر به فلسفه تحریم ربا نیز‌به خوبی برمی‌آید.(در نکوهش ربا و ذکر عذاب بر‌آن نک: بقره / ۲، ۲۷۵ ـ ۲۷۹) رباخواری که با توجه‌به چشم پوشی از سود حاصل از جریان یافتن پول در فعالیتهای اقتصادی، عملی در ظاهر منطقی به‌نظر می‌رسد، در این آیات ستم به دیگران تلقی شده‌است. در مقابل، بخشش و کمک به دیگران تحت‌عنوان انفاق (بقره / ۲، ۲۶۵؛ سبأ / ۳۴، ۳۹؛ حدید‌ / ۵۷، ۱۰ و...) صدقه (نساء / ۴، ۱۱۴؛ یوسف / ۱۲، ۸۸؛ احزاب / ۳۳، ۳۵؛ حدید / ۵۷، ۱۸ و...) و وام بدون ربا (قرض‌الحسنه) مورد سفارش و ترغیب است: «مَن ذَا الَّذی یُقرِضُ اللّهَ قَرضـًا حَسَنـًا فَیُضـعِفَهُ لَهُ اَضعافـًا کَثیرَةً.»...(بقره / ۲، ۲۴۵؛ همچنین نک: مائده / ۵، ۱۲؛ حدید / ۵۷، ۱۸؛ تغابن / ۶۴، ۱۷؛ مزمّل / ۷۳، ۲۰) قرض دادن نیکو در راه خدا، به قرض دادن از مال حلال، وام دادن بدون منت و آزار و به قرض دادن با رضایت خاطر تفسیر شده است. قرآن همان‌گونه که خواهان پیشی گرفتن مؤمنان در کارهای نیک (بقره / ۲، ۱۴۸؛ آل عمران / ۳، ۱۱۴؛ مائده / ۵، ۴۸ و...) و تعاون و همیاری بر‌اساس برّ و تقواست، آنان را از همکاری در راه گناه و تعدی بازمی‌دارد: «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا... لا تَعاونوا عَلَی الاِثمِ والعُدونِ واتَّقوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَدیدُ العِقاب».(مائده / ۵، ۲) برخی مفسران با توجه به سیاق آیه، «اِثمِ وعُدوان» را به انتقام و تلافی تفسیر کرده‌اند. بعضی دیگران با تعمیم آن، «اثم» را به معنای گناهکاری و «عدوان» را به معنای تجاوز از حدود الهی دانسته‌اند. گروهی نیز اثم را به معنای کفر و عدوان را به معنای بدعت یا ظلم دانسته‌اند. برخی نیز اثم را در ارتباط با خدا، یا خدا و مردم و عدوان را تنها به ستم به مردم تفسیر کرده‌اند. دستور رعایت تقوای الهی در انتهای آیه، تأکیدی بر دوری جستن از همیاری با ظالم در راه گناه و تعدی است، زیرا تقوا، مسلمانان را از تعدی از حدود الهی و ظلم به دیگران باز‌می‌دارد. در آیه‌ای دیگر نیز پس از سفارش مؤمنان به گروه‌سازی و تعاون و همیاری در سختی و راحتی، امر به تقوا و پرهیزگاری آمده‌است: «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اصبِروا وصابِروا ورابِطوا واتَّقوا اللّهَ لَعَلَّکُم تُفلِحون».(آل‌عمران / ۳، ۲۰۰) صبر به معنای تحمل و شکیبایی فردی در گرفتاریها و اطاعت خداوند است و مصابره به معنای شکیبایی گروهی‌است. به طور قطع صبر و پایداری گروهی همراه با تعاون و همیاری آسان‌تر خواهد بود. مرابطه نیز طبق تفسیری به معنای تشکیل گروههای همکاری و تعاونی است. از آنجا که هدف از تعاون باید سعادت دنیا و آخرت باشد در پایان آیه به پرهیزگاری و تقوای الهی سفارش شده است. طبق آیات دیگر، خداوند کسانی را که براساس گناه و تجاوز همکاری کنند، بازخواست می‌کند: «ثُمَّ اَنتُم هــؤُلاءِ تَقتُلونَ اَنفُسَکُم وتُخرِجونَ فَریقـًا مِنکُم مِن دِیـرِهِم تَظـهَرونَ عَلَیهِم بِالاِثمِ والعُدونِ».(بقره / ۲، ‌۸۵) تظاهر به معنای تعاون و هم‌پشت شدن و «ظهیر» به معنای معاون و پشتیبان و یاری‌رسان است. احزاب / ۳۳، ۲۶؛ ممتحنه / ۶۰، ۹؛ تحریم / ۶۶، ۴. ظهیر: فرقان/ ۲۵، ۵۵؛ تحریم / ۶۶، ۴) اهمیت تعامل اجتماعی با دیگران از دیدگاه اسلامی چنان است که مسلمان نه تنها باید از معاونت با ظالم بپرهیزد، بلکه باید دیگران را نیز از ظلم کردن باز دارد، بر همین اساس پیامبراعظم(ص) فرمودند: برادر مؤمنت را، خواه ظالم یا مظلوم، یاری‌رسان؛ مظلوم را با حمایت از او و ظالم را با بازداشتن او از ستمکاری.

تعاون در فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم

تعاون از ماده عون، به معنی یاری و پشتیبانی کردن یکدگر آمده است. در این مدخل منظور آیاتی است که پیامبر از تعاون با مشرکین در امری از سوی خداوند منع شده است و یا دیگران از تعاون بر علیه پیامبر و دعوت او منع شده‌اند.

1. ﴿وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ﴾
2. ﴿إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ﴾
3. ﴿وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا﴾

نکات: در این آیات:

1. پیامبر از تعاون و همکاری با کافران نهی شده است: ﴿فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ﴾
2. تعاون برخی از زنان پیامبر با همدیگر علیه آن حضرت مطرح گردیده است: ﴿وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ﴾
3. پشتیبانی و تعاون جبرئیل و ملائکه و صالح مؤمنین به محمد در مقابل تعاون برخی زنان پیامبر علیه آن حضرت ذکر گردیده است: ﴿فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ﴾
4. تعاون جمعی از غیر مسلمانان با پیامبر در آوردن قرآن، تهمت کافران علیه پیامبر و قرآن مطرح شده است: ﴿إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ﴾.

منابع

1. سعیدیان‌فر و ایازی، فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم

پانویس