زن در معارف و سیره حسینی
- این مدخل مرتبط با مباحث پیرامون زن است. "زن" از چند منظر متفاوت، بررسی میشود:
نقش زنان در واقعه عاشورا
پیدایش و استمرار مجالس و آیینهای عزاداری
زنان از دو جهت با مفهوم عاشورا و آیینهای عاشورایی پیوند خوردهاند: اول از حیث نقشآفرینی در واقعه عاشورا و رخدادهای پس از آن و دوم از حیث تأثیرگذاری در پیدایش و تکوین مجالس و آیینهای عزاداری و به طور خاص عزاداریهای زنانه.
نقش زنان در واقعه عاشورا و رخدادهای پس از آن
طبق گزارش منابع تاریخی، امام حسین(ع) را هنگام ترک مدینه به سمت مکه و پس از آن کوفه، خانواده و فرزندان و شماری از اقوام او همراهی میکردند. از احوال زنان آن کاروان تا روزهای منتهی به عاشورا مطلب چندانی در منابع نیامده است. تنها در وقایع چند روز مانده به عاشورا، به مکالماتی از زنان اهلبیت (به خصوص حضرت زینب) با امام حسین(ع) اشاره شده است. در این سخنان، امام ضمن پیشبینی شهادت خود از زنان میخواهد که «گریبان چاک نکنید، خدشه به صورت نزنید و در مورد من سخنی که شایسته نیست نگویید». همچنین او هنگام خداحافظی با زنان به آنها فرمود: «برای بلا آماده باشید و بدانید که خدا حمایت کننده و نگهبان شماست و به زودی شما را از شر دشمنان نجات میدهد».
در روز عاشورا، زنان با تشویق و ترغیب شوهران و فرزندان خویش و حمایت عاطفی از آنها حین جنگ و در مواردی حتی با حضور در میدان جنگ، نقش مهمی ایفا کردند. علاوه بر این، بخش دوم وقایع عاشورا - که با شهادت امام حسین(ع) و پایان جنگ آغاز شد - مستقیماً متوجه زنان و کودکان بود. به روایت مقاتل، عصر عاشورا، سپاهیان عمر سعد به خیمههای زنان و کودکان هجوم بردند و پس از غارت، خیمهها را آتش زدند. در این هجوم، کودکان و زنان مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. مهاجمان، حتی پوشش سر زنان را نیز به زور از ایشان گرفتند و هتک حرمت کردند. جزئیاتی از این وقایع، که از تأثیرگذارترین روضهها به شمار میرود، در مقاتل آمده است. طبق این گزارشها، در ادامه، سپاه عمربن سعد زنان و کودکان مصیبتزده را به اسارت درآوردند و همراه سرهای به نیزه شده در قالب کاروانی راهی کوفه و سپس شام کردند. در بررسی واقعه عاشورا، از مقطع حرکت کاروان اسیران به شام و بازگشت آنها به مدینه - که به روایتی ۴۰ روز و به روایت دیگر بیش از آن به طول انجامید- به عنوان استمرار عاشورا و بخش مکمل آن تعبیر میکنند.
نقشآفرینان اصلی این مقطع، به جز امام سجاد(ع)، همه زنان اهل بیت بودهاند. مهمترین آنان که در روایتهای عاشورا نقش برجستهای دارند، عبارتند از:
- حضرت زینب(س)؛ دختر امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) و خواهر امام حسین(ع) که پس از شهادت امام، رهبری و مدیریت بازماندگان و کاروان اسیران و حمایت از آنان را در قبال دشمن برعهده گرفت و در سفر به شام و بازگشت از آن، در منازل مختلف و نیز در مجلس ابنزیاد و مجلس یزید با سخنان خود به دفاع از حرکت امام حسین(ع) و محکوم کردن اقدام یزید پرداخت. سخنانی که در گسترش پیام امام حسین(ع) و زنده ماندن عاشورا در جامعه اسلامی آن زمان و دوران بعد تأثیر فراوانی گذاشت. به همین جهت حضرت زینب(س) در نوحهها و مراثی و آیینهای عاشورایی (به ویژه تعزیهخوانی) نقش برجستهای دارد. در مراثی عاشورایی از او با القاب و تعابیری نظیر «ام المصائب» و «بانوی قد خمیده» یاد میشود.
- رقیه؛ دختر خردسال امام حسین(ع) که مشهور است در روزهای اقامت کاروان اسرا در شام و پس از دیدن سر بریده پدر، از دنیا رفت. گرچه وجود چنین دختری برای امام حسین(ع) از نظر سندیت تاریخی محل مناقشه است، اما داستان جان سپردن او در «خرابه شام» در روضهخوانیها و مجالس تعزیه جایگاه خاصی دارد و معمولاً سومین شب از دهه محرم را به خواندن روضه او اختصاص میدهند.
- امالبنین؛ همسر امام علی(ع) و مادر حضرت ابوالفضل وسه شهید دیگر کربلا که هنگام واقعه عاشورا در مدینه بود و به جهت نقش برجسته فرزندش ابوالفضل و حکایتهایی که از شجاعت و مقاومت خود او نقل شده، منزلت خاصی در روایت عاشورا و نزد شیعیان دارد.
- رباب؛ همسر امام حسین(ع) و مادر عبدالله (علی اصغر) که در کربلا حاضر بوده است و در روضههای شهادت فرزند خردسالش به او پرداخته میشود.
- لیلی؛ همسر امام حسین(ع) و مادر علی اکبر که در کربلا حضور نداشته است.
- شهربانو؛ همسر امام حسین(ع) و مادر امام سجاد(ع) که حضور او در کربلا و حتی وصلت او با امام حسین(ع) محل تردید است.
- سکینه؛ دختر امام حسین(ع) و رباب که در کربلا حضور داشته است.
- امکلثوم؛ خواهر امام حسین(ع) که از او خطبههایی در جریان عبور کاروان اسیران از شهرهای مختلف نقل شده است.
- فاطمه صغراء؛ دختر امام حسین(ع) که در برخی منابع مانند لهوف نام او آمده است.
- رقیه؛ خواهر امام حسین(ع) و همسر مسلم بن عقیل که همراه کاروان امام بوده است.
به جز زنان اهل بیت، در روایتهای عاشورا از زنان دیگری هم نام برده شده است که مشهورترین آنها عبارتند از:
- امسلمه؛ همسر پیامبر(ص) که مشهور است آن زمان در مدینه بود و به واسطه خون رنگ شدن خاکی که از پیامبر(ص) گرفته بود، از واقعه عاشورا مطلع شد.
- دیلم یا دلهم دختر عمرو و همسر زهیر بن قین - از سرداران سپاه امام حسین(ع) در کربلا - که همسرش را به پیوستن به سپاه امام تشویق کرد.
- طوعه؛ کنیز اشعث بن قیس، زنی که در کوفه، مسلم بن عقیل را در خانهاش پناه داد.
- مادر ابووهب عبدالله بن عمیر کلبی از شهدای کربلا که پسرش را به جنگ در دفاع از امام حسین(ع) تشویق کرد.
- اموهب؛ همسر ابووهب که همراه او جنگید و شهید شد. از وی به عنوان نخستین شهید زن کربلا نام برده میشود.
- زنی از قبیله بکر بن وائل که با شوهرش در سپاه عمر بن سعد حضور داشت، اما پس از مشاهده هجوم به خیمهها، شمشیر به دست گرفت و قصد دفاع از زنان اهل بیت را داشت که همسرش مانع او شد.
به نقش این زنان نیز به خصوص طوعه و مادر ابووهب در روضهخوانیها پرداخته میشود. در برخی مقاتل داستانی و روایتهای عامیانه از عاشورا، از زنان دیگری نیز در روایت عاشورا نامی به میان میآید؛ نظیر زن خولی، هنده (همسر یزید) و نیز درة الصدف (دختر عبدالله بن عمر انصاری - حاکم حلب - که گفته میشود با بسیج کردن عدهای از زنان به جنگ با سربازان یزید پرداخت و همراه ۱۲ زن دیگر کشته شد).[۱].
